– بيىل الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ VII سەزى وتەدى. ەڭ اۋەلى, وسى سەزد تۋرالى ويىڭىزدى بىلە كەتسەك.
– الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى ماڭىزدى حالىقارالىق وقيعا ەكەنى داۋسىز. سەبەبى ءىس-شارا قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى ءرولىن, اسىرەسە مۇسىلماندار مەن يسلام ەلدەرى اراسىنداعى جەتەكشى مەملەكەت رەتىندەگى ورنىن كورسەتەدى. سونداي-اق سەزد دۇربەلەڭگە تولى الەمدە ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. شىندىعىندا, جيىن شىنايى جانە دايەكتى ءدىن قۇندىلىقتارىن, اسىرەسە حالىقارالىق دىندەردىڭ الەم تىنىشتىعىن ساقتاۋداعى ميسسياسىن ايشىقتايدى. دىندەردىڭ باستى تۇپقازىعى بىتىمگەرشىلىككە نەگىزدەلگەن. كونگرەسس ءدىن كوشباسشىلارى اراسىنداعى سىندارلى ديالوگ ارقىلى ادامزاتقا قىزمەت ەتۋ ماقساتىنا جەتۋدە ماڭىزدى ەكەنى ءسوزسىز.
– قازاقستاننىڭ دىندەر تاتۋلىعىن ساقتاۋداعى ءرولىن قالاي باعالايسىز؟
– مەنىڭشە, قازاقستان ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرى مەن كوشباسشىلاردىڭ باسىن ءجيى قوسىپ, جەكە ادام مەن قوعام اراسىنداعى ءتۇرلى نانىم-سەنىمدەر, سونداي-اق ءدىن ۇستانعاندار اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىكتى شەشىپ, ورتاق پىكىر, ادامي كوزقاراستاردى قالىپتاستىرۋ جولىندا العاشقى سەزدەن بەرى جەمىستى ءرول اتقارىپ كەلەدى. شىندىعىندا, بۇل تۇراقتى كەزدەسۋ ءتۇرلى قوعام اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك ورناتىپ, بەيبىت زاماندا ءومىر سۇرۋگە جول اشادى. وسىعان بايلانىستى قازاقستان ءدىن جولىندا جۇرگەندەر مەن ءتۇرلى قوعام اراسىندا تىنىشتىق پەن الەمدىك تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا قاتىستى جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەگەن, بۇكىل ءدىن كوشباسشىلارىن ءبىر شاڭىراق استىنا جيناعان بىردەن-ءبىر مەملەكەت ەكەنىن ءادىل تۇردە مويىنداعان ءجون.
– الداعى سەزگە ريم پاپاسى دا كەلەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. مۇنداي قادامنىڭ دىنارالىق تاتۋلىقتى ساقتاۋداعى ءرولى قانداي؟
– ريم پاپاسىنىڭ وسى كونگرەسكە شاقىرىلۋى – جاقسى قادام. ويتكەنى بۇل الداعى كەزدەسۋدىڭ دەڭگەيىن كوتەرەدى. مۇنىڭ ءمانى بار. سەبەبى ول بۇكىل الەمدەگى حريستياندارعا ىقپال ەتە الادى. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, حريستيان – اۆراامدىق دىندەر اراسىندا نەگىزگى ءدىننىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار ول ءال-ازھار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باس يمامىمەن جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتقان. ريم پاپاسى دا, ءال-ازھار يمامى دا جاقىندا ادامزات باۋىرلاستىعى تۋرالى قۇجات قابىلدادى.
– يسلام ءدىنى تاتۋلىققا, بەيبىتشىلىككە ۇندەيدى. بىراق كەيىنگى كەزدە الەمدە يسلامدى تەرروريزممەن بايلانىستىراتىندار دا بار. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟
– وكىنىشكە قاراي, يسلامعا ادىلەتسىز شابۋىل جاسالىپ, ونى فاناتتىق ءدىن دەپ سيپاتتايدى. ياعني دۇنيە جۇزىندەگى يسلاموفوبيا فەنومەنىندە مىنانى ەسكەرگەن ابزال. كەي يسلام اتىن جامىلعان توپتار ساياسي بيلىككە جەتۋ ماقساتىندا شىنايى يسلامنان اۋىتقىپ, لاڭكەستىك ارەكەتكە بارادى. ولار وزدەرىمەن كەلىسپەيتىن مۇسىلمانداردىڭ كوپشىلىگىن كاپىر دەپ سانايدى. بۇل – قازىرگى زاماندا مۇسىلمان الەمىنىڭ ەڭ ۇلكەن تراگەدياسى. سونىڭ سالدارىنان يسلامعا قاتىستى تەرىس تۇسىنىك قالىپتاسىپ, كەيبىر ساياساتكەرلەر مەن ادامدار يسلامدى ەكسترەميزم ءدىنى رەتىندە قاراستىرادى.
– يسلام ءدىنىنىڭ عىلىم مەن بىلىمگە قاتىستى كوزقاراسى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
– يسلامنىڭ ادامزات وركەندەۋىنە شاقىراتىن, جاقسى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن قاجەتتى ءدىني عىلىمدار مەن پراكتيكالىق عىلىمداردى ۇيرەنۋگە, جان-جاقتى ءبىلىم الۋعا, سونداي-اق بۇكىل داۋىردە جانە كەز كەلگەن جەردە مۇسىلماندار مەن مۇسىلمان ەمەستەردى الالامايتىن ۇستانىمىن ءتۇسىنۋ وڭاي. يسلامنىڭ اقيقاتى سول – كەز كەلگەن ادام ءبىلىم, عىلىم جانە عالىمداردى باعالاۋ تۋرالى كوپتەگەن قۇران اياتتارى مەن كەيبىر پايعامبارلىق داستۇرلەردى وقىعاندا بىلە الادى. بۇعان يبن سينا, ءال-زاحراۆي, ءال-حاريزمي, دجابەر يبن حايان, ءال-حاسان يبن ءال-حايسام سەكىلدى عالىمداردىڭ ءتۇرلى عىلىمي سالالارداعى جەتىستىگى دالەل. سونداي-اق ءال-فارابي, ءال-كيندي, يبن رۋشد سەكىلدى فيلوسوفيالىق باعىتتا تەر توككەن ويشىلداردىڭ ۇلان-عايىر ەڭبەكتەرىن ايتۋعا بولادى. ولار عىلىمنىڭ ءىزاشارلارى رەتىندە يسلام الەمىندە ىلگەرىلەپ, قايتا ورلەۋگە قول جەتكىزىپ, ادامزات ومىرىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى.
بىراق باستى ماسەلە – يسلام الەمىنىڭ ماتەريالدىق عىلىم مەن ومىرلىك پروگرەسس سالالارىندا ارتتا قالۋىندا جاتىر. سونىمەن قاتار كوپتەگەن مۇسىلمان ساۋاتسىز, ولار يمان جانە رۋحاني ءومىر ماسەلەلەرىمەن قاتار دۇنيە ىستەرىنە دە ماڭىز بەرۋدىڭ قاجەتىن بىلمەيدى, ناقتى يسلامنان حاباردار ەمەس.
– نۇر-مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتى وقۋ باعدارلاماسىندا قانداي ماسەلەلەرگە باسىمدىق بەرەدى؟
– ۋنيۆەرسيتەتتە قازاق نەمەسە مىسىرلىق تاراپتا دا ءبىر كوماندا رۋحىندا جۇمىس ىستەيمىز. ستۋدەنتتەرىمىزگە اكادەميالىق كۋرستار ارقىلى يسلامنىڭ ومىرلىك ءدىن ەكەنىن, ادامداردىڭ بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋىن قالايتىنىن, مۇسىلماننىڭ بۇگىنگى كۇنمەن ءومىر ءسۇرىپ, بولاشاققا ۇمتىلۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتەمىز. وسىلايشا, يسلامنىڭ وتكەنى ءىزاشار ەكەنىن, سوندىقتان العاشقى مۇسىلماندار گۇلدەنۋ مەن پروگرەسس داۋىرىندە ءومىر سۇرگەنىن ناسيحاتتايمىز.
يسلام – ويلانۋعا شاقىراتىن, اقىل-ويدى قاجەت ەتەتىن ءدىن. مۇسىلمان ءار زاماندا ءوز ەلى مەن اينالاسىنداعى الەمنەن قول ۇزبەي, باسقالارعا پايدا اكەلىپ, وزىنە دە پايدالى بولۋعا ءتيىس. سوندىقتان دا شاكىرتتەرىمىزگە ءومىردى قۇرانداعى ناقتى ماتىندەر مەن ساحيح سۇننەتكە سايكەس ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا يسلامنىڭ عىلىمي ادىستەمەسىن جانە عىلىمعا بەرىك سەنىمدى عالىمداردىڭ ەڭبەكقورلىعىن ۇيرەتۋگە مۇددەلىمىز.
– تەرىس پيعىلداعى اعىمداردىڭ جەتەگىندە كەتكەندەردى رايىنان قالاي قايتارا الامىز؟
– تەرىس اعىمداردىڭ جەتەگىندە جۇرگەندەر – قازىرگى ۋاقىتتا مۇسىلماندار ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى سىناق. ويتكەنى ولار يسلام ۇستانىمدارىن دۇرىس تۇسىنبەي, مۇسىلمانداردىڭ كوپشىلىگىنە قارسى ارەكەت ەتىپ, يسلام ءىلىمىن بۇرمالايدى. وسىلايشا, جيھاد, قاسيەتتى سوعىس, ءبىر قۇدايشىل مۇسىلمانداردىڭ كاففاراتى سەكىلدى قاتە تۇسىنىك قالىپتاستىرعان. ەندەشە, قازىرگى الەمدە بۇل توپتاردىڭ يسلام جانە مۇسىلماندار تۋرالى قاتە تۇسىنىكتەرىن تەرىسكە شىعارۋ, ءتۇسىندىرۋ, سونىمەن قاتار ولارمەن كۇرەسۋ ويشىلداردىڭ, ءدىني ينستيتۋتتاردىڭ مىندەتى. وسى ورايدا مەملەكەتتىڭ ەكسترەميستەر مەن تەرروريستەرگە قارسى ماجبۇرلەۋ ادىستەرىن قولدانۋعا قۇقىعى بار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون.
– يسلامداعى ۋاحابيزم, سالافيزم سياقتى اعىمداردى قولداۋشىلاردىڭ ماقساتى قانداي؟
– يسلام اتىن جامىلىپ ءبىر يدەولوگيا مەن پىكىردى تاڭاتىن وي مەن امالداردان ارىلاتىن كەز كەلدى. مۇسىلمانداردىڭ كوپشىلىگى ۋاحابيزم جانە سالافيزم توپتارىنىڭ ءدىني ماتىندەردى تۇسىنۋدەگى مونوپولياسىمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. ولار ءوز يدەيالارىن تاراتۋ جانە باسقالاردى تارتۋ ءۇشىن ءىزباسارلارى مەن جاقتاستارىن جينايدى. ءاربىر توپتىڭ نەگىزگى كوزدەگەنى – حالىقتى باسقارۋ جانە دەموكراتياسىز جانە ايداعانعا كونەتىن حالىقتى قالىپتاستىرۋ, تاڭداۋى جوق ءابسوليۋتتى كوشباسشىلىققا يە بولۋ. وسى ماقساتتا اقىل-ويدى جوققا شىعارۋ, ءوز دوكتريناسىن ناسيحاتتاۋ. سوندىقتان بۇكىل ەليتا مەن مەملەكەتتى يسلامنىڭ امبەباپتىعى تۋرالى حاباردار ەتۋ قاجەت. يسلام ساياسي ماسەلەلەردە ءپليۋراليزمدى جانە ەڭبەكقورلىقتى ماقۇلدايتىن ءدىن. سوندىقتان باسقالارمەن بىرگە بەيبىت ءومىر سۇرۋگە قۇقىلى. سونىمەن قاتار يسلام شۋرا جۇيەسىن ۇستانادى, بيلەۋشىنى تاڭداۋدا جانە كونستيتۋتسيالىق ينستيتۋتتاردى قۇرۋدا دەموكراتيالىق جولدى تاڭداۋمەن كەلىسەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
