كەيدە قۇستار بارار جاعىنا ءبىزدىڭ ىڭكار كوڭىلىمىز بەن بويداعى بار جىلى سەزىمدەردى قوسا الىپ ۇشاتىن سياقتى. ايتپەسە, نەگە كۇزدە جەر-دۇنيەنى كوڭىلسىزدىك بيلەيدى؟ نەگە ادامدار سەبەپسىز مۇڭايادى؟ ال كەۋدەڭدى ۇستاساڭ, ساپ سارى ساعىنىشتان باسقا ەشتەڭە جوق. ەندى تەك ساعىنامىز. كىمدى, نەنى – بىلمەيمىز. ايتەۋىر, ساعىنامىز. كۇز كەلدى. ساعىنىش ماۋسىمى باستالدى.
* * *
جاز ءومىرىن,
ءماز ءومىرىن قىسقارتىپ,
بارا جاتىر, بارا جاتىر
قۇس قايتىپ...
جىلدىڭ ءدال وسى مەزگىلىندە سارى دالانى تەربەتە اۋەلەيتىن, قايتقان قۇستارعا قوش ايتىساتىن ءبىر ءان بار. ول – قوس تالانتتىڭ دارىنىنان تۋعان «قۇستار قايتىپ بارادى». ءار كۇز سايىن ءبىز وسى انمەن كوكتەمىنە اسىققان قۇستاردى شىعارىپ سالامىز. بۇل – كۇزدىڭ ءانى. بۇل – ءبىزدىڭ ءان.
«قۇستار قايتىپ بارادىنى» تىڭداپ وتىرىپ, بويىڭدا تۇسىنىكسىز ءبىر قيماستىق پايدا بولادى. كىمدى, نەنى؟ ءبىر قاراعاندا, ۇشقان قۇستاردى قيماي تۇرعانداي كورىنەسىڭ. ال ىشتەي كەۋدەڭدى وتكەنگە, جىپ-جىلى ەستەلىكتەرگە ءھام «ۇمىتىلعان» جاقسى ادامدارعا دەگەن ساعىنىش كەرنەپ تۇرادى. ءومىردىڭ وتكىنشى ەكەنىن ەندى ءبىر ويلاعاندا ءاننىڭ قايىرماسىنا تەرەڭ كۇرسىنە قوسىلاسىڭ. قايتقان قۇستارعا قاراپ, ادامنىڭ شاراسىزدىعىن امالسىز مويىندايسىڭ. «قوس قانات قۇسقا بىتكەن ماعان بىتسە» دەگەن ءان دە وسىنداي كۇزگى كوڭىل كۇيدەن تۋسا كەرەك.
«قۇستار قايتىپ بارادى» – ءبىزدىڭ قوشتاسۋ ءانىمىز. ارمان ءانىمىز. ۇشقان قۇستارعا «جاقسى كۇندەرىمدى قايتىپ الا كەل» دەگەن ۇمىتكە تولى سالەم ءانىمىز.
مەزگىل اۋەنىنە اينالعان قۇستار ءانىنىڭ تاريحىن تۋعان مەكەنگە تاعى دا كۇز كەلگەنىن ەسكەرىپ, ايتا كەتۋدى ءجون كوردىك.
1965 جىلى – ول كەزدە «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى» دەگەن اتاعى بار, سازگەر نۇرعيسا تىلەنديەۆ «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىندا مۋزىكالىق باعدارلامالاردىڭ باس رەداكتورى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن ەدى. بىردە كوڭىلسىز كۇيمەن 28 پانفيلوۆشىلار ساياباعىنا بارىپتى. سوندا كوزىنە ۇشىپ ءجۇرىپ, اعاشقا كەلىپ قونعان تىرنا تۇسەدى. جاڭا قونعان تىرناعا اعاشتا وتىرعان باسقا قۇستار, اسىرەسە قارعالار تىنىشتىق بەرمەپتى. قايتا-قايتا شوقىپ, مازاسىن الادى. قۇستاردىڭ بۇل ارەكەتىنەن كوڭىلى بۇزىلعان سازگەر: «ادام مەن قۇستىڭ ءومىرى قانداي ۇقساس» دەگەن ويعا كەلەدى. «جەر بەتىندە ادام بالاسى ءبىر-بىرىنە سۇستانا قاراپ, قىزىل سوزگە جول بەرىپ, ءبىر-ءبىرىن كورە الماي, قۋدالاپ جاتادى. بۇل جامان عادەت قۇستاردىڭ دا ومىرىندە بار ەكەن-اۋ. تىرنانى قارعالار وتىرعىزباي قويدى. مەن بولسام, كوزىمە جاس الىپ, ۇيگە قاراي بەتتەدىم», دەپ كەلگەن بويدا جارى داريعا تىلەندىكەلىنىنە ايتىپ بەرەدى. وسىلايشا, ساياباقتاعى وقيعادان قاتتى اسەرلەنگەن نۇرعيسا تىلەنديەۆ «قۇستار قايتىپ بارادى» ءانىن جازعان ەكەن.
كەيىن تۇمانباي مولداعاليەۆكە جاڭا ءاننىڭ شىعۋىنا ىقپال ەتكەن كوڭىلسىز كورىنىستى بايانداپ, جۇرەگىندە سىز قالدىرعانىن ايتىپتى. كوپ وتپەي-اق تۇماعاڭ بۇل تەبىرەنىستى ولەڭگە اينالدىرىپ, «قۇستار قايتىپ بارادى» ءانى قازاق اسپانىندا قالىقتاي جونەلدى. بۇل – تالانتتار ۇندەستىگى.
ءاننىڭ العاشقى ورىنداۋشىسى – حالىق ءارتىسى روزا جامانوۆا. كەيىن قوس داۋىستا سول كەزدە ونەرگە ەندى عانا قادام باسقان باقىت ءاشىموۆا مەن شولپان توقسانوۆا دەگەن جاس انشىلەر شىرقادى. وسى اننەن سوڭ جاس تالانتتاردىڭ ەسىمدەرى كەڭىنەن تارالدى دەسەدى. كەيىن مايگۇل قازتۇرعانوۆا, ەرمەك سەركەباەۆ, نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ سىندى ساز ونەرىنىڭ مايتالماندارى شىرقادى. نۇرعيسا تىلەنديەۆ كوزى تىرىسىندە شىعارماشىلىق كەشتەرىنىڭ بارلىعىن وسى انمەن اياقتايدى ەكەن. ءوزى تۋىندىلارىنىڭ ىشىندە دە وسى اۋەنگە ەرەكشە تەبىرەنگەن. ماڭگىلىك ساپارعا اتتانار ساتىندە دە «مەنى «قۇستار قايتىپ بارادى» انىمەن شىعارىپ سالىڭدار» دەپ امانات ەتكەن.
قوس جۇلدىز – نۇرعيسا تىلەنديەۆ پەن تۇمانباي مولداعاليەۆ قۇستارمەن قوشتاسۋ انىنەن سوڭ اراعا بىرنەشە جىل سالىپ, «قايتقان قۇستاردى قايتا ۇشىرىپ اكەلەيىك» دەپ ءبىر جاقسى ءاننىڭ مۋزىكاسى مەن ءسوزىن جازىپتى دەيدى. ەل اۋزىندا ايتىلىپ جۇرگەن بۇل اڭگىمەنىڭ ءمان-جايىن الىس-جاقىنعا سۇراۋ سالىپ, بىلە المادىق. بىراق «قۇستار قايتىپ بارادىنىڭ» جالعاسى ىسپەتتى سانالاتىن كەزەكتى تۋىندى قۇس قاناتىنا قوندىرىپ كوكتەمدى دە الا كەلىپتى.
«قۇس قايتىپ ورالدى الماتىما» – كوكتەمدى, جىلىلىقتى, جاقسىلىقتى كۇتكەن بارشا جۇرتتىڭ جۇدەگەن كوڭىلىن ءبىر سەرپىپ تاستاعان ءان بولدى. الماتىعا ورالعان قۇستار باقىتتى انگە سالىپ, بار قالانى شاتتىققا بولەدى. ءاندى ەستىگەن ەل قۇستاردىڭ قاناتىمەن سول ءبىر جاقسى كۇندەر قايتىپ كەلگەندەي قۋاندى. كۇزدە كەتكەن ارمان ءان قايتا ورالدى دەپ جۇباندى.
تاعدىرى بايلانعان بۇل اندەرمەن قوس اۆتور كۇزدەن وتسەڭ, كوكتەم, قۇلازۋدان سوڭ قۋانۋ, ساعىنۋدان سوڭ قاۋىشۋ, ساتسىزدىكتەن سوڭ كۇتپەگەن جاقسىلىقتار قارسى الاتىنىن جەتكىزگىسى كەلگەندەي. ادام قاي ۋاقىتتا دا جاقسىلىققا سەنىپ ۇيرەنگەن عوي. ارقاشان ءبىر باقىتتان ۇمىتتەنىپ جۇرەدى. ءار جاننىڭ جۇرەگىندە ءبىر ۇلى ساعىنىش بار. بالكي, ادامنىڭ كەي-كەيدەگى ماعىناسىز عۇمىرىن ۇزارتاتىن دا وسى ءۇمىت پەن ساعىنىش شىعار.
