بەيبىت اتوم – قاۋىپسىز ءارى تازا ەنەرگيا كوزى

جيىندا پرەزيدەنت: «قازىرگى ەنەرگيا داعدارىسى مەن ەنەرگيا رەسۋرستارى باعاسىنىڭ قۇبىلمالى جاعدايىندا «بەيبىت اتومدى» پايدالانۋ ماسەلەسى كوپتەگەن ۇكىمەتتەردىڭ كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلگەنى انىق. گەوساياسي جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋىنە بايلانىستى حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنتتىگى ەۋروپا وداعى ەلدەرىن بارلىق اتوم ەلەكتر ستانسالارىن جابۋ ماسەلەسىن كەيىنگە شەگەرۋگە شاقىردى» دەپ, ەلىمىزدە قاۋىپسىز اتوم جانە سۋتەگى ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ جونىندەگى شارالارعا باسا ءمان بەرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. مەملەكەت باسشىسى سونداي-اق بولاشاقتا بىلىكتى فيزيكتەردى, اتوم سالاسىنداعى كادرلاردى, ينجەنەرلەر مەن تەحنيكالىق مامانداردى دايارلاۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ: «مۇلدەم جاڭا وقۋ-وندىرىستىك بازا قۇرۋ قاجەت», دەدى.

قازاقستان جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنىڭ سالدارى قانشالىقتى اۋىر بولۋى مۇمكىن ەكەنىن جاقسى بىلەدى. بۇعان بۇرىنعى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى دالەل. دەسەك تە ەلىمىز ۇلتتىق تاريحىنداعى وسى ءبىر قارالى كەزەڭنەن ساباق الىپ, كەمشىلىكتى ارتىقشىلىققا اينالدىرۋدىڭ ءتيىمدى جولىن تاپتى. ماسەلەن, كۋرچاتوۆتا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ قىزمەتى جولعا قويىلىپ, اتوم قۋاتىمەن ادامزاتتى قۇرتقاننان گورى قۇتقارۋدىڭ پايداسى الدەقايدا زور ەكەنى بايقالدى.

پوليگوندى زالالسىزداندىرۋعا ۇلەسى وراسان

ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق (ۇياو) «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلت­تىق يادرولىق ورتالىعى جانە اتوم قۋاتى جونىندەگى اگەنتتىگى تۋرالى» پرەزيدەنتتىڭ 1992 جىلعى 15 مامىرداعى №779 جارلىعىمەن بۇرىنعى سەمەي سىناق پوليگونى كەشەنىنىڭ جانە قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسقان عىلىمي ۇيىمدار مەن وبەكتىلەردىڭ نەگىزىندە قۇرىلدى. ونىڭ قىزمەتى بىرەگەي عىلىمي-تەحنيكالىق كەشەندى ساقتاپ قالۋعا, اتوم ەنەرگەتيكاسى باعىتىندا ماماندانعان كوپتەگەن جوعارى بىلىكتى عىلىمي-تەحنيكالىق كادردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى.

بىرەگەي ورتالىقتىڭ الدىنا قويىلعان نەگىزگى مىندەتتەر – ەلىمىزدىڭ اۋماعىنداعى يادرولىق قارۋ سىناقتارىنىڭ سالدارىن جويۋ, قازاقستاندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ءۇشىن عىلىمي-تەحنيكالىق, تەحنولوگيالىق جانە كادرلىق بازا قۇرۋ, سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ بۇرىنعى اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەنىن كونۆەرسيالاۋ جانە ونىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىن ەلىمىزدىڭ مۇددەسىنە كادەگە اسىرۋ, سونداي-اق الەمنىڭ قولدانىستاعى پوليگوندارىندا جۇرگىزىلەتىن يادرولىق قارۋ سىناقتارىن باقىلاۋ كىرەدى.

اتالعان ورتالىقتىڭ قىزمەتى جولعا قويىلعان ساتتەن باستاپ وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ويداعىداي اتقارىپ كەلەدى. مۇندا يادرولىق زەرتتەۋ رەاكتورلارىنان باستاپ, زەرتحانالىق جابدىقتار مەن باسقا دا اسپاپتار جانە قوندىرعىلاردان تۇراتىن بىرەگەي عىلىمي-تەحنيكالىق ءارى وندىرىستىك بازا جان-جاقتى ويلاستىرىلعان. ورتالىق ىسكە قوسىلعان بويدا عالىمدار سەمەي سىناق پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتار ينفراقۇرىلىمىن جانە سىناقتاردىڭ سالدارىن جويۋ جونىندەگى كەڭ اۋقىمدى جۇ­مىستى قولعا الدى. ەلىمىزدىڭ ۇكى­مەتى ۇلتتىق يادرولىق ورتا­لىققا جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن (جقق) تاراتپاۋ رەجى­مىنە قولداۋ كورسەتۋگە بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىت­تالعان مىندەتتەردى جۇكتەپ, مۇن­داي جۇمىستار حالىقارالىق ىنتى­ماقتاستىق شەڭبەرىندە جۇرگىزىلىپ, ءساتتى جالعاسىپ كەلەدى. وسىنداي ىنتىماقتاستىقتىڭ ءبىر ۇلگىسى رەتىندە قازاقستان مەن اقش اراسىندا جاسالعان «قاۋىپ-قاتەردى بىرلەسىپ ازايتۋ» باعدارلاماسىن (شۇق كەلىسىمى (شاحتالىق ۇشىرۋ قوندىرىسى) ايتۋعا بولادى. كەلىسىم شەڭبەرىندە سسپ-داعى بارلىق يادرولىق سىناق ينفراقۇرىلىمىن جويۋ بويىنشا بىرەگەي جۇمىستار ىسكە اسىرىلدى.  ناتيجەسىندە دەگەلەڭ تاۋ سىلەمىنىڭ 181 ۇڭعىماسى, «بالاپان» الاڭىنداعى 13 پاي­دا­لانىلماعان ۇڭعىما جانە 12 شاحتالىق ۇشىرۋ قوندىر­عىسى يادرولىق قارۋدى سىناۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىندەي كۇيگە كەلتىرىلدى. سونىمەن قاتار رەسەي مەن قازاقستان ۇكىمەت­تەرى اراسىنداعى بۇرىنعى سسپ اۋماعىنداعى «كولبا» كون­تەي­نەرلەرى مەن ارنايى تەحنو­لوگيالىق جابدىق (اتج) تۋرالى كەلىسىمدى ىسكە اسىرۋ شەڭ­بەرىندە جۇمىستار دا جۇزەگە اسىرىل­عانىن ايتا كەتكەن ورىندى. كەلىسىمگە سايكەس بۇرىنعى سسپ اۋماعىندا سىناقتان وتكەن 5 (قۇرامىندا يادرولىق قىزمەت قالدىقتارى – ياقق بار) جانە سىناقتان وتكىزىلمەگەن 1 «كولبا» كونتەينەرى مەن باسقا دا ارنايى تەحنولوگيالىق جابدىقپەن جۇمىستار كەشەنىن جۇرگىزۋ كوزدەلگەن.  2000 جىلدان باستاپ بۇل جۇمىستار روساتوم, ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق جانە اقش قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ DTRA ماماندارىمەن ۇشجاقتى نەگىزدە 1995-2000 جىلدارى جاسالعان توسقاۋىلداردى كۇشەيتۋ جانە يادرولىق قىزمەت قالدىقتارى­نا رۇق­ساتسىز قول جەتكىزۋدىڭ جولىن كەسۋ, بولىنەتىن جانە راديواك­تيۆتى ماتەريالداردىڭ, سايكەسىنشە «شەتىن» (سەزىمتال) اقپاراتتىڭ تارالۋىن بولدىرماۋ ارقىلى جۇزەگە استى. وسىن­داي ىنتىماقتاستىقتا جيناقتالعان تاجىريبەگە سۇيەنىپ, 2012 جىلدان باستاپ سسپ-دا جۇمىستاردىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. ول جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋ سىناقتارىنىڭ سالدارىن جويۋ مەن سەمەي سى­ناق پوليگونىنىڭ جەكەلەگەن ۋچاسكەلەرىن, ونىڭ ىشىندە يادرو­لىق قىزمەت قالدىقتارى بار «تاجىريبە الاڭى» وبەكتىسىنىڭ اۋماعىن رەمەدياتسيالاۋمەن بايلانىستى. «تاجىريبە الا­ڭىن» قاۋىپسىز جاعدايعا كەلتىرۋ جۇمىستارى 2020 جىلى اياقتالدى. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۇر­عىسىنان العاندا, بۇل الەم تاريحىنداعى جەرۇستى يادرولىق جارىلىستارىن وتكىزۋگە ارنالعان الاڭدى قاۋىپسىز كۇيگە كەلتىرۋ بويىنشا العاشقى وقيعا.

قاۋىپ-قاتەر سەيىلدى

قازىر «بالاپان» الاڭىندا پايدالا­نىل­ماعان تاعى ەكى ۇڭعىمانى جويۋعا بايلانىستى دايىندىق جۇمىستارى جۇر­گىزىلىپ جاتىر. ونى 2023 جىلى جۇزەگە اسىرۋ بەلگىلەنىپ وتىر. ورىندالعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە قازىر بۇرىنعى سىناق ينفراقۇرىلىمىنىڭ نىساندارىنا ونەركاسىپتىك ارالاسۋسىز ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. بىرقاتار وبەكتىدە 3 دەڭگەيلى زاماناۋي قاۋىپسىزدىك جۇيەسى ورناتىل­عان. پوليگوننىڭ قورعالماعان جەرلەرىن ۇلتتىق ۇلاننىڭ سار­باز­دارى كۇزەتەدى. قازىر سەمەي سىناق پوليگونىندا قازاقستانعا جانە تۇتاستاي الەمگە تونەتىندەي قاۋىپ-قاتەر جوق دەپ نىق سەنىم­مەن ايتۋعا بولادى. وسى­لايشا, پوليگون جابىلعاننان كەيىن ۇلتتىق يادرولىق ورتا­لىق­تىڭ ال­دىنا قويىلعان يادرو­لىق قارۋ سىناقتارىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن جويۋ جونىندەگى ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەت ورىندالدى.

ۇياو يادرولىق سىناقتارعا جان-جاقتى تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا (ياسجتش) قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا ۇلكەن جۇمىس كولە­مىن ورىندادى. سسپ اۋماعىن­دا دالالىق وقۋ-جاتتىعۋ 4 رەت ۇيىمداستىرىلدى. سولاردىڭ ىشىندە 2008 جىلى وتكىزىلگەن, 40-تان استام مەملەكەتتەن 200-دەن استام ادام قاتىسقان اۋقىمدى, ينتەگراتسيالانعان دالالىق ەكسپەريمەنت ەرەكشە ورىن الادى. قازاقستاندا جەرگىلىكتى جەردەگى ينسپەكتسيا بويىنشا وتكىزىلگەن ءتورت ەكسپەريمەنتتىڭ بارلىعى ياسجتش ۇيىمىنىڭ باعدارلامالىق كوميتەتىنىڭ جوعارى باعاسىن يەلەندى. حالىق­ارالىق مونيتورينگ جۇيەسىنە (حمج) كىرەتىن ستانسالار جەلىسى قۇرىلدى. ۇياو جىل سايىن 11 مىڭنان استام سەيسميكالىق وقيعانى تىركەپ, حالىقارالىق مونيتورينگ جۇيەسىنە كىرەتىن 17 سەيس­مي­كالىق جانە ينفرادىبىستىق ستانسانىڭ, سپۋتنيكتىك بايلانىس ارنالارى بار دەرەكتەر جانە كوممۋنيكاتسيالار ورتالىعىنىڭ ۇزدىكسىز جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەدى. قازىر ۇياو بازاسىندا ورتالىق ازياداعى العاشقى اسىل گازداردى راديونۋكليدتىك مونيتورينگىلەۋ ستانساسىن قۇرۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. قازىر 18311,4 شارشى شاقىرىم اۋماقتى الىپ جاتقان سەمەي پوليگونى – ۇلكەن عىلىمي زەرتحانالىق الاڭعا اينالدى. سسپ جەرىن وڭالتۋ يادرولىق ورتالىقتىڭ باس­تى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. وسى كۇنگە دەيىن ورتالىقتىڭ مامان­دارى قازاقستاندىق جانە حالىق­ارالىق ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ, سسپ اۋما­عىن­داعى راديوەكولوگيالىق جاعداي­دى زەردەلەۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس­تار كەشەنىن ىسكە اسىردى. 2021 جىلى كاسىپ­ورىن قىزمەتكەرلەرى اۋدانى 18311,4 شارشى شاقىرىمداي جەردى الىپ جاتقان سسپ اۋماعىندا كەشەندى ەكولو­گيالىق زەرتتەۋدى اياقتا­دى. پولي­گونداعى رادياتسيالىق جاعدايدىڭ قالىپتاسۋ سيپاتى مەن ەرەكشەلىكتەرى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەلدى. ونىڭ تابيعي ورتا وبەكتىلەرىنىڭ راديواكتيۆتى لاستانۋ اۋقىمى مەن دارەجەسىنە شىنايى باعا بەرىلدى. بۇل اقپارات سسپ پروبلەمالارىن شەشۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن جوسپارىن ازىرلەۋگە جول اشتى. وسى جۇمىس ۇياو ماماندارىنا سەمەي پوليگونىنىڭ اۋماعىنان بولەك, قازاقستاننىڭ باسقا دا وبەكتىلەرىندە رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

وتاندىق عىلىمنىڭ ءورىسى كەڭەيدى

ۇياو قاراجىرا جانە قاراجال كەن ورىندارىنداعى جەر قويناۋىن پايدا­لا­نۋ­شى­لار­دىڭ قىزمەتىن رادياتسيا­­لىق سۇيەمەلدەۋدى تۇراقتى نەگىز­دە قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. سەمەي پوليگونى جابىلعاننان كەيىن عىلىمي ورتالىق سىناق الاڭىندا ورنالاسقان بارلىق ەكسپەريمەنتتىك بازاعا, ونىڭ ىشىندە «بايكال-1» جانە يگر (يمپۋلستىك گرافيت رەاكتورى) رەاكتورلارى كەشەندەرىنە, سول سەكىلدى قوندىرعىلار مەن ستەندتەرگە يە بولىپ قالدى. ۇياو عىلىمي-تەحنيكالىق بازانى ساقتاپ قانا قويماي ايتارلىقتاي كەڭەيتە ءتۇستى. ماسەلەن, ارنايى ەكسپەريمەنتتىك ستەندتەر جاساپ, راديوەكولوگيالىق زەرتتەۋلەردى كەڭىنەن جۇرگىزۋ ءۇشىن زاماناۋي اسپاپتار مەن زەرتحانالىق تالدامالىق جابدىقتاردىڭ ۇلكەن كەشەنىن ساتىپ الدى. اتالعان ورتالىقتاعى عىلىمي-تەح­نيكالىق جانە تەحنولوگيالىق ينفراقۇرىلىمىنىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى «بايكال-1» جانە يگر زەرتتەۋ رەاكتورلارى كەشەندەرى سانالادى. «بايكال-1» زرك قۇرامىنا يۆگ.1م (زەرتتەۋ سۋتەگى گەتەروگەندى رەاكتورى) جانە را زەرتتەۋ رەاكتورلارى, سونداي-اق پايدالانىلعان امپۋلالىق يونداۋشى ساۋلەلەنۋ كوزدەرىن (بۇدان ءارى – ايسك) ساقتاۋ ورنى كىرەدى.

يادرولىق زەرتتەۋ رەاكتورلارى مەن بىرقاتار ەكسپەريمەنتتىك ستەند رەاكتورلار فيزيكاسى, يادرولىق تەحنولوگيالار, يادرو­لىق وتىن مەن رەاكتورلىق ماتەريال­داردى شەكتى جىلۋ رەجىم­دەرىندە سىناۋ, سونىمەن قوسا كونسترۋكتسيالىق ماتەريال­داردىڭ رادياتسيالىق توزىمدى­لىگى جانە تاعى دا باسقا ماسەلە­لەرگە باي­لانىستى قولدان­بالى عىلىمي-زەرت­تەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن پايدالانىلا­دى. وسى ەكس­پە­­ري­مەنتتىك بازادا ورتالىق مامان­­­دارى 1993 جىلدان باستاپ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ» عىلىمي-تەحنيكالىق باعدار­لاماسى (عتب) بويىنشا جۇمىس ىستەپ, جاپو­نيا­­داعى, فران­تسياداعى, رەسەي­دە­گى جانە تاعى باسقا ەلدەردەگى ارىپ­­تەستەرمەن بىرلەسىپ رەاكتور­لار­­دىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن نەگىزدەۋ ماق­­ساتىن­دا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ كەلەدى.

حالىقارالىق بايلانىس كۇشەيدى

2019 جىلى ۇياو فرانتسيانىڭ اتوم ەنەر­گەتيكاسى جانە بالاما ەنەرگيا كوز­دەرى جونىندەگى كوميسسارياتىمەن SAIGA جوباسىنا سايكەس 7 جىل­دىق كەلىسىمشارتتى ىسكە اسىرۋعا كىرىستى. ونىڭ اياسىندا 2024 جىلعا جوس­پار­لانعان ءىرى رەاكتورلىق سىناققا دايىن­دىق جۇمىستارى پىسىقتالىپ جاتىر. سول سەكىلدى جاپونيا­نىڭ اتوم ەنەر­گەتيكاسى جونىن­دەگى اگەنتتىگىمەن كوپ­جىلدىق EAGLE-3 كەلىسىمشارتى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. رەسەيلىك ۇيىمدارمەن دە ىنتىماقتاستىق بايلانىس بەلسەندى دامىپ كەلەدى. مىسالى, رەسەيلىك دوللەجال اتىنداعى ەنەرگوتەحنيكا عىلىمي-زەرتتەۋ جانە كونسترۋكتورلىق ينستيتۋتىمەن كەلىسىمشارتقا قول قويىلىپ, ونىڭ شەڭبەرىندە قازىر رەسەيدە سالىنىپ جاتقان شاپشاڭ نەيتروندارداعى برەست-ود-300 رەاكتورىنىڭ جاڭا ارالاس نيتريدتىك ۋران-پلۋتوني (انۋپ) وتىنى جۇكتەلگەن 15 تۆەلدەن تۇراتىن ساۋلەلەن­دىرۋ قۇرىلعىلارىنا يگر رەاك­تورىندا بىرەگەي سىناقتار وتكىزىلدى.

ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق اقش ۇلتتىق زەرتحانالارىنىڭ قولداۋىمەن زەرتتەۋ رەاكتورلارىن كونۆەرسيالاۋ – يۆگ.1م جانە يگر رەاكتورلارىنىڭ وتىنىن بايىتۋدى U-235 تالابىنا سايكەس 90%-دان 19,75%-عا دەيىن ازايتۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. ناتيجەسىندە ماگاتە تالاپتارىنا سايكەس ۇياو زەرتتەۋ رەاكتورلارىنىڭ وتىنىن بايىتۋ­دى 20%-دان تومەن دەڭگەيگە دەيىن ازايتپاق. بۇل قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ىسىنە قوسقان تاعى ءبىر ۇلەسى بولعالى تۇر. قازىر تومەن بايى­تىلعان ۋران وتىنىنداعى (تبۋ-وتىنى) رەاكتوردى پايدالانۋعا بەرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. بيىل تبۋ وتىنىنداعى يۆگ.1م رەاك­تورىن ويداعىداي (فيزيكالىق) ىسكە قوسىلدى. كەلەسى كەزەڭ – رەاكتوردى ەنەر­گەتيكالىق ىسكە قوسۋ جانە جاڭا بەلسەندى ايماقتىڭ بارلىق قاجەتتى سيپاتتاماسىن ەكسپەريمەنتتىك انىقتاۋ اياقتالعاننان كەيىن يۆگ.1م رەاكتورىن پايدالانۋعا بەرۋ. وسىلايشا, 2023 جىلى يۆگ.1م رەاكتورىندا بەيبىت اتوم سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى قايتا باس­تالادى. بۇل رەتتە ەسەپتەۋلەرگە سايكەس رەاكتوردىڭ شىعىس سيپاتتامالارىن ساقتاپ قانا قويماي, ايتارلىقتاي جاقسارتۋعا مۇمكىندىك تۋادى. يگر رەاكتورىنا توقتالساق, قازىر ۇياو-نىڭ تالپىنىسى ساۋلەلەنگەن جوعارى بايىتىلعان وتىندى قۇرعاق ارالاس­تىرۋ ادىسىمەن سۇيىلتۋ جانە كادە­گە جاراتۋ بويىنشا ءوز تەحنولوگياسىن ازىرلەۋگە باعىتتالعان. بۇل تەحنولو­گيا­نىڭ تۇجىرىمداماسى ماگاتە جانە Sellafield بريتانيالىق كومپانيا­سىنىڭ ماماندارى تاراپى­نان ماقۇلدا­نىپ, قولداۋ تاپ­تى. بارلىعى ءساتتى بولعان جاع­داي­دا وتاندىق ورتالىق پايدالانىل­عان ۋران-گرافيت وتىنىمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ جەكە تەحنولوگياسىن مەڭگەرگەن الەمدەگى ساناۋلى ۇيىمداردىڭ بىرىنە اينالادى.

سۋتەگى ەنەرگەتيكاسىنىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆاسى

عىلىمي ورتالىقتىڭ تاعى ءبىر باعىتى – سۋتەگى ەنەرگەتيكاسىن بەلسەندى دامىتۋ. كاسىپورىننىڭ كەڭەس وداعى كەزىندەگى سۋتەگى جۇيەلەرى جانە سۋتەگىمەن جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسىن نازارعا الا وتىرا ۇياو سۋتەگىن ەنەرگيا تاسىمالداۋشى رەتىندە قولدانۋ پروبلەماتيكاسىن جاقسى تۇسىنەدى. وسىعان بايلانىستى قازىر سۋتەگى ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ءۇشىن عىلىمي-تەحنولوگيالىق نەگىز­دەردى قۇرۋ بويىنشا ۇلكەن جۇ­مىس قولعا الىندى. عىلىمي كاسىپورىن بىرنەشە جىل بويى سۋتەگىن ءوندىرۋ, ساقتاۋ جانە تاسىمالداۋ ماسەلەلەرى بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋلەرمەن اينالىسىپ جاتىر. وسى باعىتتى ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىندا بۇرىنعى ءبىلىم جانە عىلىم مينيستر­لىگى­نىڭ باعدارلامالىق-نىسانالى قار­جىلان­دىرۋى ارقىلى 2021-2023 جىل­دارعا ارنال­عان «قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىندا بالاما ەنەرگەتيكانى دامىتۋ ءۇشىن سۋتەگىن ءوندىرۋ جانە ساقتاۋ تەحنولوگيالارىن ازىر­لەۋ» عى­لىمي-تەحنيكالىق باعدار­لاماسى ىسكە اسى­رىلۋدا. باعدار­لامانىڭ ماقساتى سۋتەگىن الۋ, ساقتاۋ جانە تاسىمالداۋدىڭ ين­نو­ۆا­تسيا­لىق قۇرىلعىلارىن, ماتە­ريال­دارى مەن تەحنولوگيا­لارىن ازىر­لەۋ جانە دامىتۋ. شىن مانىن­دە باعدارلاما سۋتەگىن الۋ مەن ونى ساقتاۋعا ارنالعان ماتەريال­داردى ءوندىرۋدىڭ جاڭا ءتاسىلىن ازىر­لەۋدەن باستاپ, سۋتەگىن ءىس جۇزىن­دە قولدانۋعا ارنالعان ماتەريال­دار مەن قۇرىلعىلاردى جاساۋعا دەيىنگى جابىق تسيكل جوباسى سانالادى.

كتم توكاماك – وتاندىق جەتىستىك

كۋرچاتوۆتاعى قالا قۇراۋشى كاسىپ­ورىننىڭ تاعى ءبىر باسىم باعىتى مەن قولعا العان جوبالارىنىڭ ءبىرى – قازاق­ستاندىق كتم ماتەريالتانۋ توكاما­گىنىڭ (ماگنيتتى كاتۋشكالارى بار تورويدالدى كامەرا) ستەندتىك كەشەنىن قۇرىپ, ونىڭ نەگىزىندە عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ كەڭ سپەكترىن جۇرگىزۋ سانالادى. 2019 جىلى فيزيكالىق ىسكە قوسۋدىڭ سوڭعى كەزەڭى وتكىزىلىپ, كتم توكاماگى پايدالانۋعا بەرىلدى.  جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ءىس-شارالار ارقىلى ۇياو توكاماك جۇمىسىندا ماڭىز­دى ناتيجەلەرگە قول جەتكىز­دى. پلازمانىڭ جوبالىق پارامەتر­لەرىنە 2024-2025 جىلدارى قول جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. قازىر كتم توكاماگىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە شەتەلدىك ارىپتەستەر دە قىزىعۋشىلىق تانى­تىپ كەلەدى. اتالعان قوندىر­عىنى تمد ەلدەرىمەن بىرلە­سىپ پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىم شەڭ­بەرىندە ازىرلەنگەن بىرلەس­كەن زەرتتەۋلەردىڭ عىلىمي باعدار­لاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.  جەتەكشى ەلدەردىڭ (اقش, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, ەۋروپالىق وداق, شۆەيتساريا, رەسەي, ءۇندىستان) كۇشىمەن تەرمو­يادرولىق ەنەرگيانى كوممەر­تسيالىق ماقساتتا پايدالانۋ مۇمكىندىگىن كورسەتۋگە ارنالعان ءبىرىنشى تەرمويادرولىق رەاكتوردى قۇرۋ جوباسىن ىسكە اسىرىپ جاتقان تەرمويادرولىق سينتەز جونىندەگى يتەر حالىقارالىق ۇيىمىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. 

ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق قىز­مەتىنىڭ ستراتەگيالىق باعىت­تارىنىڭ ءبىرى – اتوم سالاسىنا اقپاراتتىق جانە كادرلىق قولداۋ كورسەتۋ. اتوم عىلىمى مەن تەحنيكاسى سالاسىنداعى قولدانبالى عىلىمي-زەرتتەۋلەردى جوعارى بىلىكتى ماماندارسىز تابىستى دامىتۋ مۇمكىن ەمەس. كادرلىق بازانى قۇرۋ – نەگىزگى مىندەت, ال سالانى ويداعىداي دامىتۋ ونىڭ شەشىمىنە بايلانىستى. وسى مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق ەلىمىزدىڭ جانە تاياۋ شەتەلدىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن كادرلار دايارلاۋ ماسەلەلەرى بو­يىنشا جەمىستى ىنتىماقتاستىق جۇرگىزىپ كەلەدى. كاسىپورىندا ايماقتىق ۋنيۆەرسيتەتتەر كافەدرالارىنىڭ فيليالدارى جۇمىس ىستەيدى.  كاسىپ­ورىننىڭ عىلىمي-تەحني­كالىق جانە وندىرىستىك بازاسىندا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋ جوسپارلارىنا سايكەس باكالاۆريات ستۋدەنتتەرى­مەن, ماگيسترانتتارىمەن جانە دوكتورانت­تارى­مەن وقۋ-ادىستەمەلىك جانە عىلىمي-زەرتتەۋ سيپاتىنداعى جۇمىستار كەشەنى ويداعىداي ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.

كۋرچاتوۆ كەلەشەگى

ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق قازاقستان­داعى اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ جونىندەگى بارلىق جۇمىستىڭ تىكەلەي ورىنداۋشىسى ەكەنى بەلگىلى. مۇنداي جۇمىستار ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن باستاپ بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. قازىر ىقتيمال اەس سالۋ ءۇشىن ەڭ قولايلى اۋدان رەتىندە ۇلكەن كەنتى (بالقاش وزەنىنىڭ ماڭى) مەن كۋرچاتوۆ قالاسى بەلگىلەنىپ وتىرعانى ءمالىم. ەكى اۋدان دا ماگاتە تالاپتارىنا نەگىزدەلگەن بارلىق ولشەمگە, ونىڭ ىشىندە قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان دا, جاعدايلارى بويىنشا دا سايكەس كەلەدى. قازىر ەلىمىزدەگى العاشقى اەس-ءتى سالۋ اۋدانىن تاڭداۋداعى الدىن الا ايقىنداۋشى فاكتور – بالقاشتىڭ ەنەرگيا تاپشىلىعى سەزىلەتىن وڭتۇستىك وڭىرلەرگە جاقىن ورنالاسۋى. وڭتۇستىك ەنەر­گە­تي­كالىق ايماقپەن سالىستىر­عاندا, كۋر­چاتوۆتىڭ سولتۇستىكتە ورنالاس­قانىن ەسكەرسەك, مۇندا ەنەرگيا ءوندىرۋ قۋاتتارى اناعۇرلىم دامى­عان. بۇل ورايدا 2 ەنەرگەتيكالىق ايماقتاعى ەلەكتر ستانسالارىنىڭ باسىم بولىگى قازىر ءوز رەسۋرستارىن تاۋىسۋعا جاقىن جانە جابدىق­تارى جاڭعىرتۋدى تالاپ ەتەدى.

ەلىمىزدىڭ وتاندىق ەنەرگەتي­كالىق سەكتوردى دەكاربونيزاتسيالاۋ مەن تۇتاستاي ەكونوميكانى كومىرتەگىنەن ارىلتۋدى كوزدەپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, تاياۋ ارادا سولتۇستىك ەنەرگەتي­كالىق ايماقتى بارىنشا تازا ەكولوگيالىق ەنەرگيا كوزدەرىمەن قامتۋعا تۋرا كەلەدى. كۋرچاتوۆتىڭ بولاشاق اەس-كە قولايلى ورىن رەتىندە تاڭدالۋى دا سودان.

اباي وبلىسى,

كۋرچاتوۆ قالاسى