دەمالىستاعى دۇربەلەڭ
«قاراجىرا» اق ماركەتينگ جونىندەگى ديرەكتورى اسەت سىدىقوۆتىڭ پىكىرىنشە, كومىردى وتكىزۋ ءارى حالىقتى قاتتى وتىنمەن قامتۋ – ۇجىمدىق ماسەلە. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ موينىنداعى جۇك.
– كومىرمەن قامتۋ ىسىندە بىرنەشە فاكتوردى ەسكەرۋ كەرەك. بىرىنشىدەن, كومىردى ساقتاۋ مەرزىمى شەكتەۋلى. ول ۇزاق تۇرسا توتىعادى, ب ۇلىنەدى. ونى ساقتاۋدىڭ ءوز تالاپتارى بار. سوندىقتان ونى دەر كەزىندە اكەلۋ ماڭىزدى. ەكىنشىدەن, كومىر جىلدىڭ ءتورت-بەس ايىنا عانا كەرەك. بۇل كەزدە كەنىشتەر ونىمدىلىكتى شامادان تىس ارتتىرا المايدى. مىسالى, ءبىر كەنىش كۇنىنە قالىپتى جاعدايدا كوممۋنالدىق-تۇرمىستىق باعىتقا دەپ 100 توننا كومىر وندىرەدى دەلىك. ال سۇرانىس كوبەيەتىن ءتورت-بەس ايدا كەنىش اتالعان ونىمدىلىكتى ودان ءارى ارتتىرا المايدى. سول سەكىلدى «قازاقستان تەمىر جولىنىڭ» دا بۇل ارالىقتا تاسىمالداناتىن كومىردىڭ كولەمىن شامادان تىس ارتتىرۋعا مۇمكىندىگى جوق, – دەيدى اسەت سىدىقوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, جاعدايدى رەتتەۋگە بولادى. ونىڭ بىرنەشە تەتىگى بار.
– جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارى جىل سايىن مامىر-ماۋسىم ايلارىندا جوندەۋگە جابىلادى. ءسويتىپ, شىلدەدەن باستاپ كومىر قابىلداۋعا كوشەدى. بۇعان حالىقتىڭ سۇرانىسى قوسىلادى دا, جۇكتەمە ارتىپ كەتەدى. سوندىقتان ءبىز بىرنەشە جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, ءوزارا كەلىسىمگە كەلدىك. ەندىگى جەردە ولار كومىردى جوندەۋگە جابىلماي تۇرىپ نەمەسە جوندەۋ ۋاقىتىندا قابىلداپ الادى. سوندا ورتالىقتار حالىق تاراپىنان تۋىندايتىن دۇربەلەڭگە قوسىلمايدى. بىزدىڭشە, بۇل قادام سۇرانىستى رەتتەۋگە كومەكتەسەدى. سوندا الەۋمەتتىك نىسانداردى كومىرمەن قامتۋدا دا كىدىرىس بولمايدى. مۇنداي قادام كەنىشتەرگە دە, تاسىمالداۋشىلارعا دا ءتيىمدى. 1 قىركۇيەككە دەيىن كومىردى بيۋدجەتتىك مەكەمەلەردىڭ قويمالارىنا سىيعانشا تاسىمالداۋ كەرەك. ال قاجەتتى كومىردىڭ قالعان كولەمىن قىركۇيەك-قازانداعى حالىق تاراپىنان تۋىندايتىن سۇرانىستى وتەگەن سوڭ دا تاسىمالداۋعا مۇمكىندىك بار. مىنە, سوندا دۇربەلەڭ دە تۋىنداماس ەدى, – دەيدى «قاراجىرا» اق ماركەتينگ جونىندەگى ديرەكتورى.
ۇققانىمىز, كەنىشتەر دە, تاسىمالداۋشى كومپانيا دا ءبىرىنشى كەزەكتە ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋعا تىرىسادى. ال حالىقتى كومىرمەن قامتۋ قوماقتى كەلىسىمشارتتاردىڭ قاسىندا تۇك ەمەس. ياعني وسى ىستەن تابىس تاۋىپ وتىرعان كومپانيالار ءۇشىن حالىقتى قامتۋ –ەكىنشى پلانداعى ماسەلە.
– ادەتتە حالىق تاراپىنان كومىرگە دەگەن سۇرانىس سەنبى جانە جەكسەنبى كۇندەرى ارتادى. سەبەبى تۇسىنىكتى. ءۇي يەلەرى اپتانىڭ باسقا كۇندەرىندە جۇمىستا بولادى دا, تەك دەمالىستا عانا كومىر قامىنا كىرىسەدى. وسىلايشا, كومىر ساتاتىن نۇكتەلەرگە جاپپاي اعىلادى. دۇربەلەڭ دە وسى ەكى كۇندە تۋىندايدى. سوندىقتان ءبىز ارنايى ءموبيلدى قوسىمشا ويلاپ شىعاردىق. ونىڭ كومەگىمەن قاي كۇنى, قانشا كولەم كومىر قاجەت ەكەنىنە الدىنا الا تاپسىرىس بەرۋگە بولادى. سوندا ءۇي يەلەرى سەنبى مەن جەكسەنبىنى كۇتپەي-اق جۇمىس كۇندەرى دە قاجەتتى كومىردى ءتۇسىرىپ الا الادى. سەنبى-جەكسەنبىنىڭ جۇكتەمەسىن باسقا كۇندەرگە ءبولىپ تاستاۋ ارقىلى دۇربەلەڭنىڭ الدىن الامىز, – دەيدى ءا.سىدىقوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, جازعى ۋاقىتتا وندىرىلەتىن كومىردىڭ ساپاسى قىستا شىعارىلاتىنمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا جوعارى بولادى.
– جازدا اۋا قۇرعاق بولادى ءارى كومىر اشىق-جارىقتا وندىرىلەدى. ال قىركۇيەك-قاراشادا كۇن ەرتە باتادى دا, كومىر ءوندىرۋ كەشكى ۋاقىتتا جالعاسادى. بۇل ۋاقىتتا وندىرىلگەن كومىر جىلى بولعانىمەن, اۋا سالقىن. سول سەبەپتى كومىردەن بۋ شىعادى. جۇمىس كەزىندە تەحنيكالاردىڭ جانە باسقا دا قۇرىلعىلاردىڭ جارىعىنان كولەڭكە پايدا بولادى. اتالعان كولەڭكە سول جەردە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن مامانداردى كەي جاعدايدا شاتاستىرىپ جاتادى. سوندىقتان كۇزگى ۋاقىتتا كومىر العانداردىڭ ۇيىنە كومىردىڭ ۇساقتارى دا قوسا كەلەدى. وسىنى دا ەسكەرۋ كەرەك. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن, حالىقتى جازعى ۋاقىتتا كومىر الۋعا جۇمىلدىرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قالا قۇراۋشى كاسىپورىندارمەن جانە بيۋدجەتتىك سالا كاسىپورىندارىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋى ماڭىزدى. مىسالى, ءبىر كاسىپورىندا جەر ۇيدە تۇراتىن 100 ادام جۇمىس ىستەسە, ولارعا 500 توننا كومىر كەرەك. كومپانيا ءوز قىزمەتكەرلەرىنە اقىسىز 5-6 توننا كومىر ءتۇسىرىپ بەرۋى كەرەك. اقىسىن كاسىپورىن ءوز قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن بىرنەشە ايعا ءبولىپ ۇستاپ قالادى دا, جەتكىزۋشى تاراپقا ءبىر عانا تولەممەن اۋدارا سالادى. سوندا قىزمەتكەرلەر كومىردى ءبولىپ تولەۋ تەتىگى ارقىلى العان بولادى ءارى دۇربەلەڭ دە سىرت قالادى, – دەيدى ول.
ءا.سىدىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جاڭاشىلدىق وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن ەنگىزىلگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە شىعىس قازاقستان جانە اباي وبلىستارىندا كومىرمەن قامتۋدا كىدىرىس ازايعان. اسىرەسە مۇنداي قادامدى اتالعان ەكى وڭىردەگى تەمىرجولشىلار, تاۋ-كەن كومپانيالارى مەن وزگە دە ءوندىرىس ورىندارىنىڭ وكىلدەرى, بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرى ءتيىمدى پايدالانادى ەكەن. وسىلايشا, ولار جازعى ۋاقىتتا وندىرىلەتىن ساپالى كومىرگە قول جەتكىزىپ وتىر. «قاراجىرا» وكىلى مۇنداي تاجىريبەنى وزگە دە وڭىرلەردە قولدانۋعا بولاتىنىن جەتكىزدى.
مامىرداعى مايشەلپەك
كوممۋنالدىق-تۇرمىستىق باعىتتاعى كومىردىڭ ءبىر بولىگى تاۋارلىق بيرجا ارقىلى ساتىلاتىنى بەلگىلى. سونىڭ ناتيجەسىندە وڭىرلىك وپەراتورلار دەلدالسىز, ءوندىرۋشىنىڭ وزىنەن تىكەلەي ءونىم الا الادى. بىراق مۇندا دا ازدى-كوپتى ماسەلە بار.
– وڭىرلىك وپەراتورلار حالىقپەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيدى. مامىر ايىنان كومىر ساتۋ ناۋقانى باستالادى. ءبىز جىل ون ەكى اي جۇمىس ىستەۋگە ءازىرمىز. بىراق وڭىرلىك وپەراتوردىڭ بارلىعىندا كومىرگە دەگەن قولجەتىمدىلىك جوق. ايتپەسە, تاۋارلىق بيرجا ارقىلى «قاراجىرا» مەن «شۇباركول» كومىرى ساتىلادى. ساپاسى وتە جاقسى. بىراق كولەمى وتە از. ماۋسىم ايىندا يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىندە وتكەن جيىندا كەنىشتەر وندىرىلەتىن جالپى كولەمنىڭ 20 پايىزىن ەمەس, 40 پايىزىن حالىققا باعىتتاسا دەگەن ۇسىنىس ايتتىق. «شۇباركول كومىر» وسىعان كەلىسكەن سەكىلدى ەدى. بىراق ءىس جۇزىندە ولاي بولمادى. قىركۇيەك-قازان ايلارىندا وندىرىلگەن كومىر كولەمىنىڭ 20 پايىزى حالىققا ازدىق ەتەدى. سوندىقتان اتالعان كورسەتكىشتى ارتتىرعان ابزال, – دەيدى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا وڭىرلىك وپەراتور «KomirTau KZ» جشس-نىڭ ديرەكتورى سامات نۇرماعانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, كومىر ساتىلىمى مامىردا باستالعانىمەن, حالىق تاراپىنان بەلسەندىلىك بولمايدى. ايتپەسە, وڭىرلىك وپەراتورلار جۇرتشىلىقتى تارتۋ ءۇشىن ءدال وسى ۋاقىتتا كومىردىڭ باعاسىن ارزانداتۋعا تىرىسادى.
– سولتۇستىك قازاقستان اگرارلىق ءوڭىر بولعاندىقتان, ءبىز اگرو-قۇرىلىمدارعا ارزانداتىلعان باعا ۇسىندىق. الىستا تۇراتىن شارۋاشىلىقتار وسىنى ءتيىمدى پايدالاندى. سودان كەيىن اكىمدىكپەن بىرلەسىپ حالىقپەن دە جۇمىس جۇرگىزدىك. سونىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردى دا ەرتە اياقتاۋعا جول اشىلدى. ءبىز كونكۋرس جاريالاۋ ۇدەرىسىن 1 تامىزعا دەيىن تولىق اياقتادىق. وسىلايشا, بۇدان سوڭ بارلىق ىنتانى تەك حالىقپەن جۇمىس ىستەۋگە بۇرامىز. بۇل قادام ءوز جەمىسىن بەرىپ كەلەدى. وڭىردە دۇربەلەڭ تىيىلدى, – دەيدى س.نۇرماعانوۆ.
وسى ورايدا باسىن اشىپ الاتىن ءبىر ماسەلە بار. كومىر ءوندىرىسى دە, وتكىزىلىمى دە تولىقتاي بيزنەستىڭ قولىندا. بۇل جەردە مينيسترلىكتىڭ مىندەتى بيزنەس وكىلدەرىنىڭ جۇمىسىن ءتيىمدى ۇيلەستىرۋ, ياعني باعا مەن جەتكىزىلىمدى قاداعالاۋ عانا. سوندىقتان مەملەكەت بيزنەستىڭ ويىنىنا ارالاسا المايدى.
باعاعا قاتىستى بىرەر ءسوز. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى يندۋستريالىق دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءىلياس وسپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, وڭىرلىك وپەراتورلاردىڭ باعاسى وزگەرمەيدى. الايدا نارىقتىق قاتىناس بولعاندىقتان, وڭىرلىك وپەراتوردان الىنعان كومىر ودان ءارى باسقا باعاعا ساتىلادى. ويتكەنى دەلدالدار ىسكە كىرىسەدى. بۇعان مينيسترلىك تە, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار دا كىرىسە المايدى. ونى رەتتەيتىن تەتىك جوق. بۇل اركىمنىڭ ءوز اۋماعى سانالادى. سوندىقتان سۇرانىس كوبەيگەن شاقتا دەلدالدارعا ۇرىنباس ءۇشىن كومىردى دۇربەلەڭ باستالماي تۇرىپ مەيلىنشە ەرتەرەك ساتىپ العان ءجون.
– وڭىرلىك وپەراتورلاردان كومىر الۋعا كەلەتىندەر اراسىندا كەزەگىن ساتاتىندار دا بار. بىلتىر وسىنداي جاعداي ورىن الدى. مۇنى ءوز بەتىمىزشە رەتتەدىك. الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى حالىقتان تاپسىرىس قابىلداپ, ءوز كولىكتەرىمىزبەن كۇنى-ءتۇنى تاسىمالدادىق. ارينە, كومىر ءبىر-ەكى كۇنگە كەشىگىپ جەتەدى. ەسەسىنە كەلەڭسىز جاعدايلار ورىن المايدى, – دەيدى س.نۇرماعانوۆ.
