جاڭارتىلعان كونستيتۋتسياداعى ادام قۇقىقتارى بويىنشا كەيبىر نورمالاردى تالداۋعا كىرىسپەس بۇرىن كونستيتۋتسيالىق جانە گۋمانيتارلىق قۇقىقتاعى دوكترينادا كەڭىنەن زەرتتەلگەن ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا قىسقاشا تۇسىنىكتەمە بەرۋ قاجەت.
نەگىزگى زاڭنىڭ ءىى ءبولىمى «ادام جانە ازامات» دەپ اتالادى. رەسەي جانە كەيبىر باسقا ەلدەردىڭ كونستيتۋتسيالارىنداعى ۇقساس مازمۇنداعى تاراۋ «ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى» دەپ اتالادى, بۇل وسى كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ جيىنتىعىنىڭ ءمانىن دالىرەك كورسەتەدى. قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ ءىى بولىمىنە سايكەس ادام جانە ازامات قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ادەتتە بىرنەشە تۇرگە توپتاستىرىلادى. بۇل جەكە قۇقىقتار مەن بوستاندىقتار, ساياسي قۇقىقتار مەن بوستاندىقتار, ەكونوميكالىق قۇقىقتار مەن بوستاندىقتار, الەۋمەتتىك قۇقىقتار مەن بوستاندىقتار, مادەني قۇقىقتار مەن بوستاندىقتار.
سونىمەن قاتار نەگىزگى زاڭ نورمالارىن زەردەلەۋ كەزىندە ءاربىر وقىرمان «ادام» جانە «ازامات» تەرميندەرىنىڭ ايىرماشىلىعىن تۇسىنە بەرمەيدى. ارنايى عىلىمي ىزدەنىستەردى جاساماي-اق, مىسالى, كونستيتۋتسيانىڭ 10, 11, 33-باپتارى تەك «ازاماتقا» قاتىستى دەپ تۇسىنەمىز, ياعني مەملەكەتىمىزدىڭ ازاماتى بولىپ تابىلاتىن ادامدارعا. ەگەر رەسپۋبليكانىڭ حالىقارالىق شارتتارىندا وزگەشە بەلگىلەنبەسە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتىن شەت مەملەكەتكە بەرۋگە بولمايدى, رەسپۋبليكا ءوز ازاماتتارىن ءوز شەكاراسىنان تىس جەردە قورعاۋعا جانە قامقورلىققا الۋعا كەپىلدىك بەرەدى (11-باپ). ال ەگەر 13, 14, 15 جانە باسقا دا باپتاردا «اركىم», «بارلىعى» دەگەن ۇعىمدار قولدانىلسا, وندا اڭگىمە ازاماتتىعىنا قاراماستان كەز كەلگەن ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى تۋرالى بولىپ وتىر دەپ ءتۇسىنۋ قاجەت. وسىلايشا, ءاربىر ازاماتتىڭ ادام قۇقىعى بار, بىراق بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتە ءاربىر ادام ازاماتتىڭ قۇقىقتارىنا يە ەمەس. سونىمەن, ادام قۇقىقتارى ونىڭ الەۋمەتتىك تابيعاتىمەن الدىن الا بەلگىلەنەدى, تۋعاننان باستاپ پايدا بولادى جانە ودان ايىرىلماس قۇقىعى بولىپ تانىلادى (مىسالى, ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعى, جەكە قادىر-قاسيەتىنە قۇقىق). سۋبەكتيۆتى قۇقىقتاردىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ مىندەتتەر تانىلادى. وسىلايشا, اسكەري قىزمەتتى وتەۋ مىندەتى تەك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا جۇكتەلەدى (36-باپ), ال سالىق تولەۋ مىندەتى, ازاماتتىعىنا قاراماستان, بارلىعىنا قولدانىلادى (35-باپ).
دەمەك, نەگىزگى زاڭ ادامنىڭ بيولوگيالىق تەكتى كەز كەلگەن جەكە تۇلعا رەتىندە دە, مەملەكەتىمىزبەن قۇقىقتىق قاتىناستا بولاتىن ازامات رەتىندەگى دە جەكە تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن بەكىتكەن.
سونداي-اق ادام مەن ازاماتتىڭ سۋبەكتيۆتى قۇقىقتارىن ولاردىڭ بوستاندىقتارىنان اجىراتا ءبىلۋ قاجەت. قۇقىق (سۋبەكتيۆتى) – ول ادامنىڭ قانداي دا ءبىر نارسەگە يە بولۋ نەمەسە ىستەۋگە بولاتىن زاڭدى قابىلەتى. اتاپ ايتقاندا, ءومىر ءسۇرۋ, ەڭبەك ەتۋ, ءبىلىم الۋ قۇقىعى, سايلاۋ جانە سايلانۋ قۇقىعى, سوت ارقىلى قورعالۋ قۇقىعى جانە ت.ب. قۇقىقتارى. مەملەكەت ازاماتتىڭ ءوز قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرۋى ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋدى, ءتيىستى قۇقىقتاردى جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرىن ازىرلەۋى كەرەك.
بوستاندىق (ەركىندىك) دەگەنىمىز ول تاڭداۋدا نەمەسە ارەكەتتە قاجەتتىلىكتىڭ, ماجبۇرلەۋدىڭ نەمەسە شەكتەۋدىڭ بولماۋى. «بوستاندىقتار» – بۇل كەز كەلگەن ادام قۇقىقتارى, ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەت ادامعا كەدەرگى جاساماۋى, بوستاندىقتارىن شەكتەمەۋ كەرەك. مىسالى, كونستيتۋتسيانىڭ ەكىنشى بولىمىندە بەكىتىلگەن ءسوز بەن شىعارماشىلىق ەركىندىگى, وي, ار-وجدان, جينالىستار مەن بىرلەستىكتەر بوستاندىعى, ءجۇرىپ-تۇرۋ بوستاندىعى, ت.س.س.
ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ جىكتەلۋى وتە اۋقىمدى, ونى وسى ماقالا كولەمىندە تولىعىمەن زەردەلەۋ مۇمكىن ەمەس. وسىلايشا, جەكە (ازاماتتىق) قۇقىقتار مەن بوستاندىقتار – بۇل ادامنىڭ تابيعي جاعدايىنان تۋىندايتىن قۇقىقتار مەن بوستاندىقتار, ولار وعان تۋعاننان باستاپ ءتان نەمەسە كەيىن پايدا بولادى.
جەكە قۇقىقتار مەن بوستاندىقتارعا ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعى, جەكە قادىر-قاسيەتىن ساقتاۋ قۇقىعى, ىزگىلىكتى قارىم-قاتىناس قۇقىعى, جەكە باس بوستاندىعى مەن قول سۇعىلماۋ قۇقىعى, جەكە ومىرگە قول سۇعىلماۋشىلىق, جەكە جانە وتباسىلىق قۇپيالار, ار-نامىس پەن ابىرويىن قورعاۋ, ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ قۇپياسى, حات الماسۋ, تەلەفون ارقىلى سويلەسۋ, پوشتالىق, تەلەگرافتىق جانە ت.ب. قۇپيالار جاتادى.
ال ساياسي قۇقىقتار مەن بوستاندىقتار دەگەنىمىز – وي جانە ءسوز بوستاندىعى, اقپارات الۋ, بىرلەسۋ, قوعامدىق ءىس-شارالار وتكىزۋ, مەملەكەت ىستەرىن باسقارۋعا قاتىسۋ, سايلاۋ جانە سايلانۋ قۇقىعى, مەملەكەتتىك قىزمەتكە تەڭ قولجەتىمدىلىك قۇقىعى جانە ت.ب. جەكەمەنشىككە قۇقىعى جانە ونى مۇراعا الۋ قۇقىعى, كاسىپكەرلىك قىزمەت بوستاندىعى, ەڭبەك ەتۋ جانە ەڭبەگى ءۇشىن اقى الۋ قۇقىقتارى ەكونوميكالىق قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردىڭ بەلگىسى.
انا بولۋ, اكە اتانۋ, بالالىق جانە وتباسىن قورعاۋ قۇقىعى; مۇگەدەكتەر مەن قارت ازاماتتاردى مەملەكەتتىك قولداۋ; قارتايعان كەزدە, ناۋقاستانعان, مۇگەدەك بولعان, اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ; تۇرعىن ۇيگە قۇقىعى, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ قۇقىعى – مۇنىڭ بارلىعى الەۋمەتتىك قۇقىقتارعا جاتادى. مادەني قۇقىقتار: ءبىلىم الۋ قۇقىعى, كونكۋرستىق نەگىزدە تەگىن جوعارى ءبىلىم الۋ قۇقىعى جانە ت.ب.
جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ اياسىندا رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ ەرەكشە نازارىن العان نارسە رەتىندە 6-باپتىڭ 3-تارماعىنا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردى ايتۋعا بولادى. كونستيتۋتسيانىڭ 6-بابىندا «جەر جانە ونىڭ قويناۋى, سۋ, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار حالىققا تيەسىلى, ال حالىق اتىنان مەنشىك قۇقىعىن مەملەكەت جۇزەگە اسىرادى», دەلىنگەن.
بۇل – قازاقستاندىقتاردىڭ ەكونوميكالىق قۇقىقتارىنا قاتىستى وتە ماڭىزدى جاڭالىق. سونىمەن بىرگە مەنشىك پەن مەنشىك قۇقىعى ءبىر نارسە ەمەس, ولار ءارتۇرلى ساناتتاعى قۇبىلىستار رەتىندە ەرەكشەلەنەتىنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. «مەنشىك» ەكونوميكالىق, وندىرىستىك قاتىناس, ول قوعامنىڭ ء«بازيسى» ۇعىمىنا كىرەتىنى بەلگىلى. ال «مەنشىك قۇقىعى» ول قۇقىقتىق كاتەگوريا, قۇقىقتىق قوندىرمانىڭ ءبىر بولىگى. كونستيتۋتسيانىڭ 6-بابىنىڭ نورمالارىن وسى تۇرعىدان عانا ءتۇسىنۋ كەرەك. وكىنىشكە قاراي, قوعامدا مەملەكەت ءوز اۋماعىنداعى بارلىق جەردى تەلىمدەرگە ءبولىپ, حالىققا ۇلەستىرۋ مىندەتتى دەگەن تەرىس تۇسىنىك قالىپتاسقان. مۇنداي تۇسىنىكتىڭ قاتەلىگى انىق, ويتكەنى جەرلەردىڭ جىكتەلۋىن, ولاردىڭ قۇرىلىمىن, ماقساتىن, بەلگىلى ءبىر ماقساتتارعا جارامدى-جارامسىزدىعىن كەز كەلگەن ادام بىلە بەرمەيدى; جەردى وڭدەۋگە جانە پايدالانۋعا قاجەتتى تەحنيكالىق جانە باسقا دا قۇرالدار بارلىعىندا بولا بەرمەيدى. ال مەملەكەتىمىزدىڭ اۋماعىنىڭ كەڭدىگىن ەسكەرە وتىرىپ, «ولارعا زاتتاي بەرىلگەن» جەر تەلىمدەرى كوپشىلىك ءۇشىن قولجەتىمسىز بولادى جانە ت.ب. سوندىقتان دا كەز كەلگەن مەملەكەتتە جەر قورىن جانە باسقا دا تابيعي رەسۋرستاردى باسقارۋعا مىندەتتى ۋاكىلەتتى ورگاندار, ۇيىمدار بار, ولار ازاماتتىق قۇقىق تىلىنە اۋدارعاندا حالىققا تيەسىلى جەردى (ياعني باسقانىڭ مۇلكىن) «يەلەنۋ, پايدالانۋ جانە بيلىك ەتۋدى جۇزەگە اسىرادى» دەگەندى بىلدىرەدى, بىراق تەك وسى حالىقتىڭ مۇددەسى ءۇشىن جانە ولاردىڭ يگىلىگى ءۇشىن. كونستيتۋتسيانىڭ 6-بابىنىڭ 3-تارماعىنىڭ جاڭارتىلعان رەداكتسياسىندا ءدال وسىلاي كورسەتىلگەن. وسى ورايدا ايتا كەتەتىن جايت: مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ ءوز مىندەتتەرىن تولىق اتقارماۋىنان حالىق اراسىندا ورىندى نارازىلىق تۋدا.
حالىقتىڭ جەرگە جانە باسقا دا تابيعي رەسۋرستارعا مەنشىك قۇقىعى تۋرالى نورمالاردىڭ مەملەكەت جۇزەگە اسىرۋىنان حالىقتىڭ ەكونوميكالىق پايدا الۋى تۇرعىسىنان پراكتيكالىق ءمانىن ءتۇسىنۋ وتە ماڭىزدى. ول ءۇشىن تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانا وتىرا, مەملەكەت (ۇلتتىق كومپانيالار) وسىنداي قىزمەتتەن العان تابىستان بەلگىلى ءبىر ۇلەستەرىن حالىققا قولجەتىمدى ەتۋ قاجەت.
مىسالى, ۇكىمەتتىڭ 2011 جىلعى 8 قىركۇيەكتەگى قاۋلىسىمەن «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى» اق ەنشىلەس جانە تاۋەلدى ۇيىمدارى اكتسيالارىنىڭ پاكەتتەرىن «حالىقتىق IPO باعدارلاماسى» دەپ اتالاتىن باعالى قاعازدار نارىعىنا شىعارۋ باعدارلاماسى بەكىتتى. باعدارلاما قازاقستان ازاماتتارىنا قىزمەتى الەمدىك تاۋار نارىقتارىنداعى جاعدايعا تاۋەلدى ەمەس كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىن ۇسىنۋعا باعىتتالعان. ۇلتتىق كومپانيالاردان ءبىرىنشىسى بولىپ 2012 جىلى «قازترانسويل» اق, كەيىن 2014 جىلى «KEGOC» اق جاي اكتسيالارىن شىعاردى, ولاردى ءبىراز ازاماتتار ساتىپ الىپ ۇلگەرگەن. «سامۇرىق-قازىنا» اق ۆەب/سايتىندا 2017 جىلدان باستاپ 2019 جىلعا دەيىن 5 كومپانيانىڭ «حالىقتىق IPO-عا» شىعۋى تۋرالى حابارلاندىرۋ جاريالانعان بولاتىن. الايدا 2015 جىلدىڭ قاراشاسىندا بۇل باعدارلاما «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى جويىلدى.
سوڭعى ايلاردا وسىنداي ارەكەتتەر الەۋمەتتىك جەلىلەردە بەلسەندى تۇردە جارنامالانىپ ءجۇر جانە مۇنداي جارنامالار ەل پرەزيدەنتىنىڭ اكتىلەرى مەن ونىڭ فوتوسۋرەتتەرىنە سىلتەمەلەر ارقىلى جاسالعان. مۇنداي ارەكەتتەرگە جول بەرۋگە بولمايدى. الايدا ءالى كۇنگە دەيىن ۋاكىلەتتى ورگاندار اتالعان جارنامالار بويىنشا جاريا تۇرىندە پىكىرلەرىن بىلدىرمەدى. ويتكەنى «حالىقتىق IPO» باعدارلاماسىن جاڭعىرتۋ تۋرالى رەسمي قۇقىقتىق اكتىلەر ءالى جاريالانعان جوق.
ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعى جونىندە كەپىلدىكتەرى كونستيتۋتسيانىڭ 15-بابىندا (2-تارماق) ءولىم جازاسىن الىپ تاستاۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلعان.
ادامنىڭ ەڭبەك ەتۋ قۇقىعى بۇرىن دا باستى قۇجاتتىڭ 24-بابىندا بەكىتىلگەن بولاتىن. بۇل جەردە جاڭا نورما رەتىندە ءماجبۇرلى ەڭبەككە تارتۋ «قىلمىستىق نەمەسە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعانى ءۇشىن سوتتاۋ نەمەسە توتەنشە نەمەسە سوعىس جاعدايىندا عانا جول بەرىلەتىنى» تۋرالى ناقتىلاۋ بولدى.
پاندەميامەن بايلانىستى توتەنشە جاعداي (تج) كەزەڭىندە, اسىرەسە 2020 جىلى ەكى ايعا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلعان توتەنشە جاعداي رەجىمى كەزىندە بۇكىل حالىقتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ءارتۇرلى شەكتەۋلەرگە ۇشىرادى. مۇنداي توتەنشە جاعداي ءبىرىنشى رەت بولدى. قازاقستاندا, باسقا دا كوپتەگەن مەملەكەتتە سياقتى پاندەميا كەزىندە قوعامدىق قاتىناستاردى قۇقىقتىق رەتتەۋ تاجىريبەسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان. توتەنشە جاعدايلار جانە ازاماتتىق قورعانىس تۋرالى زاڭناما مۇنداي جاعدايلارعا بەيىمدەلمەگەن بولىپ شىقتى. ءىس جۇزىندە قاراپايىم تۇرمىستىق ماسەلەلەرگە دەيىن الەۋمەتتىك, كاسىپكەرلىك, ەڭبەك, ءبىلىم بەرۋ قاتىناستارى جانە ت.ب. سالالارداعى بارلىق ۇيىمداستىرۋ مەن باسقارۋ قۇزىرەتتەرى سانيتارلىق-ەپيدەميالىق قىزمەتكە جۇكتەلدى.
وسىعان وراي 61-باپقا ەنگىزىلگەن نوۆەللالار بويىنشا حالىقتىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسقا, قوعامدىق ءتارتىپتى قورعاۋعا, ەلدىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەتىن جاعدايلارعا جەدەل دەن قويۋ ماقساتىندا ۇكىمەتتىڭ زاڭ شىعارۋ باستاماسى تارتىبىمەن ەنگىزىلگەن زاڭ جوبالارى پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا دەرەۋ قاراۋىنا جاتادى. ال مۇنداي زاڭ جوبالارى پارلامەنتكە ەنگەن جاعدايدا ۇكىمەت ۋاقىتشا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلداۋعا قۇقىلى, ولار پارلامەنت قابىلداعان زاڭدار كۇشىنە ەنگەنگە دەيىن نەمەسە پارلامەنت زاڭداردى قابىلداماعانعا دەيىن قولدانىستا بولادى دەپ رەتتەلگەن.
ءتارتىبى مەن شارتتارى كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن بەلگىلەنەتىن ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋ قۇقىعى تۋرالى جاڭاشىلدىق (72-باپ) تا اركىمنىڭ سوت ارقىلى قورعالۋ قۇقىعىن ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان. بۇل نوۆەللا ازاماتتاردىڭ جالپى سوت تورەلىگىنە دەگەن سەنىمىن ايتارلىقتاي نىعايتادى, ويتكەنى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس (سوت) حالىق اراسىندا جالپى يۋريسديكتسياداعى سوتتارعا قاراعاندا جوعارى سەنىمگە يە.
كونستيتۋتسياعا ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ باعىتىن كورسەتەتىن تاعى ءبىر فاكتور – ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتىن, ونىڭ مارتەبەسى مەن وكىلەتتىكتەرىن نىعايتۋ. وعان وسى ينستيتۋت تۋرالى نەگىزگى ەرەجەلەر ەنگىزىلگەن جاڭا 83-1 باپ دالەل بولا الادى, بۇل نورمالار ودان ءارى ارنايى كونستيتۋتسيالىق زاڭدا بەكىتىلىپ, ناقتىلانباق.
ازاماتتاردىڭ سايلاۋ جانە مەملەكەتتىك باسقارۋعا قاتىسۋ قۇقىقتارى كونستيتۋتسيانىڭ 87-بابىندا ءتيىستى سالدارلارمەن ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ اكىمگە سەنىمسىزدىك ءبىلدىرۋ قۇقىعى تۋرالى نورمالارمەن تولىقتىرىلعان.
ولاي بولسا ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى تۋرالى نورمالار ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىندا ودان ءارى بەكىتىلىپ, ولاردىڭ ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرىلۋ دارەجەسىن ارتتىرۋعا اكەلەتىنى ءسوزسىز دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
سارا يدرىشەۆا,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
