قازاقستان – ماڭىزدى ساياسي باستامالاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى تۇراربەك اسانوۆپەن اڭگىمە – تۇراربەك ءماجىل­ ۇلى, ەلىمىز ادامزات ءۇشىن قۇندى باستامالار كوتەرەتىن جانە سول باس­تامالارى ۇلكەن قول­داۋعا يە بولاتىن بە­دەلدى مەملەكەتكە اينالدى. وسىعان توق­تالىپ وتسەڭىز؟ – قازاقستان قاي جا­عىنان الساق تا جان-جاق­تى نىعايىپ كەلەدى. قا­لىپتاسۋدىڭ قيىن جولدارىنان وتتىك. ساياسي-ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك رەفورمالار ويداعىداي ءجۇر­گىزىلدى. ەگەمەن ەلدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن ايقىنداپ الۋعا قول جەتكىزدىك. كورشى مەملەكەتتەرمەن شەكارامىز ايقىندالدى. بۇل – تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى. ويتكەنى, بۇرىن مەملەكەتتىك شەكارا تەك كسرو مەن قىتاي اراسىندا عانا بولعان ەدى. ەلباسىنىڭ اۋقىمدى جۇمىستارىنىڭ ءبىرى – وسى ەلىمىزدىڭ شەكاراسىن بەكىتۋ بولدى. تەرەڭ تۇسىنگەن ادامعا ول ەڭ ءبىر قيىن جۇمىس ەكەنى انىق. قازاقستان وزىمەن كورشىلەس جاتقان رەسەي, قىتاي, وزبەكستان, قىر­عىزستان جانە تۇركىمەنستان ارا­سىن­داعى مەملەكەتتىك شەكاراسىن ناقتى ايقىنداپ, حالىقارالىق قۇجاتتار نەگىزىندە بەكىتىپ الدى. شەكارانى بە­كى­تۋ – ەل قاۋىپسىزدىگىنىڭ ەڭ باستى قۇرالى. العاشقى كۇننەن باستاپ الىس-جاقىن شەتەلدەرمەن ىنتىماقتاستىق بايلانىس جاساپ كەلەمىز. قازاق ەلى بۇگىندە الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە وتانىمىزعا ينۆەس­تيتسيا تارتۋعا جول اشىلدى. بۇرىن الەم جۇرتشىلىعى كوبىنە كەڭەس وكىمەتىن جانە ماسكەۋ قالاسىن عانا بىلەتىن. پرەزيدەنتتىڭ جىلدار بويى كورەگەندىكپەن جۇرگىزىپ كەلە جات­قان سىرتقى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاق ەلىن جانە قازاق حالقىن الەم جۇرت­شىلىعى بىلە باستادى. بۇگىنگى تاڭدا شەتەلدىكتەر قازاق مەملەكەتىن پرە­زي­دەنت ن.نازارباەۆ ارقىلى بىلەدى. شى­نىمەن دە, بىزدەر دە وزگە ەلدەردى, بىرىنشىدەن, ونىڭ ەل باسقارىپ وتىرعان تۇلعالارىنا قاراپ بىلەمىز. ەكىنشىدەن, ەلدىڭ تاريحى, ونەرى مەن مادەنيەتى, سپورتتاعى جەتىستىكتەرى ارقىلى بىلەمىز... – قازاقستان ماڭىزدى ساياسي باس­تامالار دا كوتەرىپ كەلەدى عوي... – ەلىمىزدى الەمگە كەڭىنەن تانىتۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جەتەرلىك. ەلباسىمىز جاھاندىق ماسەلەلەر بويىنشا باس­تاما كوتەرۋدىڭ كوشباسشىسى بولسا, قازاقستان – ماڭىزدى ساياسي باستامالاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى. مىسالى, الەمدە ءبىرىنشى بولىپ يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. ەندى جەر بەتىندە بەيبىتشىلىك ورناتۋ, ادامزات بالاسىن جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردان باس تارتۋ جولىندا كۇرەسىپ كەلەدى. ونى جاقتاۋشىلار قاتارى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتا تۇسۋدە. سونىمەن قاتار, قازاقستان يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ تاقىرىبىندا كوپتەگەن حالىقارالىق ءىرى جيىنداردىڭ وتۋىنە ىقپال ەتتى. ساياسي ۇنقاتىسۋ الاڭدارىن ۇيىمداستىرىپ, ورتاق كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەلىمىز قىرۋار ىستەر اتقاردى. ەقىۇ-عا توراعالىق ەتتى, ۇيىمنىڭ ءسامميتىن وتكىزدى. ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىن استانا تورىنە جيناپ, ورتاق مامىلەگە كەلتىرۋ بەدەلى زور سارابدال ساياساتكەردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ءىس. ەلىمىزدى تانىتۋدا سپورتشىلاردىڭ تابىسى دا ايتارلىقتاي. «جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپار» ساڭلاق­تارى­مىز الەمدىك دودالاردا جانە ولي­پيادالاردا جەڭىمپاز اتانىپ, اسپانكوك تۋىمىز بەن ءانۇرانىمىزدى اسپانداتۋدا. سونداي-اق, قىسقى ازيا ويىندارى سياقتى ءىرى سپورتتىق جارىستاردى ابىرويلى وتكىزدىك, تاجىريبە جيناقتادىق. ەندى ستۋدەنتتەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك ۋنيۆەرسياداسىن وتكىزگەلى وتىرمىز. ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋ مارتەبەسىنە يە بولۋىمىز دا مەملەكەتىمىزدىڭ تانىمال بولا تۇسۋىنە, الەمدىك بەدەل جيناۋىنا قىزمەت جاسايتىنى ءسوزسىز. وسى كورمەگە بەس ميلليونداي ادام كەلىپ, جەتىستىكتەرىمىزدى ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, تاماشالايتىن بولادى. مادەنيەت پەن ونەردەگى تابىستارىمىزبەن جانە تاريحي قۇندىلىقتارىمىزبەن, ونەركاسىپ پەن وندىرىستەگى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارىمىزبەن تانىسادى. – ەلارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋداعى قازاقستاننىڭ ءرولى قانداي؟ – قازاق ەجەلدەن تاتۋلىقتى, ىنتىماقتى سۇيەتىن حالىق. ارازداسىپ قالعان ادامداردى قايتا دوستاستىرىپ جىبەرۋ قاسيەتى دە ۇلتتىق مىنەزىمىزدە بار. ءبىزدىڭ ەلىمىز دە وسىنداي ۇستانىمعا سۇيەنەدى. ەلباسىمىز الەمدە بەيبىتشىلىك ورناتۋ باعىتىندا كوپتەگەن ىستەر اتقارىپ ءجۇر. ەكى ەل اراسىندا داۋ-جانجال تۋىنداي قالسا, ولاردىڭ ورتاق بىتىمگەرلىككە كەلۋىنە كۇش سالادى. ماسەلەن, 1980-جىلداردىڭ سوڭىن­دا ازەربايجان مەن ار­مەنيا اراسىندا قاراباق جانجالى ورىن الدى. ولاردىڭ ىمىراعا كەلىپ, قاقتىعىستى توقتاتۋىنا ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ات­سالىستى. ودان كەيىن گرۋزيادا قاق­تى­عىستار بولعان كەزدە دە ءتۇيىندى ماسەلەنى بەيبىت جولمەن شەشۋگە ىقپال ەتتى. سونداي-اق, اۋعانستاندا بەيبىتشىلىك ورناتۋ ىسىنە ارالاستى, ولارعا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتىلدى. بۇگىندە كوپتەگەن اۋعاندىق جاس ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ جاتىر. سوڭعى جىلدارى تۇركىتىلدەس مەم­لەكەتتەردىڭ ءوزارا جاقىنداسۋى جەدەل قارقىنمەن جۇرۋدە. جاھاندىق دامۋ كەزىندە ساياسي-ەكونوميكالىق, مادەني بايلانىستاردىڭ ماڭىزى زور. سونىمەن بىرگە, باۋىرلاس حالىقتاردىڭ ورتاق قۇندىلىقتارىن ساقتاپ قالۋ قاجەت. وسى ماقساتتا 2006 جىلى انتاليادا وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ 8-سامميتىندە قا­زاق­ستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىن قۇرۋ يدەياسىن كوتەردى. تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇلدىڭ «نۇرسۇلتان نازار­باەۆ – تۇركىتەكتى مەملەكەتتەردىڭ كوش­باس­شىسى» دەگەن ءسوزى بار. بۇل ءبىزدىڭ ەلباسىمىزعا كور­سەتىلگەن ەرەكشە قۇر­مەت دەپ بىلەمىن. – قازاقستان الەمدە دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلدى. ەندىگى ماقسات – وتىزدىققا ەنۋ... – 1997 جىلى پرەزيدەنت نازارباەۆ «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىن ۇسىنعاندا, كوپ ادامدار ونى ۋتوپيا دەگەن. «ول ىسكە اساتىن ماقسات پا, جوق پا؟» دەپ سەنە الماعان ەدى. ويتكەنى, ول كەزدە ەلدىڭ دە, حالىقتىڭ دا جاعدايى ونشا جاقسى ەمەس بولاتىن. كوپتەگەن كاسىپورىندار توقتاپ قالعان-دى. زەينەتكەرلەر زەينەتاقىسىن, بيۋدجەتتىك مەكەمە قىزمەتكەرلەرى جالاقىسىن الا الماي, قينالىپ جۇرگەن كەزەڭ ەدى. ىشكى داعدارىستىڭ اسەرىنەن ءالى شىعا الماي جاتقان ەلدىڭ بولاشاعى اتالعان باعدارلاماداعىداي عاجاپ بولادى دەگەنگە شىنىمەن دە سەنۋىڭ قيىن-تۇعىن. الايدا, ەلباسى وسى ماقساتقا جەتەتىنىمىزگە حالىقتى سەندىرە ءبىلدى. ءسويتىپ, 2012 جىلى «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىندا كوزدەلگەن مەجەنى باعىندىردى. نەگىزگى كورسەتكىشتەر بويىنشا جوسپارلار ورىندالدى. ەندى الدىمىزعا ودان دا بيىك ماقسات قويىپ وتىرمىز. – تۇراربەك ءماجىل ۇلى, ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلىن ارتتىرۋعا پارلامەنت دەپۋتاتتارى قانداي ۇلەس قوسۋدا؟ – قازاقستان پارلامەنتشىلەرى ەلىمىزبەن ىنتىماقتاستىق ورناتقان ەلدەردىڭ جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگاندارى مۇشەلەرىمەن ءوزارا كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, تاجىريبە الماسىپ وتىرادى. سونىمەن قاتار, تمد پارلا­مەن­ت­ارالىق اسسامبلەياسىمەن, ەقىۇ پارلا­مەنتتىك اسسامبلەياسىمەن, ەۋروپا كەڭەسى پارلامەنتتىك اسسام­بلەيا­سى­مەن, ەۋرازەق پارلامەنتارالىق اس­سام­بلەياسىمەن, ۇجىمدىق قاۋىپسىز­دىك شارتى ۇيىمى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىمەن جانە باسقا دا حالىق­ارالىق پارلامەنتتىك ۇيىمدارمەن بەلسەندى قارىم-قاتىناس جاساپ كەلەدى. وسى ۇيىمداردىڭ سەسسياسىنا قاتىسقان كەزدە, ءبىزدىڭ دەپۋتاتتار قازاقستاننىڭ مۇددەسىن, ەلباسىمىزدىڭ ۇستانعان ساياساتىن ءبىرىنشى كەزەككە قويادى. ال پارلامەنتشىلەر باسقوسقان جيىنداردا نەگىزىنەن جاھاندىق ماسەلەلەر تالقىلانادى. دەپۋتاتتار, سونداي-اق, قازاق­ستاننىڭ وزگە ەلدەرمەن جاساسقان كە­لىسىمدەرىن, شارتتارى مەن حاتتامالارىن زاڭ تۇرىندە بەكىتۋ جۇمىسىندا بەلسەندىلىك تانىتۋدا. ونىڭ بارلىعى ەرەكشە ماڭىزدى قۇجاتتار بولىپ تابىلادى. سونىڭ ىشىندە ەلىمىزگە ينۆەستيتسيا الىپ كەلەتىن جوبالار دا از ەمەس. تاۋەلسىزدىك العان كەزدەن بەرى قاراي قانشا كەلىسىمدەر جاسالعان بولسا, سونىڭ بارلىعى زاڭمەن راتيفيكاتسيالاندى. جالپى, ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلىن ارتتىرۋعا پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ قوسقان ۇلەسى زور دەپ ايتۋعا بولادى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان».