جيىنعا قاتىسۋشىلار احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءومىرى, قىزمەتى جونىندە كوپتەگەن ماعلۇمات پەن دەرەك ايتتى. سول دەرەكتەردىڭ ىشىندە س.سەيفۋللين, م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ سىندى تۇلعالاردىڭ احاڭ تۋرالى ايتقان وي-پىكىرلەرىنە ەرەكشە ەكپىن بەرىلدى. ا.بايتۇرسىن ۇلى جونىندە س.سەيفۋللين: «وزگە وقىعان مىرزالار شەن ىزدەپ جۇرگەندە قورلىققا شىداپ, قۇلدىققا كونىپ, ۇيقى باسقان قالىڭ قازاقتىڭ ۇلت نامىسىن جىرتىپ, ۇلتتىڭ ارىن جوقتاعان پاتشا زامانىندا جالعىز-اق احمەت ەدى. قازاقتىڭ ول ۋاقىتتاعى كوپتەگەن وقىعانى ۋەزد, گۋبەرنيا سوتتارىنا كۇش سالىپ, ءتىلماش بولىپ, كەيبىرى ارىن ساتىپ ۇلىقتىق ىزدەپ جۇرگەندە احمەت قازاق ۇلتىنا جانىن اياماي قىزمەت قىلدى. حالىقتىڭ ارىن ىزدەپ, ءوزىنىڭ ويعا العان ءىسى ءۇشىن ءبىر باسىن بايگەگە تىكتى», دەپ جوعارى باعا بەرگەن ەكەن. ال مۇحتار اۋەزوۆ: «احاڭ اشقان قازاق مەكتەبى, احاڭ تۇرلەگەن انا ءتىلى, احاڭ ادەبيەتتە سالعان ەلشىلدىك ۇرانى – «قىرىق مىسال», «ماسا», «قازاق» گازەتىنىڭ قان جىلاعان قازاق بالاسىنا ىستەگەن ەڭبەگى, ونەر-ءبىلىم, ساياسات جولىنداعى قاجىماعان قايراتى – ءبىز ۇمىتساق تا تاريح ۇمىتپايتىن ىستەر», دەپ كورەگەندىكپەن جازعان. ءسابيت مۇقانوۆ كەڭەس وكىمەتىنىڭ الدىڭعى جىلدارىندا احاڭ ەڭبەگىنە بىلاي دەپ باعا بەرەدى: « ۇلى اعارتۋشى ءالتىنساريننىڭ باستاماسىن ىلگەرى دامىتىپ, ناعىز عىلىمدىق دارەجەگە كوتەرىپ, جەتەر جەرىنە جەتكىزىپ بەرگەن – احمەت بايتۇرسىن ۇلى». جيىندا وسىنداي دايەكسوزدەر مەن دەرەكتەر تىڭدارماندارعا بارىنشا قىزىق جانە اسەرلى بولدى.
م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى گۇلفايرۋز سينباەۆانىڭ «احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تاعىلىمى» جانە وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دوتسەنتى سابينا اعىباەۆانىڭ «تۆورچەستۆو ا.بايتۋرسىنوۆا ۆ كونتەكستە ەپوحي ي ليتەراتۋرنوي تراديتسي» دەگەن عىلىمي باياندامالارى دا قىزىعۋشىلىقپەن قابىلداندى. وسى كەشتە احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ولەڭدەرى دە وقىلىپ, جاس اقىندار دياس اياعان, سامرات قۇسكەنوۆ جانە ت.ب. قايراتكەرگە ارناعان جىرلارىن وقىدى. حالىق اراسىندا ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تەرمەسى دەپ جۇرگەن «ەلىمە» اتتى تەرمە دە تىڭدالدى. سونىمەن بىرگە جينالعاندار ءبىر قىزعىلىقتى جايتتىڭ كۋاسى بولدى. وسى كەشتە احاڭنىڭ 1895 جىلى «تۋرگايسكايا گازەتا» دەگەن باسىلىمدا جاريالانعانى بەلگىلى بولعانىمەن تولىق نۇسقاسى تابىلماعان «كيرگيزسكيە پريمەتى ي پوسلوۆيتسى» دەگەن ەڭبەگىنىڭ ماسكەۋدىڭ «روسسيسكايا ناتسيونالنايا بيبليوتەكادان» تابىلعانى ايتىلدى.
وسىدان ءبىراز بۇرىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساۋلە مالىكوۆاعا الماتىداعى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ءبىر قىزمەتكەرىنەن احاڭنىڭ العاشقى ماقالالارىنىڭ ءبىرى 1895 جىلى «تۋرگايسكايا گازەتاعا» جاريالانعانىن, بىراق سونىڭ تۇپنۇسقاسى تابىلماعانىن ايتا كەلىپ, سونى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق مۇراعاتىنان قاراپ كورۋدى وتىنەدى. س.مالىكوۆا ونى ءوزىنىڭ ارحيۆىنەن تابا الماعانىمەن ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا بارلىق باسىلىم ساقتالاتىنىن بىلگەن سوڭ ماسكەۋگە سۇراۋ سالادى. ونداعى قىزمەتكەرلەر بۇل سۇرانىسقا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, احاڭنىڭ «تۋرگايسكايا گازەتانىڭ» 1895 جىلعى 24 قىركۇيەگىندەگى №39 سانىندا شىققان ماتەريالىن سالىپ جىبەرەدى.
احاڭنىڭ بۇل ەڭبەگى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ماڭىزدىلىعىن جويعان جوق. وندا قازاق شارۋاسىنىڭ تابيعاتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى كۇن رايىنىڭ قالاي بولاتىنىن بولجاۋ ادىستەرى, قازاق شارۋاسىنىڭ كۇن رايىنا بايلانىستى ايتقان ماقال-ماتەلدەرى بار. بۇل – احاڭنىڭ وزگە قىزمەتتەرىمەن قاتار ءوز حالقىنىڭ تابيعات قۇبىلىستارىنا قاتىستى بولجامدارى مەن تانىم-تۇسىنىگىن دە زەرتتەپ, بىلە جۇرگەنىنىڭ ءبىر كورىنىسى.
پەتروپاۆل
