«WBو نۇسقاسى بويىنشا ورتا سالماقتا كىمدەر الەم چەمپيونى اتاندى؟» دەگەن ساۋالعا كەلسەك, ءححى عاسىر تابىلدىرىقتان اتتاعان تۇستا بۇل تىزگىن ۇلىبريتانيالىق دجەيسون مەتتيۋزدىڭ قولىندا ەدى. ودان كەيىن شۆەتسيالىق ارماند كراينتس, ناميبيالىق گارري سايمون, ارگەنتينالىق ەكتور ۆەلاسكو جانە گەرمانيالىق فەليكا شتورم ءبىراز ۋاقىت بويى ءوز ۇستەمدىكتەرىن جۇرگىزدى.
2004 جىلى اقش-تىڭ «التىن بالاسى» وكسار دە لا حويا تەڭدەسسىز دەپ تانىلسا, ودان كەيىن التى جىلدان اسا ۋاقىت بويى بەرنارد حوپكينس, دجەرمەن تەيلور جانە كەللي پاۆليك سىندى اتاقتارى جەر جارعان امەريكالىق ورەندەر تىزگىندى ەشكىمگە بەرمەدى. 2010 جىلى ارگەنتينالىق سەرحيو مارتينەستىڭ مەرەيى ۇستەم بولسا, كەيىننەن دميتري پيروگ (رەسەي), حاسسان ن’دام ن’جيكام (فرانتسيا), پيتەر كۋيللين (اقش), ەندي لي (يرلانديا) جانە بيللي دجو سوندەرستىڭ ( ۇلىبريتانيا) التىن بەلبەۋدى يەلەندى. ال 2018 جىلدىڭ 20 قازانىندا دەمەتريۋس اندرادەنىڭ اسىعى الشىسىنان ءتۇستى. مىنە, ەندى سول چەمپيونداردىڭ قاتارىنا مۇرات سيقىمباەۆتاي بىلىكتى باپكەردىڭ ءتول شاكىرتى – جانىبەك باۋىرىمىز دا قوسىلدى.
قازاقستاننىڭ كاسىپقوي بوكسشىلارى اراسىنان شىققان تۇڭعىش الەم چەمپيونى ۆاسيلي جيروۆ ەكەنىن جانكۇيەرلەر جاقسى بىلەدى. «بالقاشتىڭ بارىسى» اتانعان ساقا سپورتشى اۋەلدە اۋەسقوي رينگتە تولاعاي تابىستارعا قول جەتكىزدى. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ول الەم چەمپيوناتىنىڭ ەكى دۇركىن قولا جۇلدەگەرى اتاندى. قۇرلىق چەمپيوناتىندا قارسىلاس شاق كەلتىرمەي, ازيا ويىندارىندا قولا مەدالدى يەلەندى. 1996 جىلى اتلانتادا الاۋى تۇتانعان وليمپيا ويىندارىندا جيروۆ باس جۇلدەمەن قاتار, ەڭ ۇزدىك بىلعارى قولعاپ شەبەرىنە تيەسىلى باركەر كۋبوگىن دا ولجالادى.
كەلەسى جىلى 22 جاستان اسقان شىعىندا الىستاعى امەريكاعا ساپار شەككەن ۆاسيا تۇساۋكەسەر كەزدەسۋىندە جەرگىلىكتى بوكسشى ۆينسەنت براۋندى ەكىنشى راۋندتا ۇرىپ جىقتى. ارادا ءۇش جىلدان اسا ۋاقىت وتكەننەن سوڭ ميسسيسيپي شتاتىنىڭ بيلوكسي قالاسىنداعى Grand Casino كەشەنىندە امەريكالىق ارتۋر ۋيليامستى جەتىنشى راۋندتا ەسىنەن تاندىرىپ, IBF نۇسقاسى بويىنشا ءبىرىنشى اۋىر سالماقتىڭ التىن بەلبەۋىن جەڭىپ الدى.
العاش رەت ۆاسيا 2003 جىلدىڭ 26 ساۋىرىندە جەڭىلىستىڭ كەرمەك ءدامىن تاتتى. ءوز اتاعىن جەتىنشى مارتە قورعاماق بولعان ول اقش-تىڭ جويقىن جۇدىرىقتى جىگىتى دجەيمس تونيدەن تاياق جەدى. سول كەزگە دەيىن جيروۆ قاتارىنان 31 قارسىلاسىن قوعاداي جاپىرعان ەدى. سودان كەيىن ەكى كەزدەسۋدە جەڭىسكە جەتىپ, تاعى ەكەۋىندە ۇتىلدى. بۇل جەكپە-جەكتەردە وتانداسىمىز دجو مەسسي مەن مايكل مۋرەر سىندى دۇلەي كۇش يەلەرىنە ەسە جىبەردى. كەيىننەن تاعى بەس باسەكەدە باسىمدىق تانىتىپ, ءبىر رەت تەڭ ءتۇستى. الايدا جاسى كەلىپ قالعان جيروۆ بۇرىنعى دەڭگەيىنە قايتا كوتەرىلە المادى.
ۆاسيلي جيروۆ 1997-2009 جىلدار ارالىعىندا كاسىپقوي رينگكە 42 مارتە كوتەرىلىپ, 38 رەت جەڭىسكە جەتتى. 32 كەزدەسۋىن نوكاۋتپەن اياقتادى. تالاي جىلدان بەرى اقش-تا تۇرىپ جاتقان «بالقاشتىڭ بارىسى» ارا-تۇرا قازاقستانعا دا ات باسىن بۇرىپ تۇرادى.
قازاق ەلىنىڭ گۇرزى جۇدىرىقتى جىگىتتەرى اراسىنان ەكىنشى بولىپ چەمپيوندىق اتاقتى بەيبىت شۇمەنوۆ يەلەندى. شىمكەنت قالاسىنىڭ تۋماسى ءححى عاسىردىڭ العاشقى بەس جىلدىعىندا اۋەسقويلار اراسىندا ءتاۋىر ناتيجە كورسەتتى. ول ازيا چەمپيونى اتانىپ, افرو-ازيا ويىندارىندا كۇمىس مەدالدى ەنشىلەدى. 2004 جىلى افينا وليمپياسىنا قاتىستى. 2007 جىلى بەيبىت كاسىپقوي رينگتە كۇش سىناسۋعا بەل بۋدى. ارادا ەكى جىلعا جۋىق ۋاقىت وتكەننەن سوڭ جارتىلاي اۋىر سالماقتا WBA-نىڭ التىن بەلبەۋى ءۇشىن تالاسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. الايدا 2009 جىلدىڭ 15 تامىزىندا ەلوردادا ۇيىمداستىرىلعان جارىستا قانداسىمىز يسپانيالىق گابريەل كامپيلودان ۇتىلىپ قالدى. ەسەسىنە ارادا بەس اي وتكەننەن سوڭ لاس-ۆەگاستا ءدال سول پيرەنەي تۇبەگىنىڭ تۇلەگىن جەڭىپ, 26 جاسىندا كوزدەگەن ماقساتىنا قول جەتكىزدى.
2010-2013 جىلدارى شۇمەنوۆ WBA Super مەن IBA نۇسقالارى بويىنشا ءوز اتاعىن بەس مارتە ءساتتى قورعادى. 2014 جىلدىڭ كوكتەمىندە اتى اڭىزعا اينالعان بوكسشى بەرنارد حوپكينستەن ۇپاي سانىمەن ۇتىلىپ, بارلىق بەلبەۋىنەن ايىرىلدى. ودان كەيىن بي دجەي فلورەستەن ايلاسىن اسىرىپ, ءبىرىنشى اۋىر سالماقتىڭ «ۋاقىتشا» چەمپيونى اتانسا, دجۋنيور ەنتوني رايتتى 10-راۋندتا تەحنيكالىق نوكاۋتپەن جەڭىپ, WBA-نىڭ تەڭدەسسىزى دەپ تانىلدى. سوڭعى جەكپە-جەگىن بەيبىت 2018 جىلى گەرمانيانىڭ تۋى استىندا ونەر كورسەتەتىن تۇرىك جىگىتى حيزني التۋنكاياعا قارسى وتكىزىپ, توعىزىنشى راۋندتا ونى ايقىن باسىمدىقپەن ۇتتى. ودان كەيىن قازاق بوكسشىسى شارشى الاڭعا شىققان جوق.
بەيبىت شۇمەنوۆتىڭ رەكوردى – 20 كەزدەسۋ, 18 جەڭىس, 12 نوكاۋت. ءبىر قۋانتارلىعى, قازاقتان شىققان تۇڭعىش الەم چەمپيونى جەتى بىردەي جەكپە-جەگىن ءوز وتانىندا وتكىزىپ, جەرگىلىكتى جانكۇيەرلەردىڭ قوشەمەتىنە بولەندى. بۇل باسەكەلەر شىمكەنت (5 رەت) پەن نۇر-سۇلتان (2 رەت) قالالارىندا اسا جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلدى.
اۋەسقوي رينگتى ارمانسىز شايقاعان گەننادي گولوۆكيندە وليمپيادانىڭ التىنىنان باسقا مەدالداردىڭ بارلىعى دا بار. 2001-2004 جىلدار ارالىعىندا قاراعاندىنىڭ كوكجالى الەم جانە قۇرلىق چەمپيونى, ازيا مەن شىعىس ازيا ويىندارىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى. الەم كۋبوگىندا ەكى رەت جۇلدەگەرلەر قاتارىنا قوسىلدى. وسى ورايدا بۇل كوماندالىق سايىس بولعانىن ەسكەرگەن ءجون. ال گەنانىڭ ءوزى نۇر-سۇلتان مەن ماسكەۋدە قارسى كەلگەندەردى كەسكەن تەرەكتەي سۇلاتىپ سالدى. جەكەلەگەن جارىس بولعاندا ول التىن تۇعىرعا كوتەرىلەتىن ەدى. افينا وليمپياداسىندا وتانداسىمىز اقتىق سىنعا دەيىن القىنباي جەتكەنىمەن, فينالدا رەسەيلىك گايداربەك گايداربەكوۆكە ويدا-جوقتا جول بەردى. وسى ساتسىزدىكتەن كەيىن ول كاسىپقويلارمەن جۇدىرىقتاسۋدى ءجون كوردى.
كاسىپقوي رينگتە گولوۆكيننىڭ بىردەن اسىعى الشىسىنان تۇسە قويمادى. بۇل ونىڭ السىزدىگىنەن ەمەس. كەرىسىنشە, گەنا ءوز باسەكەلەرىنىڭ بارلىعىندا ايقىن باسىمدىق تانىتتى. بىراق گەرمانيانىڭ «Universum Box-Promotion» كومپانياسى قازاقستاندىق بوكسشىنىڭ چەمپيوندىق ءتاج ءۇشىن تالاسقانىن قالاماي, ۋاقىت سوزىپ ءجۇرىپ الدى. سول كەزگە دەيىن گەنا 19 جەكپە-جەكتىڭ بارلىعىندا جەڭىس تويىن تويلاپ, 17 قارسىلاسىن سەسپەي قاتىرعان ەدى. شىدامدىلىقتىڭ دا شەگى بار ەمەس پە. اقىرى كوپە-كورىنەۋ قياناتقا شىداماي, ءتوزىمى ابدەن تۋسىلعان گەنا امەريكاعا اتتاندى. مۇحيتتىڭ ارعى جاعالاۋىندا جەرلەسىمىزدىڭ جۇلدىزى جارقىراي جاندى.
گەننادي گولوۆكين 2010 جىلدىڭ 14 تامىزىندا پانامادا كولۋمبيالىق نيلتون نۋنەستى ءبىرىنشى راۋندتا سۇلاتىپ سالىپ, WBA-نىڭ «ۋاقىتشا» چەمپيونى اتاندى. سول جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا استانادا ءدال سول ەلدىڭ وكىلى نيلسون حۋليو تاپيانى ءۇشىنشى راۋندتا ەسىنەن تاندىرىپ, تولىققاندى الەم چەمپيونى اتاندى. ال GGG-نىڭ ودان كەيىنگى ءجۇرىپ وتكەن جولى بارشا جانكۇيەردىڭ كوز الدىندا.
40 جاستاعى قاراعاندىنىڭ قىرانى كاسىپقويلار اراسىندا بارلىعى 44 كەزدەسۋ وتكىزىپ, 42 مارتە مەرەيى ۇستەم بولدى. سول باسەكەلەردىڭ 37-ءسىن نوكاۋتپەن اياقتادى. ورتا سالماقتاعىلار اراسىندا GGG-ءنىڭ تەگەۋرىنىنە توتەپ بەرە العان ءبىر عانا بوكسشى تابىلدى. ول – ساۋل الۆارەس. «كانەلو» دەگەن جاناما ەسىمدى يەلەنگەن مەكسيكانىڭ مارعاسقاسى 2017 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە لاس-ۆەگاستا تەڭ ەسەپكە قول جەتكىزسە, ءدال ءبىر جىلدان كەيىن ۇپاي سانىمەن جەڭىسكە جەتتى. بىراق بۇل جاعداي گەنانىڭ جىگەرىن جاسىتا العان جوق. 2019-2022 جىلدارى ول كانادالىق ستيۆ روللس, ۋكراينالىق سەرگەي دەرەۆيانچەنكو, پولشالىق كاميل شەرەمەتا جانە جاپونيالىق ريوتو مۋراتانى جولىنان ىعىستىردى. كەلەسى ايدا وتانداسىمىز «كانەلومەن» قايتا كۇش سىناسادى. سول باسەكەدە ءبىز GGG-عا جەڭىس تىلەيمىز. بۇل كۇندەرى گەننادي گولوۆكين WBA Super, IBF جانە IBO نۇسقالارىنىڭ چەمپيوندىق بەلبەۋىن يەلەنىپ وتىر.
33 جاستان اسقان شاعىندا الەم چەمپيونى اتانعان جانات جاقيانوۆتىڭ جانكەشتىلىگىنە سۇيسىنبەۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۋماسى اۋەسقويلار اراسىندا ەل بىرىنشىلىگىنىڭ قولا جۇلدەگەرى دەگەن اتاقتان اسا المادى. ەسەسىنە كاسىپقوي رينگتە ول ءوزىن تۇبەگەيلى مويىنداتتى. اسا جەڭىل سالماقتا سىنعا تۇسكەن جانات تۇساۋكەسەر كەزدەسۋىن 2007 جىلى شىمكەنتتە ءنابي قابىروۆقا قارسى وتكىزىپ, ودان ايلاسىن اسىردى. سودان بەرگى 10 جىلدا 29 مارتە ايقاس الاڭىنا شىعىپ, 27 رەت مەرەيى ۇستەم بولدى. 18 قارسىلاسىن نوكاۋتقا جىبەردى.
2011 جىلى جاناتتىڭ ءومىرىن كۇرت وزگەرتكەن ءبىر وقيعا بولدى. شۆەيتساريانىڭ مارتيني قالاسىندا ول جەرگىلىكتى جۇلدىز بەنجامين پەتيۋدانى وڭدىرماي سابادى. قانداسىمىزدىڭ ونەرىنە ءتانتى بولعان ۇلىبريتانيانىڭ «حاتتون پروموۋشن» كومپانياسىنىڭ باسشىسى, اتاعى جەر جارعان بوكسشى ريككي حاتتون ءبىزدىڭ جىگىتتى ءوز قامقورلىعىنا الدى. سول كەزدەن بەرى ونىڭ تاسى ورگە دومالادى. ءوزىنىڭ جانقيارلىعى مەن ەڭبەكقورلىعى, تاباندىلىعى مەن توزىمدىلىگىنىڭ ارقاسىندا جاقيانوۆ دىتتەگەن ماقساتىنا قول جەتكىزدى. اۋەلى ەۋروپا چەمپيونى اتانسا, ودان كەيىن «ۋاقىتشا» چەمپيوندىق بەلبەۋدى بەلىنە تاقتى.
2017 جىلدىڭ 10 اقپانىندا توليدودا اقش بوكسىنىڭ جارقىن جۇلدىزى, اۋەسقويلار اراسىندا الەم چەمپيونى جانە سول جارىستىڭ ەكى دۇركىن قولا جۇلدەگەرى, WBA Super مەن IBO نۇسقالارىنىڭ تەڭدەسسىزى روشي ۋوررەنمەن قولعاپ ءتۇيىستىردى. ول ءدال سول وگايو شتاتىنىڭ تۋماسى ەدى. سوندىقتان دا بارشا كورەرمەن روشيعا كەرەمەت قولداۋ كورسەتتى. سوعان قاناتتانعان امەريكالىق بوكسشى جاناتتى ءبىرىنشى راۋندتىڭ وزىندە-اق ەكى رەت نوكداۋنعا جىبەردى. سول ساتتە بۇل ايقاستىڭ ۇزاققا سوزىلمايتىنىنا كوپشىلىكتىڭ ەش كۇمانى بولمادى. بىراق جاقيانوۆ ەكى رەت ەسەڭگىرەسە دە, تەز ەسىن جيدى. ۇزىلىستەن كەيىن-اق قايسار قازاق ءوزىنىڭ جۇدىرىقتاسۋ مانەرىن كۇرت وزگەرتىپ, دامىلسىز شابۋىلداي باستادى. بۇل تاكتيكا ءوز جەمىسىن بەردى. قالعان راۋندتار ءبىزدىڭ بوكسشىنىڭ باسىمدىعىمەن ءوتتى. ول ۋوررەننەن بارلىق كومپونەنت بويىنشا باسىم ءتۇستى. ناتيجەسىندە, جانات ۇپاي سانىمەن جەڭىسكە جەتىپ, جەر-جاھان جانكۇيەرلەرىنىڭ زور قوشەمەتى مەن ىستىق ىقىلاسىنا بولەندى.
ارادا جەتى اي وتكەننەن سوڭ جاقيانوۆ بەلفاستا ۇلىبريتانيانىڭ تاعى ءبىر وكىلى 25 جاستاعى رايان بارنەتتەن ۇپاي سانىمەن ۇتىلدى. بىراق جەرلەسىمىزگە وكپە ايتقان ەشكىم بولمادى. ويتكەنى تالاي «تار جول, تايعاق كەشۋدەن» وتكەن قانداسىمىزدىڭ ەسىمى قازاقستاننىڭ كاسىپقوي بوكسشىلارى اراسىنان شىققان ءتورتىنشى الەم چەمپيونى رەتىندە تاريحتا قالدى.
ءسويتىپ, الەمدەگى ەڭ بەلدى نۇسقالار بويىنشا الەم چەمپيونى اتانعان جەرلەستەرىمىزدىڭ سانى بەسەۋگە جەتتى. ال بەس ساۋساق جۇمىلسا, تاس جۇدىرىققا اينالاتىنى بەلگىلى عوي. ولاي بولسا الداعى ۋاقىتتا التىن بەلبەۋدى يەلەنگەن جويقىن جۇدىرىقتى جىگىتتەرىمىزدىڭ سانى ارتا تۇسۋگە ءتيىس.
الەم چەمپيونى اتانعان قازاقستاننىڭ كاسىپقوي بوكسشىلارى
- ۆاسيلي جيروۆ – IBF, كرۋزەرۆەيت (1999-2003 جىلدارى).
- بەيبىت شۇمەنوۆ – WBA, جارتىلاي اۋىر سالماق (2010-2014 جىلدارى).
- گەننادي گولوۆكين – WBA, ورتا سالماق (2012-2018 جانە 2022 جىلدارى), IBF (2015-2018 جانە 2019-2022 جىلدارى), WBC (2016-2018 جىلدارى).
- جانات جاقيانوۆ – WBA, اسا جەڭىل سالماق (2017 جىلى).
- جانىبەك ءالىمحان ۇلى – WBO, ورتا سالماق (2022 جىلدان بەرى...).
