باي-ولكە مۋزەيى
– ولكەنىڭ تاريحى مەن رۋحانياتىنان اقپار بەرەتىن بۇل مۋزەي العاش رەت 1948 جىلى «ولكەتانۋ كابينەتى» دەگەن اتپەن قۇرىلعان, – دەيدى مەكەمە باسشىسى ايشاگۇل ازاماتقىزى. ول تۇستا تىزىمگە الىنعان مۋزەي جادىگەرلەرى اراسىندا: كونە كيىم ۇلگىلەرى – 8, تاريحي ەسكەرتكىش مۇرا – 3, قول ونەر بۇيىمدارى – 4, ءدىني كىتاپتار – 302, ءارتۇرلى فوتوقۇجاتتار سانى 239 دانا بولعانى جايلى دەرەك بار ەكەن. ارادا ون ءتورت جىل وتكەندە (1962 جىلى) مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ 461-ءشى قاۋلىسىمەن ايماقتىق مۋزەيدى «جەرگىلىكتى ولكەتانۋ مەكەمەسى» دەگەن راۋىشپەن مارتەبەسىن كوتەرگەن ەكەن.
مۋزەي 1988 جىلى قازىرگى ءۇش قابات زاماناۋي عيماراتقا كوشىرىلىپ, تابيعات ءبولىمى, تاريح ءبولىمى, ەتنوگرافيا ءبولىمى, قۋعىن-سۇرگىن كابينەتى, قازىرگى زامان ءبولىمى قاتارلى قۇرىلىمدارعا جىكتەلگەن كورىنەدى. ءدال قازىر مۋزەي قورىنداعى جادىگەرلەر سانى 5 400 ارتەفاكتىنى قۇراسا, بۇلاردىڭ 60 پايىزى ەكسپوزيتسيا تورىندە تۇر.
مۋزەيدىڭ تابيعات بولىمىندە – ايگىلى بەس بوعدا شىڭدارىنىڭ كوركەم ديوراماسى مەن دالادان تابىلعان مەتەوريتتەر جانە جىل قۇستارى – ۇيرەك-قاز, ءشاۋلى قۇستار – سۇڭقار, قارشىعا, تۇرىمتاي, جاعالتاي, ت.ب, دالا جانۋارلارى – بۇعى, قاسقىر, ءىلبىس, قوڭىر ايۋ, تاۋەشكى, ۇلار قاتارلىلار اتالعان ولكەگە اياق باسقان ەۋروپالىق تۋريستەردىڭ كوزايىمىنا اينالعالى قاشان.
سول سياقتى ولكە تاريحىنىڭ وتكەنىنەن دەرەك بەرەتىن مۋزەيدىڭ تاريح بولىمىندە دە كوز تارتار دۇنيە كوپ. اتاپ ايتقاندا, قوبدا بەتىنە قازاقتاردىڭ قونىستانۋى جانە 1912 جىلى مانجى-قىتاي بيلىگىن قۇلاتىپ قازىرگىدەي تاۋەلسىز ەل بولۋدىڭ العاشقى شارتى رەتىندە بيلىك قۇرعان بوعدا حانعا قازاقتاردىڭ موڭعول ەلىنىڭ قۇرامىنا كىرىپ, تەڭ قۇقىلى بۇقارا بولۋ جايلى جولداعان حاتىن, سونىمەن قاتار قازان توڭكەرىسى سالدارىنان اق قاشىپ, قىزىل قۋعان الاعاي-بۇلاعاي زامانداعى اتاقتى تۇلبا كول شايقاسى قاتارلى تاريحي وقيعالار جەلىسىن اڭعارۋعا بولادى. تۇسىنگەن ادامعا بۇنىڭ ءبارى – تاعىلىمى مول تاريح.
ال ولكەگە تابانى تيگەن تۋريستەر مەن ورتالىق ايماقتاردان ات باسىن بۇرعان حالقا-موڭعولدار ءۇشىن مۋزەيدىڭ ەتنوگرافيا زالى شىنايلىعىمەن ءارى مۇندا قويىلعان جادىگەرلەردىڭ قۇندىلىعىمەن ەرەكشە. اتاپ ايتقاندا, باي-ولكە ايماعىن ەجەلدەن مەكەندەپ كەلە جاتقان ەجەلگى ەتنوستار: تىبا, ءدوربىت, ۇرىنقاي, كوكمونشاق سياقتى كوشپەندى تايپالاردىڭ كيىم-كەشەگى, قولدانبالى ساندىك بۇيىمدارى, سونداي-اق قولونەر تۋىندىلارى ستيلدىك وزگەشەلىگىمەن ەرىكسىز تامساندىرادى.
جالپى العاندا, مۇنداعى ەتنوبۇيىمداردىڭ دەنى – قازاق ۇلتىنا ءتان. وسىلاردىڭ ىشىندە ايرىقشالاپ ايتار بولساق, قوزىنىڭ تەرىسىن يلەپ, ونى قاراعايدىڭ نىلىمەن سۋارىپ, ابدەن ءيى قانعان سوڭ استارسىز جانە تىستالماعان جالاڭ ىشىك جاساپ, قاۋسىرماسىن قىزىل ءتۇستى جالپاق ماتامەن جيەكتەپ, جەڭىنە جانە ەكى ءوڭىرىن اسا شەبەرلىكپەن قىزىلدى-جاسىلدى ويۋلى كەستەمەن بادىزدەپ, جاعاسىن تۇلكىنىڭ پۇشپاعىمەن كومكەرگەن ىشىك-شاپان راسىندا ادام تاڭدانارلىق.
تەرىدەن جاسالعان كەستەلى شاپان-ىشىك
ءبىزدىڭ نازارىمىزعا شالىنىپ, كوڭىلىمىزدى اۋدارعان تاعى ءبىر دۇنيە – دالانىڭ سارىشۇناعى – كەمىرگىشتەر وتريادىنا جاتاتىن تاراققۇيرىقتىڭ تەرىسىنەن تىگىلىپ, سىرتقى تىسىن قارا ءپ ۇلىش ماتامەن قاپتاپ تىككەن ايەل ىشىك. مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل كيىم ءبىر عاسىر بۇرىن ۇزاتىلعان قىزعا ارناپ جاسالعان دەيدى. ىشىكتى جاساۋعا جۇزدەن استام تاراققۇيرىقتىڭ تەرىسى جۇمسالعان. ءبىر كەرەمەتى ىشىك جاقسى ساقتالعان. ءتىپتى داق تۇسپەگەن دەسە دە بولادى.
تاراققۇيرىق تەرىسىنەن تىگىلگەن ىشىك
سول سياقتى نازارىمىزدى اۋدارعان كەلەسى بۇيىم – كۇمىس بەلدىكتەر. جاسالۋ شەبەرلىگىنە ءمىن تاعا المايمىز. ءتىپتى دارا تۇرعان وقشانتايىنىڭ ءوزى ويۋ-ورنەكتى اق كۇمىسپەن قاپتالسا, يلەنگەن ەكى ەلى شىلبىر تەرىگە ساپالى قارا بىلعارى قاپتاپ, بەلدىكتى اينالدىرا ورنەكتى كۇمىس قۇيمالارمەن تىزبەلەي ساندەپ جاسالعان بۇل جادىگەر ولكەنىڭ تولقۇجاتى ىستەتپەس. جەرگىلىكتى جۇرت سىرتتان كەلگەن قادىرلى قوناقتارىنا كۇمىس بەلدىك سىيلايتىن ءۇردىس ءالى ۇزىلمەپتى.
كۇمىس كىسە – بەلدىكتەر
مۋزەي قىزمەتكەرلەرى مۋزەي تورىندە تۇرعان قۇندى بۇيىمنىڭ ءبىرى دەپ, بىزگە كونە اعاش توسەكتى تانىستىردى. قايقى باس اعاش توسەك سوم قاراعايدان شاۋىپ جاسالعان ەكەن. قاس بەتىنە ويمىشتاپ ويۋ سالىپتى. سىرتتاي قاراعاندا بىتەۋ بۇيىم سياقتى كورىنگەنىمەن, شىن مانىندە قۇراستىرمالى ەكەن. ياعني قاجەت كەزىندە توسەكتى بولشەكتەپ, تۇيەگە تەڭ جاساۋعا ىڭعايلى, تاپسىرلەپ تۇسىندىرەر بولساق توسەك كوشىپ, قونۋعا قولايلى ەتىپ جاسالعان.
بۇل ورايدا اتالعان مۋزەيدىڭ فوتوقۇجاتتار بولىمىنەن جەرگىلىكتى قازاقتاردى ساياسي ءھام رۋحاني تۇرعىدان اعارتۋ ءۇشىن ارنايى 1930 جىلدارى بارعان قازاقستاندىق قايراتكەرلەر جايلى مالىمەتتەردى كەزدەستىردىك. بۇلاردىڭ باسىندا كومينتەرن وكىلى اباي قاسىم پەن كيم (كوممۋنيستيچەسكي ينتەرناتسيونال مولوديوجي) وكىلى ءشارىپ ءشارىپوۆ تۇر. نەگىزىنەن العاندا, بۇل – جەكە تاقىرىپقا جۇك بولارلىق وقيعا. ەگەر ءبىر اۋىز سوزبەن تۇيىندەپ ايتار بولساق, رەۆسومول وكىلى ءشارىپ وتەپوۆ 1981 جىلى الماتى قالاسىندا جارىق كورگەن «جالىنداعان جاستىعىم – كومسومولىم» اتتى كىتابىندا: «قازاق اۋىلدارىنا كومەكتەسۋ جونىندەگى بارلىق شارانى جۇبايىم ديلنۇز وتەپوۆا مەن دوسىم اباي قاسىموۆ ۇشەۋمىز بىرلەسىپ جۇرگىزدىك. اباي قاسىموۆ موڭعولياعا 1930 جىلى بىزدەن ءسال كەيىنىرەك كەلدى. بۇل كىسى موڭعول ۇكىمەتىنىڭ سۇراۋى بويىنشا كومينتەرننىڭ جولداماسىمەن كەلگەن بولاتىن. ءتۇپ تەگى شىڭجان پروۆينتسياسىنان شىققان ول جيىرماسىنشى جىلدارى سسسر ازاماتتىعىن الىپ, شىعىس ەڭبەكشىلەرىنە ارنالعان كوممۋنيستىك ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن. جاسى بىزدەن ەرەسەك, سول كەزدىڭ وزىندە قىرىقتار شاماسىندا بولاتىن. ايەلى تاشينكە مىرقاسىمقىزى كومسومول مۇشەسى, قىزىل وتاۋدىڭ اكتيۆيسى ەدى» دەپ جازىپتى.
ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتار بولساق, مۋزەي ول – تاريح قويماسى. ال تاريح دەگەنىمىز – حالىقتىڭ وتكەنىن ەسكە تۇسىرەتىن, بولاشاققا باعىت سىلتەيتىن, سونىمەن قاتار بۇقارانى رۋحاني بايىتىپ, ساناسىن جاڭعىرتاتىن – ءىلىم. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, باي-ولكە مۋزەيى قوبدا بەتى قازاقتارىنىڭ رۋحاني قامباسى ىسپەتتەس.
قايقى باستى اعاش توسەك
