ول دا تالايدىڭ جىرىنا ارقاۋ بولعان كوگىلدىر مەكەن ەدى. قۇمدى توقتاتقان جاڭگىردىڭ بيلىگى حالىققا سايالى ورمان سىيلاعان ەدى. ول جەردە قۇمنان ءسۇزىلىپ شىققان ءمولدىر بۇلاقتار قولدان جاسالعان, اققۋ جۇزگەن كولدەر بولىپ ەدى.
ءبىر جىلدا 10-15 سانتيمەتر عانا وسەتىن سول قاراعايدى اتا-بابالارىمىز ۇقىپتى كۇتىممەن ءوسىرىپ, ۇرپاققا قالدىرعان سايالى ەسكەرتكىش سياقتى وسى مەكەننىڭ قازىرگى قاراعاي ورمانىن مەنىڭ كورۋگە جۇرەگىم داۋالامايدى. ءبارى قيراپ جاتىر, جارالى ساربازداي قۇلاپ جاتىر. بۇتالارى ۇزىلگەن, شىرشالارى توگىلگەن وسى ءبىر قاراعاي ورمانى مەنىڭ كوز الدىمنان كەتپەيدى.
وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى, مەنىڭ بالا كەزىمدە ءستاليننىڭ بۇيرىعىمەن بۇكىل كەڭەس ەلىنىڭ اۋماعىنا اعاش ەگۋ ناۋقانى باستالدى. مەن ونى اقجايىق وڭىرىنەن دە كوردىم. قارا جولدىڭ بويىنا, ياعني ەكى جاعىنا نەشە ءتۇرلى اعاشتىڭ كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى. ونىڭ اراسىندا جەمىستەر دە بولدى. اقجايىق بويى ءالى كۇنگە دەيىن سول قولدان وتىرعىزىلعان ورماننىڭ اراسىنان قاراقات تەرىپ ءجۇرمىز. ەندى ولار دا توزىپ, ازايىپ كەلە جاتىر.
وسى ورمان وتىرعىزۋ ناۋقانى باستالعاندا – ول ۇلكەن قوعامدىق ءىس بولدى. سول كەزدە رەسەيدىڭ ماياكوۆسكيىمەن قاتار قوياتىن ءبىزدىڭ تايىر جاروكوۆ دەگەن كلاسسيك اقىنىمىز «جاپاندى ورمان جاڭعىرتتى» دەگەن داستان جازدى. بۇكىل قازاق ەلى سول داستاندى وقىدى.
ول كەزدە ادامدار دا تارتىپكە باعىنعىش ەدى. ورمانعا ەگىلگەن اعاشتاردى مال جەپ قويسا بالە بولادى, وعان ۇلكەن جازا قولدانىلادى, سوندىقتان ونى قورعاۋ قاتاڭ قولعا الىندى. سول كەزدەگى مەكتەپ وقۋشىلارىنا دەيىن ءاربىر ءتۇپ اعاشتى جاز بويى كۇزەتىپ شىقتى. مىنە, ءسويتىپ بارلىق جولدىڭ بويىنا, بۇكىل قازاقستاندا ورماندار پايدا بولدى. ەندى كەشەگى قايتا قۇرۋ كەزىندە, گاز بەن وتىن, كومىر جوق كەزدە سول اعاشتاردىڭ بارلىعى پەشكە جاعۋعا كەتتى, كۇل بولىپ اسپانعا ۇشتى.
جايىقتىڭ سۋى ازايعالى ونىڭ جاعاسىنا بارۋدى دا قويدىم. ويتكەنى عاسىرلىق تەرەكتەر سۇلاپ جاتقان جارالى جاۋىنگەردەي تامىرى اسپانعا شىعىپ, شولدەن قۇلاپ جاتىر. ورمان ءولىپ بارا جاتىر. جايىقتىڭ قۇس تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ ورمانى بۇل كۇنى سيرەگەن, ءار-ءار جەردە ءبىر توپ شوق تەرەكتەرگە اينالعان. ورالدان اتىراۋعا جەتكەنشە 500 شاقىرىم جايىق بويىنان مەن باياعى بالا كەزدەگى قولدان ەگىلگەن ورماننىڭ تەك تۇقىلدارىن, ءار جەردە قالعان ءبىردى-ەكىلى ساناۋلى عانا اعاشتارىن كورەمىن.
ەندەشە, ءبىزدىڭ بۇگىنگى ەكولوگياعا جاۋاپتىلاردىڭ ويلايتىنى نە نارسە؟ الەمدە تابيعاتتىڭ جىلىپ بارا جاتقانى, ءتىپتى سوناۋ سولتۇستىكتەگى مۇزداردىڭ ەرىگەنى, جاعىلعان وتىندار, ۇشاقتار, كولىكتەر كىمدى ويلاندىرىپ جاتىر؟ ولاردان ساقتايتىن جالعىز جول – جاسىل جەلەك قانا. ولاي بولسا, سول توزعان ورماننىڭ ورنىنا نەگە تال ەكپەيمىز؟ قازاق دەسە, وزىڭە تيەدى. كەرەمەت, ءزاۋلىم ۇيلەر سالادى. بىراق سول ۇيلەردىڭ جانىنا ءبىر تال ەكپەيدى. ء«بىز نە دەگەن تابيعاتقا تەرىس قاراعان ادامدارمىز؟» دەگەن وي كەلەدى.
سوڭعى ءۇش جىلدان بەرى وزەندەر بويى دا ىسىپ كەتتى. قاراپ تۇرساڭ, تابيعات بىزبەن ساناسپايتىن سياقتى, بىزگە رەنجىگەن سەكىلدى. كۇندە تاڭنان ىستىق, اڭىزاق جەل, توپىراق بورايدى جانە توبەدەن تونگەن كۇن بارلىعىن كۇيدىرىپ جاتىر. ەككەن ەگىنىڭدى كۇيدىرىپ جاتىر. ويدا جوق جەردە بۇرشاق جاۋادى. وسىنىڭ بارلىعى ادامداردىڭ تابيعاتتى رەنجىتكەنى-اۋ دەپ ويلايمىن.
بۇگىندە اقپارات قۇرالدارى: «انا ورماندى جەكەشەلەپ الىپتى. كولدىڭ جاعاسىن وپىرىپ قازىپ, جاعاسىنداعى تالداردى كەسىپ جاتىر», دەپ ءار جەردەن جازادى. شىعىس پەن باتىستان, وڭتۇستىك, سولتۇستىكتەن دە وسىنداي اقپاراتتار كوپ. جەكەشەلەپ العان سوڭ, ول جەرگە جەكەنىڭ ءۇيىن سالۋعا ءبارى كەرەك. قۇرىلىس ماتەريالدارى كوپ كەرەك بولعاندىقتان, ءبىزدىڭ تابيعاتتاعى كەشەگى بابالار وسىرگەن اعاشتاردىڭ بارلىعى كەسىلىپ جاتىر, كەسىلىپ جاتىر. نەمەسە وتقا جاعىلىپ جاتىر. بارلىعى ءبىر كۇندىك قۋانىشقا ويىنشىق بولىپ وتىر. سەكسەۋىل كاۋاپ ساتاتىنداردىڭ قوراسىن تولتىرۋدا. بۇل دا ساۋداعا ءتۇستى. بۇتالارى قىرقىلعان سەكسەۋىلدەر دە بۇگىندە اقشاعا اينالعان. مىنە, وسىنىڭ بارلىعىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن كەزەڭ كەلگەن سياقتى.
مەن ءسوز باسىندا ايتقان كوكشەدەگى ۇكىلى ىبىراي مەن اقان سەرى ەسكەرتكىشى تۇرعان ارالىقتاعى كونە قاراعايلار دا توزعان, تومەنگى بۇتالارى سىنعان, تەك باسىندا عانا ورىكتەي بولىپ جاڭا بۇتاقتار تۇر. وسى كوكشە باۋىرىنداعى سەكسەۋىلدىڭ دە بۇگىنگى كەلبەتى ساكەن جازىپ, كوزىمىزگە ەلەستەتكەندەي ادەمى قالپىن ساقتاي الماي قالعان. ارينە, ولارعا دا قازىر كۇتىم كەرەك.
اتا بابامىز ايتقان: ء«ۇي تۇرعىز, مال ءوسىر, اعاش ەك» دەگەن وسيەت بار ەمەس پە ەدى؟! «ەندەشە, ءاربىر قازاق اعاش ەكسە قايتەر ەدى؟ ءار قازاق بالاسى وسى ءبىر دالانى كوگالداندىرۋعا ەكولوگيا كوميتەتىمەن بىرگە جۇمىس ىستەسە قايتەر ەدى؟» دەگەن ويدى ايتقىم كەلەدى. بالكىم, وقىرسىڭدار, ويلانارسىڭدار. بۇل دا ءبىر ادامزاتتىڭ بورىشى. تۋعان جەردى قورعاۋ, تۋعان جەردى گۇلدەندىرۋ, تۋعان جەرگە ءبىر تال ەگۋ, تۋعان جەرگە ءىز قالدىرۋ دەگەن نارسەنى ويلاۋ كەرەك. مەنى وسىنى ويلايتىن ۇرپاق ازايىپ بارا جاتقانى قىنجىلتادى.
تابيعات قازاقستانعا دارحاندىعىن جاساعان. تاۋ كەرەك پە, كول كەرەك پە, وزەن كەرەك پە, قۇم كەرەك پە – ءبارى بار بىزدە. شىعىستان باتىسقا دەيىنگى تاۋ بوكتەرىندە قاراعاي ورمان دا بار. ءتۇرلى تابيعات سۇلۋلىعى قازاقستاندا جەتەدى. ەندى قازىرگى ەستى ازاماتتار سونى تۋريست اكەلۋ ءۇشىن ەمەس, كەلەر ۇرپاق باقىتتى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ساقتاۋدى ويلاستىرۋ كەرەك. «تۋريست شاقىرامىز» دەپ تابيعاتتىڭ ءوزى بەرگەن سۇلۋلىقتى بۇزباۋ قاجەت. «تۋريستەن اقشا تابامىز» دەپ تابيعات ادامزاتتىڭ باعىنا, ۇرپاعىنا سىيلاعان بايلىقتى قورلاماۋ كەرەك. وسى ءتۋريزمدى دامىتا وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ءوزىنىڭ بايلىعىن ءوز ۇرپاعىنا قالدىرۋدى دا ۇكىمەت بولىپ, ازاماتتار بولىپ, جالپى ۇرپاق بولىپ سانالى تۇردە ويلانىپ اتقارسا دۇرىس بولار ەدى دەپ ويلايمىن.
جاڭا جىلدىق ءبىر كۇندىك قىزىق ءۇشىن شىرشانىڭ ءبۇتىن بۇتالارىن اكەلىپ, ساۋداعا سالۋدى تىيۋ كەرەك. شىرشا مەن قاراعايدى قۇرىلىس ءۇشىن ەسەپسىز كەسۋدى توقتاتۋدى ويلاستىرۋ قاجەت. كەسكەن كۇننىڭ وزىندە ونىڭ ورنىنا جاس كوشەت وتىرعىزۋدى مىندەتتەۋ كەرەك. بۇل – ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىعى, ەلدىڭ اماندىعى, ۇلى دالانىڭ بولاشاعى ءۇشىن كەرەك.
مىنە, بۇگىنگى اۋا رايىنىڭ ىسىپ تۇرعانى, ۇلكەن قالالاردا جەلدەتكىشتىڭ ءۇيدى سالقىنداتۋعا ءالى كەلمەي جاتقانى, ەلەكترجۇيەسىنىڭ السىزدىگى, ءتىپتى مىنا بۇگىنگى دامىعان زاماندا تابيعاتقا توتەپ بەرە الماي, ىستىقتان جۇرەگىمىز توقتاپ, اۋىرىپ, سوڭىندا ءولىپ جاتقانىمىز – وسىنىڭ بارلىعى تابيعاتتى رەنجىتىپ العانىمىز.
تابيعات – ءبىزدىڭ انامىز. ال تابيعات-انانى رەنجىتۋگە بولمايدى, ادامدار!
اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا,
اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى,
«وتان» وردەنىنىڭ يەگەرى
