قايروللا مۇقانوۆتىڭ تىنىم تاپپايتىن ەڭبەكقورلىعىن, قولعا العان ءىسىن جوعارى دەڭگەيدەگى ساپاعا جەتكىزبەي تاستامايتىن تاباندى ادام ەكەنىن, ونى بىلەتىن زامانداستارى قازىر دە اۋىزدارىنان تاستاماي ەسكە الادى. ول بارىنشا قاراپايىم, كوزگە ءتۇسۋدى قاپەرىنە دە ىلمەيتىن, ءوز ىسىنە قاتىستى دۇنيەنى عانا تەكشەيتىن مۇقيات جان ەدى.
ونىڭ اكەسى كەزىندە اۋدان بويىنشا ارتتا قالعان بىرنەشە شارۋاشىلىقتى دوڭگەلەنتىپ, العا باستىرعان شەبەر ۇيىمداستىرۋشى, تالمايتىن شارۋاقور جان بولىپتى. ەكى بالاسى شەتىنەپ, ءۇشىنشى ۇلى – 1932 جىلى دۇنيە ەسىگىن اشقاندا اكەسى ونىڭ كىندىگىن بالتامەن كەسكىزگەن ەكەن...
قازاقتىڭ كوپتەگەن ىرىم-جىرىمىنىڭ ءوز نەگىزى بار. جاپون, كورەي, قىتاي سياقتى حالىقتار ىرىمداردىڭ فيلوسوفيالىق استارى, ولاردا ومىرلىك قۋاتتىڭ باستاۋى بار ەكەنىن الدەقاشان دالەلدەگەن. ال ءبىز ولاردان ات-تونىمىزدى الا قاشامىز نەمەسە قايداعى ءبىر دورەكى تۇرلەرىن ويلاپ تابۋدامىز. كىندىكتى بالتامەن كەسكىزگەننىڭ دە وزىندىك فيلوسوفياسى بارىن, بۇل بويداعى ەنەرگەتيكانىڭ ءبىر ارناعا توعىسۋىن جانە ول سىرتقى كۇشتىڭ اسەرىمەن بايلاناتىنىن تۋمىسىنان دانالىققا قۇشتار قازاقتار سەزگەن. سوندىقتان دا كىندىگى بالتامەن كەسىلگەن كىسىنىڭ وسالى بولمايدى.
مۇمكىن وسى ىرىمنىڭ تىلسىم كۇشى شىعار, بالكىم كەزدەيسوقتىق بولار, ايتەۋىر قايروللا اعامىز ءوزىنىڭ ومىرىندە قايراتى مەن قاجىرى بويىنا سىيماعان, بىراق سونى سىرتقا سەزدىرمەي, كەمەرىنەن اسىپ, تاسىماي وتكەن ەرەكشە جان بولدى. وسى ارادا ءسال شەگىنىس جاساپ, ءوز كوزىمىزبەن كورگەن ءبىر مىسالدى ايتا كەتەلىك.
بۇل وقيعا 2002 جىلى بولعان ەدى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى بايىرعى جۋرناليست اعامىز, وتانشىل تۇلعا ماماديار جاقىپتىڭ باستاماسىمەن « ۇلىلىققا تاعزىم» اتتى اكتسيا ۇيىمداستىردى. ونىڭ ماقساتى دۇنيەجۇزى جانە رەسپۋبليكا كولەمى بويىنشا اتالىپ وتكەلى جاتقان ايتۋلى شارالارعا حالىقتىڭ نازارىن اۋدارا ءتۇسۋ جانە حالىق قۇرمەتىنىڭ ەرەكشەلىگىن ءبىلدىرۋ بولاتىن, سول ءۇشىن اباي مەن جامبىلدىڭ 150 جىلدىق, قانىش ساتباەۆتىڭ 100 جىلدىق جانە ت.ب. سياقتى مەرەيتويلاردىڭ قارساڭىندا وبلىس ورتالىقتارىنان باستاپ سول ەرلەردىڭ كىندىك قانى تامعان مەكەندەرگە جاياۋ بارىپ, ءيىلىپ تاعزىم جاساۋ ەدى. 2002 جىلى 100 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي ءسوز زەرگەرى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ تۋعان جەرىنە دە سونداي قۇرمەت جاسالدى. وعان الماتىدان ماماديار جاقىپ, ادەبيەتشى عالىم زەينوللا سەرىكقاليەۆ, ابايدىڭ جيەنى بالتابەك ەرسالىم ۇلى, «ەگەمەننىڭ» ارداگەر جۋرناليستەرىنىڭ ءبىرى داۋلەت سەيسەن ۇلى قاتىستى. ال جەرگىلىكتى جەردەن توپ قۇرامىنا قايروللا مۇقانوۆ, ساعىندىق سالمۇرزين جانە وسى جولداردىڭ اۆتورى ەندى. سول كەزدە قايروللا اعامىزدىڭ جاسى 70-تە, توپتىڭ ەڭ ۇلكەنى. ساپار جەڭىل بولدى دەپ ايتا المايمىن, قىزىلجاردان باستاپ جازۋشىنىڭ تۋعان اۋىلى جاڭاجولعا دەيىن 240 شاقىرىم جولدى اراعا بەس كۇن قونىپ جاياۋ ءجۇرىپ وتتىك. قونعان جەرىمىزدەن تاڭعى ساعات جەتىدەن اتتانىپ, كۇنى بويى 11-12 ساعات ءجۇرىپ, كەشكى 7-8-دەردە عانا قونالقاعا توقتاپ وتىردىق. سوندا ىشىمىزدەگى ەڭ ۇلكەنىمىز قايروللا اقساقال ەش قينالماي, بارىمىزدەن وق بويى وزىق ءجۇرىپ وتىرعان ەدى.
جول قيىندىعى ءوتىپ كەتكەن ءوز باسىمىز ۇيگە كەلگەن سوڭ بىرنەشە كۇن دەم الىپ, بويىمىزدى زورعا جازدىق. ال قايروللا اعامىزبەن كەلگەن كۇننىڭ ەرتەسىنە حابارلاسسام... ۇيىندە جوق, ءوزى كەشكە حابارلاسىپ, ساياجايىنىڭ ءارامشوبى ءوسىپ كەتكەنىن, سونى كۇنى بويى وتاپ كەلگەنىن ايتىپ تۇر... نە دەگەن قاجىر, نە دەگەن تالمايتىن قايرات ەكەنىن وقىرمان ءوزى سالماقتار... بالكي وسىنىڭ ءوزى كىندىگىن بالتامەن كەسكەن سالتتىڭ اسەرىنەن شىعار. ول 1932-1933 جىلدارداعى اشتىقتى دا باستان وتكىزگەن عوي. ءوزى قاعىلەز, ارتىق ەتى جوق, ورتادان تومەن عانا بويى بار, ءپىسىپ-قاتقان, شىمىر ادام بولاتىن. سىرت كوزگە ول ارقاشان بيازى, ارتىق ءسوزى جوق, جىلى عانا جىميىپ تۇراتىن ادام بولىپ كورىنەتىن. ال وعان رۋحاني جاعىنان كۇش بەرگەن ءبىلىم, كىتاپقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, بىلمەككە قۇشتارلىق ەكەنى داۋسىز.
سونىمەن بىرگە تۋعان جەردىڭ قۇنارى دا جاس وسكىننىڭ بويىنا ايرىقشا ءنار بەرگەن شىعار. سول جىلدارى شال اقىن تۋعان وسى وڭىردە ءومىردىڭ ەسىگىن قاتار اشقان بىرگە وسكەن دوستارى اقىن كاكىمبەك سالىقوۆ, اكادەميك امانجول قوشانوۆ, ارحيتەكتور شوتا ءۋاليحانوۆتاردىڭ قايسىسى بولسا دا وسال ەمەس. ولاردىڭ اكەلەرى دە ءبىر-بىرىمەن دوس-جار بولعان ەكەن. ال وزىمەن ۋنيۆەرسيتەتتە بىرگە وقىعان اتاقتى اكادەميك كەڭەس نۇرپەيىسوۆ, بەلگىلى فيلوسوف مارات سۋجيكوۆتەر (شۇجىقوۆ) قايروللا مۇقانوۆتى ەسكە العاندا ۇنەمى «ناعىز عالىم بولاتىن جان ەدى, اتتەڭ تۇرمىستىڭ كۇرمەۋىمەن اسپيرانتۋراعا كەلە الماي قالدى-اۋ» دەسىپ وكىنىشپەن ەسكە الادى ەكەن. بۇل تۋرالى امانجول قوشانوۆ ءوزىنىڭ قايرەكەڭ تۋرالى «اعارتۋشى-ۇستاز, قوعام قايراتكەرى» دەگەن ماقالاسىندا ايتادى.
قايرەكەڭ وتە قاراپايىم, جان بولدى. جوعارىدا ايتقان عابەڭنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان كەشكى استا « ۇلىلىققا تاعزىم» جاساعان بىزدەر قازاقتىڭ نەلەر ءبىر قاسقا-جايساڭدارىمەن تاباقتاس بولدىق. ءتوردىڭ توبەسىندە اكادەميكتەر سەرىك قيراباەۆ پەن جۇبايى ءاليا بەيسەنوۆا, كەنجەعالي ساعاديەۆ, كومپوزيتورلار ەركەعالي راحماديەۆ, جولامان تۇرسىنباەۆ, اقىن كاكىمبەك سالىقوۆ, جازۋشىلار قابدەش ءجۇمادىلوۆ, مەدەۋ سارسەكە جانە ت.ب. وتىر. اسابامىزدىڭ ءوزى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى, جاسىنداي جارقىلداعان جىگىت اعاسى قۋات ەسىمحانوۆ. ءسوز كەزەگى تيگەندە كاكىمبەك سالىقوۆ مارتەبەلى قوناقتارعا ءوزىنىڭ دوسى قايروللا مۇقانوۆتى ارنايى تانىستىرىپ, ونىڭ ورنەكتى ءومىر جولىن شولىپ ءوتتى. سوندا قايرەكەڭ... نە ءبىر ءسوز قوسپاي, نە قارسى شىقپاي, تىم بولماسا جىميىپ ءبىر كۇلمەي قاراپايىم قالپىمەن وقۋشى بالاشا تومەن قاراپ, تۇرەكەلىپ تۇرعان ەدى... قانداي قاراپايىمدىلىق دەسەڭىزشى... رەسپۋبليكاعا بەلگىلى اۋزى دۋالى اقىن, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ ءوزى اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ ماقتاپ جاتقاندا ول باسىن كوتەرىپ, تورگە ءبىر جىميىپ قارامادى-اۋ. «قانشا قۇيساڭ دا تولمايتىن, قانشا تولسا دا توگىلمەيتىن» ادام وسىنداي-اق بولار.
ەندى, وسى قايروللا مۇقان ۇلىنىڭ ءومىر جولىنا شولۋ جاساپ كورەلىك. ول 1932 جىلى شاعىن عانا قازاق مەكەنى «ىنتىماق» اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اۋىلداعى باستاۋىش مەكتەپتى انا تىلىندە اياقتاعان سوڭ «دميتريەۆكا» دەگەن كورشى ورىس سەلوسىندا ءبىلىمىن جالعاستىرادى. ول كەزدە قازاق مەكتەبىنەن ورىسشاعا اۋىسقانداردى قالاي وقىسا دا, ءبىر جىلىن شەگەرىپ, تومەنگە ءتۇسىرىپ تاستايتىن جازىلماعان زاڭ بار. بۇل دا سول ورىس دۇنيەسىنىڭ «ارتىقتىعىن» جاس ساناعا ءسىڭىرۋدىڭ قيتۇرقى امالى سياقتى, ال ونىڭ بالاعا قانشالىقتى پسيحولوگيالىق سوققى بولاتىنىنا ەشكىم نازار اۋدارمايتىن. قايروللانى دا شەكتەپ 3-سىنىپتى ءبىتىرىپ كەلگەن ونى تورتىنشىگە الماي, ءبىر جىلىن جوققا شىعارىپ, قايتادان ۇشىنشىگە وتىرعىزادى. بىراق زەيىندى بالا ۇزاماي سىنىپتاستارىن قۋىپ جەتىپ, ولاردىڭ الدىنا تۇسەدى.
«وقۋ – ينەمەن قۇدىق قازعانداي» دەپ قازاق از سوزبەن عانا وقۋ ازابىنىڭ ۇلكەن قىرىن اشادى. بالا قايروللاعا دا وقۋ وڭاي بولعان جوق. ءۇش جاسىندا شەشەسىنەن ايىرىلعان ونى اجەسى عانا باعىپ-قاققان. سوعىس كەزىندە اكەسىن ەڭبەك ارمياسىنا اكەتەدى. 1946 جىلى اجەسى دە قايتىس بولىپ, بالانىڭ باسىنا اۋىر كۇندەر ورنايدى. تەك سوعىستان جارالانىپ كەلگەن اعاسى حامزانىڭ قامقورلىعىمەن عانا پاتەرگە تۇرعان ۇيىندە تۇلكىقۇرساق بولا ءجۇرىپ, وقۋىنان قالمايدى. تويىپ تاماق ىشپەسە دە, 8 شاقىرىم جەردەگى اۋىلىنا كۇز بەن كوكتەمگى ىزعىرىق سوققان لايساڭدا, بورانى ۇلىپ تۇراتىن قاقاعان قىستا بۇرسەڭدەپ بارا ءجۇرىپ, تالاپتى بالا وقۋىن بوساتپايدى. وسىنداي قىسىلتاياڭنان تالاي بالا وقي الماي دا قالعان. ال قايروللا بارىنشا تىرىسىپ, ءبىلىم نارىنە بويلاي بەرەدى. ورىستىڭ بەلگىلى اقىن-جازۋشىلارىن دا تالماي وقىپ, ولەڭدەرىن جاتتاپ الاتىن ول ءتىل بايلىعى جونىنەن كەشىكپەي سىنىپتاستارىنىڭ الدىنا شىعادى.
بۇل اۋىلداعى مەكتەپ 7 جىلدىق ەدى, ونى بىتىرگەن سوڭ قايروللا 8-شىگە اۋدان ورتالىعى مارەۆكاداعى جالعىز مەكتەپكە بارادى. كەيىن وبلىستىق نان ونىمدەرى باسقارماسىن ۇزاق جىلدار بويى باسقارعان سىنىپتاسى پەتر دەميانەنكو: «ۋ ناس ۆ كلاسسە ليدەرامي بىلي لۋكين ۆيكتور ي مۋكانوۆ كايروللا» دەپ جازادى. ول كەزدە مەكتەپتەردە وقۋشىلاردان تۇراتىن «ۋچكوم» دەگەن بەدەلدى ۇيىم بولاتىن, جاس قايروللا سونىڭ توراعاسى بولىپ تا سايلانادى.
1952 جىلى قايروللا ورتا مەكتەپتى كۇمىس مەدالمەن ءبىتىرىپ, قازمۋ-دىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە تۇسەدى. بىرگە وقىعان كۋرستاستارى ونىڭ كىتاپحانادان شىقپاي, سەمينارعا دايىندالۋ عانا ەمەس بوس ۋاقىتتارىنىڭ ءبارىن ءبىلىمىن تولىقتىرۋعا جۇمساعانىن ايتادى. كۋرستاسى, اكادەميك كەڭەس نۇرپەيىسوۆتىڭ «ناعىز عالىم بولاتىن ادام ەدى» دەۋى دە سودان. ال جەرلەسى, كەيىن وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولعان ەۆگەني ۆيكتوروۆ وسى كەزەڭدى: «ۆ سۆوبودنوە وت ۋچەبى ۆرەميا مى رازبەگاليس كتو كۋدا: كتو ۆ كينو, كتو ۆ تەاتر, كتو پروستو پيۆكا پوپيت. ا كايروللا گدە؟ ا كايروللا كاك ۆسەگدا ۆ بيبليوتەكە!» دەپ ەسكە الادى.
1957 جىلى قايرەكەڭ ۋنيۆەرسيتەتتى جاقسى اياقتاپ, تۋعان جەرىندەگى «كومسومول» دەگەن ورىس سەلوسىنىڭ مەكتەبىنە تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ورنالاسادى. ءوز ىسىنە تىڭعىلىقتى, ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە وقۋ ادىستەمەلىك جۇمىستارعا شەبەر, جاس وركەندەردى جاقسى ونەگەگە باستاي بىلەتىن ۇستاز ەكەنىن كورگەن اۋداننىڭ وقۋ ءبولىمىنىڭ باسشىلىعى ونى 1959 جىلى وسىنداعى گورودەتسك سەگىزجىلدىق مەكتەبىنە ديرەكتور قىلىپ اۋىستىرادى. ول كەزدە ورىس مەكتەبىنە قازاقتىڭ ديرەكتور بولىپ بارۋى سيرەك بولاتىن وقيعا. كەيبىر كەرى سويلەيتىندەر قايروللاعا كۇدىكپەن قاراپ, ونىڭ ىسىنەن ناتيجە شىعارىنا كۇدىكپەن قارايدى. الايدا وسى گورودەتسك مەكتەبىن 12 جىل باسقارعاندا جاس ديرەكتور ونى ورتا مەكتەپكە اينالدىرىپ, ابدەن تۇرلەندىرىپ, وبلىستاعى الدىڭعى قاتارداعى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنە اينالدىرادى. مەكتەپ اۋىلداعى شارۋاشىلىقپەن دە بىتە قايناسىپ, مادەني-رۋحاني شارالارىن وتكىزۋگە بەلسەنە قاتىسادى. سول جىلداردا وسىنداعى كەڭشاردىڭ ديرەكتورى, ارتىنان اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان گەننادي بۋبنوۆ بىلاي دەپ ەسكە الادى: «ۆ ەدينەنيە شكولى ي حوزيايستۆا بولشايا زاسلۋگا ك.م.مۋكانوۆا, كوتورىي پولزوۆالسيا ۆپولنە زاسلۋجەننىم اۆتوريتەتوم نە تولكو سرەدي ۋچاششيحسيا ي پەداگوگوۆ, نو ي ۋ ۆسەح جيتەلەي سوۆحوزا». ال وقۋ-تاربيە جۇمىستارى جونىندە وسى مەكتەپتى ءبىتىرىپ, كەيىن تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بولعان اجار باەشوۆا تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى, مەكتەپ ديرەكتورى قايروللا مۇقانوۆتىڭ ساباقتارى ارقاشاندا قىزىق وتەتىنىن ايتادى. «تو بىلي نە پروستىە ۋروكي, ا ۋۆلەكاتەلنىە راسسكازى, وني ۋنوسيلي ناس دالەكو وت ناشەگو كلاسسا, ۆ گۋششۋ سوبىتي: ۆوين, رەۆوليۋتسي. ۆمەستو سو سۆويم ۋچيتەلەم مى ناحوديليس تو ۆ درەۆنەم ريمە, تو ۆ افيناح...», دەپ جازادى ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە. وقۋشىلاردى ەلىتىپ اكەتىپ, وي-قيالىن دامىتۋ ارقىلى ءبىلىم قۇياتىن ۇستازدار سيرەك بولاتىنى راس. مۇندايدان بالانىڭ ءبىلىمى تولىعىپ, ساناسى بەرىك ورنىعا بەرەدى.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ باسقا بارلىق ىستەرىن سىناساق تا كادرلاردى تابۋ مەن ورنىنا قويۋ ىسىنە ءمىن تاعا المايسىڭ. 1971 جىلى وبلىستىق بيلىك اۋىل مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى بولىپ جۇرگەن قايروللا مۇقانوۆتى وبلىستىق ءبىلىم ءبولىمى باستىعىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارلىعىنا ءبىر-اق جوعارىلاتادى. وسىنىڭ ءوزى وكىمەتتىڭ ىسكەر جانداردى قالاي باعالاپ, ولاردى قالاي ءتيىمدى پايدالانا العاندىعىن كورسەتەدى. ارينە, بيلىك وسىنداي بيىك لاۋازىمعا الىپ كەل, شاۋىپ كەلگە ءلاببايلاپ تۇراتىن بىرەۋدى قويايىن دەسە وبكوم مەن قالكومنىڭ ماڭىندا جۇرگەن قازاق شەنەۋنىكتەرى كوپ ەدى. بىراق اقىلدى بيلىك بۇكىل وبلىستىڭ ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىنىڭ كىلتىن تەك قولىنان ءىس كەلەتىن ادامدى ءدوپ تاپقاننان عانا قايرەكەڭدى بيىك لاۋازىمعا ءبىر-اق كوتەرەدى. وسىنداي مىسالداردان ءبىزدىڭ قازىرگى بيلىگىمىز دە ۇلگى السا قۇبا-قۇپ بولار ەدى...
وزىنە دەگەن سەنىمدى اقتاۋ ءۇشىن قايروللا مۇقانوۆ بۇل ىسكە بارلىق ىنتا-شىنتاسىمەن بەرىلىپ قىزمەت ىستەيدى. سونىڭ ارقاسىندا بارلىق مەكتەپتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايلارى تۇزەلىپ, وقۋ-تاربيە جۇمىستارى جەتىلدىرىلىپ, ءبىلىم بەرۋ ساپاسى ارتادى. 23 جىل تابان اۋدارماي وتىرعاندا ول سالالىق مينيسترلىكتىڭ بارلىق ماراپاتىن الىپ جانە «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ناگرادتالدى. اسىرەسە ونىڭ قازاق مەكتەپتەرىن ساقتاۋ جولىنداعى جانكەشتى ەڭبەگى وراسان. كەزىندە تازا قازاق اۋىلدارىنىڭ ءوزى مەكتەبىمىز ورىسشا بولسىن, بولاشاق ورىس تىلىندە دەگەن باستامالارىمەن شىعىپ جاتتى. قاراعاش, جاڭاجول, جارقىن جانە ت.ب. ونداعان اۋىلداردىڭ اسىرەبەلسەندىلەرى وزدەرىنىڭ ماقساتتارىنا جەتتى. بۇرىن عالىمدار, اقىن-جازۋشىلار نەمەسە جاي دا بىلىكتى ادامدار شىعىپ جۇرگەن وسىنداي اۋىلداردىڭ مەكتەپتەرى ورىسشا بولىپ, بىلىمدەرى ءدۇبارا (ويتكەنى مۇعالىمدەردىڭ ءوزى ورىسشانى شالا بىلەتىن) بولىپ قالعان سوڭ تالانتتار دا توقىرادى. قايروللا مۇقانوۆ وسىندايلارمەن قاتتى كۇرەستى. قازاقشاسى جابىلماي, تىم بولماسا ارالاس مەكتەپتەر بولۋىن ول قاتاڭ قاداعالادى. 1989 جىلى قازاق تىلىنە مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى بەرىلگەن كەزدەن باستاپ ول بۇل ىستەرگە بەلسەنە كىرىستى. ال «قازاق ءتىلى» قوعامى قۇرىلعاندا لاۋازىم يەسى بولا تۇرا ونىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىستى. قوعامنىڭ وبلىستىق بولىمشەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ, نەبىر وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرۋگە, ولاردىڭ شەشىلۋىنە بەلسەنە ارالاستى. اسىرەسە تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى بۇل ىسكە قاتتى كىرىستى. اۋىلداردان بىلىكتى, بەلسەندى ازاماتتاردى وبلىستىق ءبىلىم بولىمىنە جۇمىسقا تارتتى. ماسەلەن, اقتاس اۋىلىنان اسحات ساعىندىقوۆ, بوستاندىق اۋىلىنان ورىنباي نۇرمۇقانوۆ سياقتى ازاماتتاردى قالاعا الدىرىپ, قىزمەت قانا ەمەس ءۇي دە بەرگىزدى. جانكەشتى ەڭبەكتەردىڭ ارقاسىندا 1990-1991 جىلى وبلىستا 49 قازاق جانە 30 ارالاس مەكتەپ بولسا 1994-1995 وقۋ جىلىندا 61 تازا قازاق مەكتەبى, 38 ارالاس مەكتەپ جۇمىس ىستەدى, 40 ورىس مەكتەبىندە قازاقشا كلاستار اشىلدى. وسى وقۋ جىلىندا قازاق بالالارىنىڭ 34 پايىزى انا تىلىندە وقيتىن بولدى, ال 1990-1991 وقۋ جىلىندا ول 24 پايىز بولعان ەدى... قانشا قىستالاڭ, تالاس-تارتىستىڭ ورتاسىندا جۇرسە دە ارىپتەستەرى قايروللا اعانىڭ بىردە-ءبىر ادامعا داۋىس كوتەرىپ, زەكىپ سويلەپ, زىركىلدەگەنىن ەستىمەگەن ەكەن. ارقاشان ىزەتتى بولمىسىمەن, شەكتەن شىقپاي, سابىرلى ۇستامدىلىقتان اينىماعان. ءوزىمىز دە ونىڭ وسى قىلىقتارىنا تالاي جەردە كۋا بولدىق. اعامىز سونىسىمەن دە قۇرمەتتى, سىيلى ەدى.
1995 جىلى زەينەتكە شىققان ول مۇعالىمدەر ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىندا بىرنەشە جىل قىزمەت اتقاردى. ودان كەيىن ارىپتەستەرى, بۇرىن قاراۋىندا ءبىرى مەكتەپ ديرەكتورى, ءبىرى اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ ينسپەكتورى بولعان عالىم قادىرالين جانە سوتسيال جۇماباەۆپەن بىرىگىپ «اسىل مۇرا» ورتالىعىن اشتى.
وسى جەردە قايروللا مۇقانوۆ اعانىڭ ومىردەگى جاڭا قىرى, جاڭا ساپاداعى قاسيەتى اشىلدى. ول تاماشا ىزدەنگىش, شاڭ باسقان ارحيۆ مۇرالارىن اقتارىپ, استارىنداعى اسىل قازىنالاردى شىعارۋعا قۇشتار ەكەن. الماتى, ومبى, تۇمەن, توبىل, كوكشەتاۋ, قىزىلجار ارحيۆتەرىنەن ول ارىپتەستەرىمەن بىرگە, كەيدە جەكە دارا حالقىمىزدىڭ اسىل ۇلدارى قوجابەرگەن جىراۋ, توقسان بي, شال اقىن, سەگىز سەرى, الاش قايراتكەرلەرى ابىلاي رامازانوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, جۇماعالي تىلەۋلين, 1917 جىلى ءوزىنىڭ قىستاۋىندا الاشتىڭ فورۋمىن قابىلداعان ءالتي قاجى مەن ونىڭ ۇرپاقتارى, مىسىردىڭ الەكساندريا قالاسىندا وقىعان قازاقتان شىققان ەڭ ءبىرىنشى وقىمىستى قىز ۇمسىن سۇلۋ, ارماندى اقىن بايماعانبەت ءىزتولين تۋرالى كىتاپتاردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن قازاق تىلىندە عانا ەمەس, كەيبىرىن ورىس تىلىندە دە شىعارىپ, ءبىر بەلدى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ مىندەتىن اتقاردى. كولەمى شىعىندارىن ايتپاعاندا, كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا وڭىرىمىزدە قىزمەت ەتكەن بەلگىلى قازاق ازاماتتارى جۇماباي شاياحمەتوۆ, ۋگار جانىبەكوۆ, نىعمەت سىرعابەكوۆ, جانايدار سادۋاقاسوۆ, ۇزاقباي ق ۇلىمبەتوۆ, ءابدىراحمان ءبايدىلدين جونىندە «تاعدىرلارى قىزىلجاردا توعىسقان» اتتى كولەمدى, زەرتتەۋ ماقالالارىنىڭ تسيكلىن جازىپ شىقتى. ودان «قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ زيالى قاۋىمى» دەگەن جيناق قۇراستىردى. الماتى, نۇر-سۇلتان جانە ت.ب. باسقا قالالاردا تۇراتىن قىزىلجاردان شىققان اكادەميكتەر, گەنەرالدار ەبىنەي بۋكەتوۆ, مۇرات ايتحوجين, امانجول قوشانوۆ, ورازگەلدى بايمۇراتوۆ, مۇقاش ەلەۋسىزوۆ, زەينوللا قوجابەكوۆ, قازەز تاشەنوۆ, تايجان توقمىرزين, زەينوللا مولداحمەتوۆ, اباي تاسبولاتوۆ, ەرلىك تايجانوۆ, مارات ءماجيتوۆ جانە ت.ب. تۋرالى ماقالالار جازىپ, ولاردى جەرلەستەرىنە تانىستىردى. قازىر بۇل كىتاپتار مەن ماقالالار تۇپنۇسقالىق دەرەك كوزدەرى رەتىندە قولدانىلادى.
قايروللا اعامىز ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن قولىنان قالامىن تاستاعان جوق. جادى دا جاڭىلماي, جامباس سۇيەگى سىنىپ, ۇيىنەن شىعا الماي جاتقاننىڭ وزىندە ول جاڭا كىتاپتارى مەن ماقالالارىن جاريالاپ جاتتى. مۇنداي ەڭبەكققور, ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن سۇيىكتى ىسىنەن قول ۇزبەگەن, جانسەبىل ادامنىڭ ەندى ومىرگە كەلۋى ەكىتالاي. ول 88 جاسىندا كوز جۇمدى. ارمانىنا جەتكەن ادام وسىنداي-اق بولار. ارتىندا ءۇش قىز, ءبىر ۇلى, نەمەرە-جيەندەرى قالدى. ۇلاعاتتى اتانىڭ الدىن كورگەن ولاردىڭ ءبارى دە تاماشا ازاماتتار. قىزى گۇلنار اكە جولىن جالعاستىرىپ زەرتتەۋشىلىكپەن اينالىسادى. قازىر ول ءال-فارابي اتىنداعى قازمۋ-دىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمىنىڭ مامانى.
قايرەكەڭدى كورگەن, ەڭبەكتەرىن وقىعان, قامقورلىعىن العان بارلىق جەرلەستەرى, دوستارى مەن ءىنى-قارىنداستارى, شاكىرتتەرى قازىر ونىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتۋگە قىزۋ دايىندالۋدا. «جاقسىنىڭ اتى ولمەس, عالىمنىڭ حاتى ولمەس» دەگەن سول, انە...
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
