تۇڭعىش ولەڭدەر جيناعى «بولشەۆيكتەر» 1951 جىلى جارىق كورسە, جۇرەگى توقتاعان 2007 جىلعا دەيىن «قازاق پوەزياسىنداعى ماياكوۆسكي ءداستۇرى», «توعىسقان تولقىندار», «ولەڭ ولكەسىندە», «سەرپەر», ء«ومىر ورنەكتەرى», «سامعاۋ», «تەرەكتەگى تامشىلار», ء«سوز سۇرايدى سولداتتار», «جولداس ۋاقىت», ت.ب. كوپتەگەن كىتابى باسپادان ءوتىپ, وقىرماندارمەن جىلى قاۋىشتى. ءسويتىپ, ول ءتول ادەبيەتىمىزگە 65 جىلدان استام قىزمەت ەتىپ, حالقىنىڭ قالاۋلىسىنا اينالدى.
اقىننىڭ ويى, كەمەڭگەر كەڭدىگى تۋعان ەلگە قىزمەت ەتەر شاقپەن تۇپ-تۋرا ۇيلەسىم تاپقان. سەبەبى سوناۋ «قىزىل وكتيابر» تۇسىندا ءومىر ەسىگىن اشقان ادامنىڭ سانالى عۇمىرى كسرو-نىڭ كۇركىرەۋى مەن نوسەرىنىڭ استىندا وتكەن-ءدى. كەزىندە ويدىم-ويدىم ىقتاسىندارعا باس تىرەگەن ويشىلداردىڭ قاتارىندا ءجۇرىپ, وسى تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭىنا قول جەتكىزدى. كەڭەستىك ءداۋىردىڭ دە, كەيىن تاۋەلسىز ەلدىڭ دە تەرەزەسىن تەڭەستىرۋگە كۇش سالدى. ءسويتىپ, ساعىنعاليدىڭ ساعىنعان ءانى دە سالماقتى, ايتارى دا اۋقىمدى شىقتى. دەمەك عاسىرلار بويى اڭساعان ازاتتىق, كوكسەگەن كوكىرەك كەمەل شاعىن كوردى. ءوزىمىز وزگەنىڭ ەمەس, ءوزىمىزدىڭ ەرىك-جىگەرىمىزگە يە بولدىق. جەر-سۋىمىزدىڭ, تاۋ-تاسىمىزدىڭ قوجاسىنا اينالدىق. ءداستۇر مەن دارالىق, ادەت پەن عۇرىپ, سالت پەنەن سانا ەركىندىك قۇشاعىنا ەندى. سويلەر ءسوزىمىزدى, ايتار اۋزىمىزدى قاعار ەشكىم كورىنبەيدى. تەك اق سويلەپ كور. اقىننىڭ:
كوكالا تۋ, كولبەڭدەي بەر كوگىمدە,
قاس قاقپاۋىڭ, اسقاقتاۋىڭ تەگىن بە؟
ورىنىڭ بيىك, تۇعىرىڭ دا تۇراقتى,
ەڭسەلىسىڭ ەركىندىكتىڭ ەلىندە, –
دەپ شابىت شاڭىراعىن كوتەرۋىن ورىنسىز دەپ ايتا المايمىز. ەلىمىزدىڭ ەڭسەلى تۋى, اۋەلەگەن ءانۇرانى, ەتەنە بولعان ەلتاڭباسى – بارشامىزدىڭ قۇت-بەرەكەمىز, ەرتەڭىمىزدىڭ ەڭكەيمەس تەرەزەسى. ول – ەلدىڭ كەلبەتى. ۇل-قىزىمىزدىڭ بويىندا تۋعان وتاننىڭ وتىن ماڭگى جاعار سيمۆوليكالىق بەينەلەۋ بيىگى. عاسىردان-عاسىرعا قالار, ايتۋعا اۋىز جەتپەس ايداي اقيقات. وسى اقيقاتتى ءالى دە اشا تۇسسەك...
تاباتىن تەرەڭنەن دە اسىل ءاندى,
جينايتىن شاشۋ بولىپ شاشىلعاندى.
جاڭارعان تاۋەلسىز ەل تورىنە كەپ,
سالت-ءداستۇر باستان بيىك اسىرعاندى.
كوڭىلىم كوكتەن بيىك كوتەرىلىپ,
كوڭىلىم مارقايىپ ءبىر باسىلعاندى, – دەپ شاتتانادى. ءسويتىپ, شاتتىعى تاۋەلسىزدىكتىڭ كورىگىن قىزدىرادى.
كەزىندە قازاق دەگەن ەلدى بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەدى. گەوگرافيالىق كارتادا رەسەيدىڭ جارتىلاي شولەيتتى ايماعىنداي قۇرعاق ءوڭىردىڭ وتكەنى دە, وسكەنى دە بارشا الەمگە بەيمالىم كۇي كەشىپ, ماسكەۋدىڭ اشسا القانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ءجۇردى. ال بۇگىندە سول «كەلبەتىمىز» مۇلدەم وزگەردى. قازىر قازاقستاندى بارشا الەم تانيدى. حالىقارالىق قاتىناستار ورتالىعى. بەيبىتشىلىكتىڭ بەسىگىنە اينالعان, اتومدى اۋىزدىقتاعان ەل. مادەنيەتى مەن ادەبيەتى وسكەن ەل. عارىشقا قۇلاش سەرمەگەن ەل.
جوريمىن جاقسىلىققا زامان كۇيىن,
تۇيەمىن تۇرپاتىنان تالاي ءتۇيىن.
كورەمىن قياننان دا قينالماي-اق,
لوندوننان قانداس اشقان اباي ءۇيىن, – دەگەن جىر جولدارى اقىننىڭ استام ويى ەمەس, شىنايى شىندىقتىڭ كەستەلى بەتى. اقىن سونى ماقتانىش ەتەدى. قازاقتىڭ ابايىن ارقالانادى.
اقىننىڭ تۋعان ەلدى جىرلاۋى دا توسىننان توگىلمەيدى. بۇل جەردە جاداعاي- جايداق وي ورۋدەن اۋلاق. تۋعان جەردىڭ ءتورىن دە, جۋسانى مەن جۋاسىن دا, ولەڭتى وزەنىنىڭ اعاسىنداي بولعان جايىقتىڭ جاعاسىن دا جاساۋراعان كوزىمەن ىزدەيدى. تۋعان جەر – اقىن ءۇشىن اسىل دۇنيە. ويدىم-ويدىم جىلاندىنىڭ كولدەرى مەن ءوزىنىڭ كىندىك قانى تامعان قاندىقتىڭ, ىرگەدەگى سايقۇدىقتىڭ قىمىزدىق ءيىسى بۇرقىراعان قىرى مەن ويى قاشاندا قاعابەرىس قالمايدى. كوكتەمدە ولەڭتى تاسىعاندا, سۋعا تولاتىن مىسقال مەن ايتجان كولدەرىنىڭ ۇزەڭگى قاعىپ, ات باۋىرلايتىن سۋى دا سارقىلماستاي كورىنەدى. سايقۇدىقتىڭ جىلاندى جاق بەتى ايناداي جارقىراپ, الەمدەگى قۇس بىتكەننىڭ ءبارى وسىندا ۇيا سالىپ جاتقانداي بولاتىن. تۋعان جەردىڭ سوعار جەلى دە, ءنوپىر نوسەرى دە, كوكتى ءتىلىپ جارق ەتەر نايزاعاي جاسىنى دا اقىنعا قىمبات قازىنا. ول ءۇشىن ەۋروپا مەن ازيانى ءبولىپ جاتقان جايىق وزەنىنىڭ دە تابيعاتى تاۋسىلماس ولەڭ.
جايىقتىڭ جايىن جاي ۇقپا,
بويىندا قۋات ەرەسەن.
ۇقساماساڭ جايىققا
جايىقتا تۋدىم دەمە سەن.
وينايدى كوكتە جالتىلداپ,
نايزاعاي – اسپان قامشىسى
سىرعيدى تومەن تام-تۇمداپ
ۇزىلگەن بۇلتتان تامشىسى, –
دەسە,
ساندەنىپ, ساۋلەتتەنىپ سايقۇدىعىم,
شومىلدىڭ شۇعىلاسىنا ماي كۇنىنىڭ.
ءورىستى ولەڭتىنىڭ وتاۋىسىڭ,
سارقىلماس كوز – قازىنا بايلىعىنىڭ, – دەپ تاڭعاجايىپ كۇي كەشەدى. تۋعان جەردىڭ توپىراعى تابانىن قىزدىرىپ تۇرعانداي تۇپ-تۇنىق ويدان ايىعا الماعان اقىندى كورۋ دە, جىرى ارقىلى سەزىنۋ دە جەرلەستەرىنە ۇلكەن ولجا.
اقىننىڭ تۋعان جەرى قاندىق. سايقۇدىقتان وڭتۇستىككە قاراي تايشاپتىرىم جەردەگى كادىمگى قاندىق. اينالا اتشاپتىرىم, شۇيگىندى ءشوبى مول, كولدىڭ جيەگى. وسى جەردە ساعىنعالي اعامىز دۇنيەگە كەلگەن. تالاي عاسىرلارعا جالعاسقان كوشپەلى ەلدىڭ مال جايلىمىنا اينالعان قۇنارلى ولكە, قۇتتى مەكەن. بىراق قازىر ەلسىز. ءار جەردە بەلگى بەرەر ەسكى قىستاۋلاردىڭ ورنى ءبىر كەزدەردە وسىندا ادامدار تۇرىپ مال باعىپ, كۇنكورىستىڭ كوزىن تاپقان ەپسەكتى قولدىڭ ەلەنەر ءىزىن كورەسىڭ. ويدىم-ويدىم تەرەڭ قۇدىقتاردىڭ ورنى ورعا اينالىپ, وتكەننىڭ وشپەگەن ىزىندەي وي سالادى.
وسىندا ۇقتىم العاش شۋاق بارىن,
جىڭىشكە جىلعا بارىن, بۇلاق بارىن.
وسىندا, ۇقتىم العاش بوزعىل ۇيدە,
جاناتىن ولەۋسىرەپ شىراق بارىن.
وسىندا ۇقتىم, العاش اسپان بارىن,
قار بارىن, جاڭبىر بارىن –
جاستان ءمالىم,
ەسىتتىم تۇڭعىش رەت كۇن كۇركىرىن...
اڭعاردىم ءومىر تانۋ باستالعانىن, – دەپ بالاڭ جىرمەن جاستىقتىڭ جەلكەن شاعىنا وي جۇگىرتكەن بولار بالانىڭ كەلەشەكتە شىراق بولارىن باعامدايسىڭ. ءومىردىڭ بارلىق سىرىنا قانىقپاي-اق قانىعار جول ىزدەگەن قارعاداي بالانىڭ قۇلشىنىسىن كورەسىڭ, تالپىنىسىن تانيسىڭ.
قازاق دالاسىندا جەر-سۋ اتاۋلارى حالىق تىلەگىنە ساي تۇسپالداۋ, جورۋ, جاقسىلىققا يەك ارتۋ سياقتى وي مولشەرىن بايىپتايدى. بولماسا, كەيبىر اتاۋلار بەلگىلى ءبىر داناگوي اقىلمانداردى ەسكە سالىپ وتىرسا, كەيبىرى بولعان وقيعالاردى ماڭگىلىك جادىدان شىعارماۋ ءۇشىن دە ەل ەسىنە ساقتاعان. «قاندىق» ءسوزى دە «قانۋ»,«مەيىرى قانۋ» دەگەندى تانىتادى. اسىرەسە شولدەگەن مال-جان ءۇشىن قانىپ سۋ ءىشۋ اسا قاجەت جانە بەرەكەلى ءوڭىردىڭ بەلگىسىندەي جۇرەگىڭدە جاتتالادى. اقىن ويى دا وسىعان كەلىپ تىرەلەدى.
قاندىقتا تالايلاسىم,
تاعدىرلاسىم,
قالايشا جىر مازداعىن
جاندىرماسىن.
«قاندىق» دەپ اتالعان ول باياعىدان,
مەيلىنشە ەل مەرەيىن قاندىرعاسىن! – دەپ جەرى سۋلى, شۇيگىندى ءوڭىردى تانىعاندىقتان تۇسپالدى ويى ەل تىلەگىمەن توركىندەس توگىلىپ تۇر. ءسويتىپ, كوز جەتپەس كوگىلدىر اسپان استىندا «قاندىق» دەگەن جەر بارىن, ونىڭ بويىندا مەيىرىمدى انا كوزى مەن اكەنىڭ العاۋسىز اقىلى بار دەپ تۇسىنەمىز.
اقىندا استام وي جوق. كەم ايتىپ, ارتىق شىعۋدى, از سويلەپ كوپ تىڭداۋدى قاناعات ەتەدى. دانا بولۋدان گورى دارا بولۋدى كۇيتتەيدى. اتاق, ابىرويدى ءوزى ىزدەمەيدى. وسى داڭقتىڭ ءوزى كەلگەنىن قالايدى. ءار كەز قالامگەرلىك جولىن, قاسيەتتى ءىزىن قورعاشتاپ, كەيىنگىگە ۇلگى الارلىق ونەگە-وسيەت بولىپ قالعانىن تىلەيدى. ءوز دەڭگەيىندە العان بيىكتىگىن مۇرات تۇتتى. سونىڭ ءماندى, ماڭگى بولۋىن قالاپ ءوتتى.
قۇمارتپان اتاقتارعا الا-بوتەن,
ولاردى كىمنەن, نە دەپ تالاپ ەتەم.
ءبىرىمىن, قالامگەردىڭ قاتارداعى,
ءوزىمدى سانامايمىن داناعا تەڭ.
ءتانتىمىن تالايىما, تاعدىرىما,
بارىمدى, باقىتىما بالاپ وتەم, – دەگەن تۇجىرىمى دا كىسىلىكتىڭ ەسىگىن قاعىپ تۇرعانداي. «باقىت» دەگەن ءسوزدىڭ بالاماسىن بىلسە دە, بارىنا رازى بولۋدىڭ ءوزىن باقىتقا بالاعان جاننىڭ كىسىلىگىن «كىشىلىك» دەپ قاراۋ ادىلەتسىزدىك بولار. مىنە, ادامدىقتىڭ اۋلاسى دەگەن وسى. ونىڭ وسى ءبىر تۇسىن اقىنعا عانا ەمەس, بارشامىزعا كەرەك كەسەك «كودەكس» دەسەك, ارتىق ايتۋ بولماس.
اقىن قالامىنان پوەزيا تۋرالى تۇششىمدى تۇجىرىمدار ءجيى كەزدەسەدى. قالاۋلى ولەڭ جازۋ, قار كۇرەۋ ەمەس, پوەزيا قۇدىرەتىنە سەنۋ, ونىڭ تالابىنا كونۋ, دەگەنىنە مويىنسۇنۋ. وسى ءبىر سىنداردان سۇرىنبەي وتسەڭ عانا اقىن اتاناسىڭ. ارقالانار ازابىڭ دا از بولمايدى. دەمەك ولەڭگە كەرەك-كەرەكسىزدىگىن ءوزى ايتادى, ءوزى شەندەيدى.
كەۋدەمدى كەرنەر, كەمىگەن شىعار
ءور ەكپىن,
كەشىگەم قايدا, بۇگىندە نەگە بولەكپىن؟
شامادان قالماي, سايراۋىم
ءجون-اۋ شامامشا,
ورىندە ولەڭ مەن, ءسىرا, ءالى كەرەكپىن, – دەپ ءوزىنىڭ كەسىمىن ايتقان ولەڭگە, ءوز پوەزياسىنداعى ورنىنان وشاقتى وي كوتەرەدى. ءتىل قاتادى. ءتىل تالابىنا, پوەزيا ولشەمىنە شاق كەلەر شۋماقتارىن جىرلايدى. ءسويتىپ, جاسىمىس تارتقان شاعىندا دا ولەڭ الدىندا بالاداي اقتالىپ, بالاداي اقتارىلادى.
ماعان جاستان بۇيىرماعان جول وڭگە,
ءوزىم ءدايىم اينالامىن ولەڭگە.
ىرعاق بولام, ۇيقاس بولام ءۇيىرلى,
جۇرەگىمنىڭ جارلىعىنا كونەم دە.
جاراتقان-اۋ, ءوزىڭ ايتشى مەن وسى:
ولگەندە دە, ولەڭ بولىپ ولەم بە؟! – دەگەن جاي-كۇيىن تۇسىنەسىڭ. وسى تۇسىنىك اقىنمەن تىلەكتەستىگىڭدى تانىتادى. ءسويتىپ, اقىن جىرىنان ونىڭ جان-جاقتىلىعىن مويىندايسىڭ. وعان ولەڭدەرىنىڭ ەكپىنى كۋا, بەرەر ءنارى ايعاق.
ازايعان بولار, بويداعى قۋات,
كۇشىم دە.
جانادى بىراق جالتىلداپ
ءبىر شوق ىشىمدە.
بارىنا تاۋبە, شەگىنبەن شيرەك
ادىم دا,
ۇرلەيمىن شوقتى ءسوندىرىپ الماۋ
ءۇشىن دە, –
دەپ ءوزىنىڭ پوەزيا الدىنداعى ادالدىعىن جايىپ سالادى. ولەڭ جولىنداعى ولمەس جولىن وسىلاي جىرلايدى.
ساعىنعالي ساپتىڭ اقىنى بولدى. سانامالاپ ورنىن ايقىنداۋدىڭ جولى جوق. ءوز ءداۋىرىنىڭ ولشەمىن تانىپ, وعان ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان, جاڭا تاۋەلسىز ەلدىڭ دە كەلبەتىن اڭعارىپ, كەمەڭگەرلىكپەن ءۇن قاتقان زەرەك تۇلعا بولاتىن.
– سونىمەن بىرگە ساكەڭ كسرو حالىقتارى پوەزياسىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋشى دا. ول قازاق تىلىندە ازەربايجان, قىرعىز, تاتار, قاراقالپاق, تاجىك اقىندارىنىڭ ولەڭدەر جيناقتارىن قۇراستىردى. م.لەرمونتوۆ, ن.نەكراسوۆ, ۆ.ماياكوۆسكي, ا.تۆاردوۆسكي, م.جالەل شىعارمالارىن قازاقشاعا اۋدارىستى. وسىنىڭ ءبارى ساكەڭدى حالىقتار دوستىعىنىڭ بايلانىسشىسى دەۋگە ابدەن پراۆو بەرەدى. بۇل – ۇلكەن ابىروي, – دەيدى جەرلەسى, قالامداس-قارۋلاسى, اقيىق اقىن جۇبان مولداعاليەۆ.
جاسىرارى نە, كەزىندە م.كالينين مەن ك.ماركسكە دە كولەڭكە تۇسىرمەي قۇرمەت تۇتتىق. دىرىلدەتكەن دزەرجينسكي مەن «مامامىزداي» بولعان كرۋپسكايا دا كۇللى الەمدە, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا دا ابىروي بيىگىندە الديلەندى. ولاردىڭ ەسىمدەرىن كوشەلەرگە, ۇجىمشارلار مەن كەڭشارلارعا بەردىك. ايتسە دە, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋىن كوتەرىپ, جىرمەن جالاۋلاتقان ساعىنعاليدىڭ ورنى ەرەك, تاريحى تەرەڭ. دەمەك سول ابىروي بيىگىن العا اپارا الساق, ليريك اقىنعا اۋدان, وبلىس اۋماعىنان, قالا-اۋىلداردان ءبىر كوشەگە, بولماسا تۋعان جەرىندە ءبىر مەكتەپكە ەسىمى بەرىلسە دەگەن تىلەك قازىر جۇرت اۋزىندا ءجۇر. باستى سۇيەنەرىمىز: كەزىندەگى وداققا تانىمال جان-جاقتى اقىن, پوەزيادا حالىقتار دوستىعىن ءداۋىر بيىگىنە كوتەرگەن جان. كوپتەگەن ەڭبەگى جۇرتشىلىقتىڭ ەسىندە. ءبىر قۋانارلىعى, اقىننىڭ 100 جىلدىعى تۇسىندا اقجايىق اۋدانى چاپاەۆ اۋىلىندا كىتاپحانا الدىنا اقىننىڭ كەۋدە ءمۇسىنى قويىلىپ, سالتاناتتى جاعدايدا اشىلعان ەدى. ەندى وسى جاقسى ءىستىڭ جالعاسىنداي بولىپ وسى كەشەنگە اقىننىڭ ەسىمى بەرىلسە دەگەن تىلەك تە جوق ەمەس. بۇل ەلىم دەگەن جانعا ەلىنىڭ قۇرمەتى دە بولار ەدى.
تىلەس جازىقباي,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
باتىس قازاقستان وبلىسى,
اقجايىق اۋدانى
