– عالي قاسىمحان ۇلى, كينەماتوگرافياعا كەلگەن ءاربىر رەجيسسەر جاڭا مەكەن تاپقان كولۋمب ىسپەتتى, كورەرمەنگە ۇسىنعان ءار ءفيلمى ارقىلى تىڭ وي, جاڭالىق جەتكىزۋدى كوزدەيدى. ۇلتتىق انيماتسيا ونەرىندە ەلەڭ ەتكىزەتىن كەيىپكەر سيرەكتەۋ كورىنىس تابادى. ءدال قازىر انيماتسيا سالاسى نە نارسەگە سۋساپ وتىر؟
– اتالعان سالانىڭ ىرگەتاسى بەرىك قالانعانىمەن, ءالى دە بولسا ينۆەستورلارعا مۇقتاج بولىپ, دامۋ ساتىسىندا جۇرگەندىكتەن انيماتسيامەن اينالىساتىن ءوزىم جاڭالىق اكەلە قويۋدى ماقسات تۇتقان ەمەسپىن. قىزدارىم بالالىق شاعىن «نيكەلودەونمەن» وتكىزدى. ولاردىڭ ەرتەلى-كەش «نيكەلودەون» قىزىقتارىنىڭ شىرماۋىنان شىعا الماي, تەلەديدارعا تەلمىرىپ وتىراتىنىنا قاراپ, وزىمە سۇراق قويدىم: «نيكەلودەون» ولارعا نەگە قىزىق, ءبىزدىڭ مۋلتفيلمدەر نەگە قىزىق ەمەس؟» زەرتتەدىم. سويتسەم «نيكەلودەون» مۋلتفيلمدەرىندەگى وقيعانىڭ ءبارى كۇندەلىكتى تۇرمىستىق قارىم-قاتىناسقا, اكە-شەشە, بالا-شاعانىڭ ۇيدەگى اڭگىمەسى مەن تۇزدەگى ءىس-ارەكەتىنە, ولاردىڭ قاراپايىم ماسەلەدە ءبىر-بىرىمەن قىزىقتى ديالوگ قۇرۋىنا, بالا ءۇشىن ماڭىزدى الدەبىر پروبلەمانى قوزعاۋعا قۇرىلادى ەكەن. ال ءبىز, قازاق انيماتورلارى, ەرەسەكتەرگە ارنالعان كوركەم تۋىندىنىڭ شارتىمەن بىردەن ۇلتتىق ماسەلە كوتەرىپ, بالالارىمىزدىڭ ساناسىنا لايىق ەمەس كۇردەلى تاقىرىپتارمەن بيىككە ءبىر-اق قارعيدى ەكەنبىز.
رەجيسسەرلەرىمىزدىڭ كوپشىلىگى تەرەڭ سۋدىڭ استىنان نەمەسە عارىش كەڭىستىگىنىڭ تۇكپىرىنەن الدەنە ىزدەيدى. بالاعا مۇنداي كۇردەلى دۇنيە كەرەك ەمەس. قيال كەرەك, ءازىل كەرەك. 3-4 جاستاعى بالاعا بيىك تۋدى, قوناققا باس تارتۋدى, كۇيەۋگە ءتوس تارتۋدى كورسەتكەنىمىزبەن, ولار تۇسىنە مە؟ بالاعا بالمۇزداق كەرەك. بالا تىلىمەن سويلەي المايمىز. شرەك, سپانج بوبتى كورەتىن بالالارعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن بۇگىنگى بەلگىلى پەرسوناجدىڭ ءبارىن قامتىپ «مەنىڭ ايداھارىم», «مۋزەي» دەگەن جوبالار جاسادىم. ويتكەنى نەمەرەلەرىم وسكەننەن كەيىن بالامنىڭ ەمەس, نەمەرەمنىڭ ءتىلىن ىزدەيمىن مەن. مەنىڭ العاشقى كورەرمەنىم, «فوكۋس گرۋپپام» – نەمەرەلەرىم. ءار كەيىپكەرىمدى جەكە تانىستىرىپ «ۇناي ما؟» دەپ سۇرايمىن. ۇناسا, قابىلدايمىن. سول سەبەپتى انيماتسيادا جاڭالىق اشقاننان گورى بالانىڭ قۇلاعى قابىلدايتىن قاراپايىم, تۇسىنىكتى دۇنيە جاساۋ الدەقايدا ماڭىزدى. 3-10 جاس ارالىعىنداعى بالالاردى قامتىپ, ۇيىتىپ قوياتىن مۋلتفيلمدەر جاساي الماي قينالىپ جۇرگەنىمىزدىڭ ءبىر سەبەبى وسى.
– «ۇلتتىق انيماتسيا تاقىرىبى باتىرلار مەن بيلەردىڭ توڭىرەگىنەن اسا المايدى» دەگەن سىندى كوپتەن بەرى ەستىپ كەلەمىز. شىنىمەن, بالدىرعانداردىڭ قالاۋى قانداي؟
– ءازىل-وسپاعى ءسوزىنىڭ اجارى بولىپ, ناعاشى مەن جيەن, قاينى مەن جەڭگە, قۇربى-قۇرداستاردىڭ اراسىنداعى ءبىرىن-ءبىرى قاعىتقان ءزىلسىز قالجىڭ ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ بولمىسىنا سىڭگەن مىنەز ەدى. از ۋاقىتتا مىنەزىمىزدىڭ وزگەرگەنى سونداي, بۇگىندە تىم سالماقتى كەيىپكە ەنىپ الدىق تا, قالجىڭدى قاجەتسىنبەي, ءازىل ايتقان ادامعا اكىرەڭدەپ شىعاتىن بولدىق. بالدىرعاندى ءماز قىلاتىن وسى مىنەز مۋلتفيلمدەردەن الىستاپ كەتتى. انيماتسياعا ءازىل جەتپەيدى. كەيىنگى كەزدە كينو الەمىندە حاندىققا تويماي جاتقان جايىمىز بار. ءبىر حاننىڭ كوستيۋمىن كيىپ العان ءارتىس ءۇش-ءتورت حاندىقتىڭ وقيعاسىن اۋىرسىنباي اتقارىپ شىعادى. عاسىرلار اۋىسىپ جاتسا دا, حان وزگەرمەيدى. ءبىر عانا «قىز جىبەك» ءفيلمىنىڭ ءوزى وتىز جىلدا تۇسىرىلگەن وتىز ءفيلمنىڭ بارىنە توتەپ بەرەدى دەپ باتىل مالىمدەي الامىن. رەسەي كينەماتوگرافياسىنداعى ارىپتەستەرمەن ەتەنە ارالاستىم. ء«ۇيدىڭ ىشىندەگى» اڭگىمەدەن حابارىم بار. «ماشا مەن ايۋ» – ناعىز قاتىگەز مۋلتفيلم. كوپ ەلدىڭ تەلەارنالارى بۇل انيماتسيانى كورسەتۋگە تىيىم سالدى. اتاسىن مەزى قىلاتىن نەمەرەنىڭ قىلىعىن ۇلگى ەتۋگە بولمايدى. اتا-اناسى بالاسىنا جاقسى تاربيە ۇلگىسىن ءسىڭىرۋدىڭ ورنىنا, «جىلاماي تىنىش وتىرۋى» ءۇشىن اۋزىنا ەمىزىك سالعانداي, ءوز جان تىنىشتىعىن ويلاپ, وسىنداي مازمۇنسىز دۇنيەمەن الداي سالادى.
الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە بولدىم. ءبارىنىڭ ديسنەي بولعىسى كەلەدى, ءتىپتى قىتايدىڭ ءوزى دە الپاۋىت كينوكومپانيانىڭ جەتىستىگىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن قامشىنى اياماي باسىپ, جانكەشتى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. 2016 جىلى ۇلتىمىزدىڭ مادەنيەتىن ۇناتقان امەريكالىق جاس عالىم شاڭىراعىمدا قوناقتا بولدى. ۋولت ديسنەي مەن امەن قايداروۆتىڭ ونەرىن سالىستىرىپ وتىرىپ, ديسسەرتاتسيا جازىپ جۇرگەن عالىمنىڭ سوندا: «انيماتسيادا امەريكالىق ستيل بار, جاپوننىڭ, فرانتسۋزدىڭ ءستيلى بار. قازاققا ءوز جولى مەن ءوز باعىتىنان تايماۋى كەرەك. ديسنەي – ادامزاتتىق ونەر, ال قايداروۆ – ناعىز قازاق انيماتسياسىنىڭ بەت تۇزەيتىن باعىتى» دەگەندى ايتىپ ەدى. وعان بىرنەشە ءمۋلتفيلمدى كورسەتتىم. كوردى دە: «كوڭىلىم قۇلازىپ تۇر», دەدى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ حالىقارالىق الاڭدى باعىندىرۋ – باستى ماقسات بولار. بىراق ەشكىمگە ەلىكتەمەي, ءوز دارا سۇرلەۋىمىزدەن اۋىتقىماي, ءتول قۇندىلىعىمىزدى ناسيحاتتاي الساق قانا باسقالاردى باۋراي الامىز. «اتيللا» دەگەن جوبام بار. كۇللى ەۋروپا ءتوسىن تۇلپارىنىڭ تۇياعىمەن دۇبىرلەتكەن اتيللانىڭ ەرلىگىن ەرتەگى ەتىپ الامىن دا, بارىمتاشىلاردىڭ جەتەگىندە كەتكەن جىلقىسىنىڭ ىزىنە ءتۇسىپ, تابۋدى مۇرات ەتكەن تۇركى بابالارىمىزدىڭ ءبىرى رەتىندە تۇسىندىرەمىن. ۇلى اتيللانىڭ تاريحي, قاراما-قايشى, جۇمباق تۇلعاسى اركىمدى تولقىتادى, ەلەڭدەتەدى. «نەگە؟» دەگەن ساۋال مەنى كوپتەن تولعاندىرىپ كەلەدى. ادامزاتتىڭ ورتاسىندا العاش سۇلۋ تۇلعالى جانۋار, جىلقىلاردىڭ پايدا بولۋى, ولاردىڭ تۇياق ءدۇبىرى, كىسىنەۋى, وتىرىقشى, تىنىشتىقتا ءومىر سۇرگەن ەۋروپا حالىقتارىنىڭ مازاسىن الىپ, ولار اتيللانى «قۇداي قارعىسى» دەدى مە ەكەن. سوندىقتان ءوزىم جىلقىعا ءمىنىپ وسكەن, ۇيىرلەرىن كورگەن مەن, تاريحي دەرەكتەردى قامتىپ, سۇرىپتاپ, ولاردى وزگەرتپەي, بىراق باسى مەن اياعىن ءوز ويىمنان الىپ, ۇلى كوشپەندى ەدىل باتىر تۋرالى اڭىز توپتادىم.
– بالالارىمىز كەز كەلگەن شەتەل ءمۋلتفيلمىن ءتول تۋىندىسىنداي تۇتىنادى. ال ءبىزدىڭ شەتەل كورەرمەنىنىڭ سۇرانىسىنا ءدال سولاي يە بولعان ءمۋلتفيلمىمىز بار ما؟ «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟» ءفيلمى الەمنىڭ 48 ەلىندە كورسەتىلگەن ەكەن, وسى رەكوردتىق كورسەتكىشتى جاڭارتقان انيماتور شىقتى ما؟
– كۇنى كەشە كينوگەر قاۋىمىنىڭ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترىمەن وتكەن كەزدەسۋىندە شىمكەنتتە انيماتسيا ونەرىن ورىستەتىپ جۇرگەن بەلگىلى رەجيسسەر باتىرحان داۋرەنبەكوۆ «قوشقار مەن تەكە» ءمۋلتفيلمىنىڭ 20 ملن قارالىم جيناعانىن ايتتى. تاماشا. انيماتورلاردىڭ اراسىندا راميل ۋسمانوۆ دەگەن ازاماتتىڭ اتى قازىر دۇرىلدەپ تۇر. حالىقارالىق كينوفەستيۆالگە قاتىسقان فيلمدەرى جۇلدە الماي قايتپايدى. «ماقتانشاق قىز» دەگەن ءمۋلتفيلمىن شەتەلدىك كىشكەنتاي بالدىرعانداردىڭ ءوزى ءماز بولىپ تاماشالايتىن كورىنەدى. سەبەبى مۇندا ءازىل, باستىسى, ادەبي دارالىق بار. «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟» ءفيلمى ديسنەيدىڭ الدەقاشان ارتقا تاستاعان وتكەن كەزەڭىندە تۇسىرىلسە دە, نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ اۋەنىمەن ارلەنە تۇسكەنى ونىڭ تەرەڭدىگىن, ۋاقىتپەن ءالى دە قۇرداس بولا بەرەتىنىن ايقىنداپ وتىر. انيماتور مەن كومپوزيتوردىڭ ونەرى توعىسقاندا, تاڭعاجايىپ دۇنيە تۋاتىنىنا وسى فيلم دالەل. ەسىمدە, «قارلىعاش» ەكرانعا شىققاندا 19 جاستا بولاتىنمىن, اسكەر جاسىنداعى جىگىت بولسام دا, كوزىمنىڭ جاسى مولتىلدەپ وتىرىپ كورگەنىمدى ۇمىتپايمىن. ءا.قايداروۆتىڭ «قارلىعاشى» 48 ەلگە ءوزى ۇشىپ بارعان جوق, شەتەل اتتاي قالاپ شاقىردى, ال ونى مەملەكەت قولدادى. قازىر دە مەملەكەت تاراپىنان ءدال سونداي قولداۋ بولسا, ميلليونداعان كورەرمەن جينايتىن, الەمدى تامساندىراتىن جوبالارىمىز جەتەدى.
– عالي قاسىمحان ۇلى, سوڭعى جىلدارى امەريكا رەجيسسەرلەرى باستاپ, رەسەي قوستاپ, ەل سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن بەلگىلى فيلمدەردى ۋاقىت سۇرانىسىنا وراي قايىرا ەكرانداۋ جوبالارى قىزۋ قارقىن العانى بەلگىلى. «رەمەيك» دەيدى مۇنى. ەسكى تۋىندىنى جاڭا زامانعا لايىقتاۋ جوباسى ءسىزدى قىزىقتىرا ما؟ مىسالى, انيماتورلارىمىز ءدال سول داڭقتى «قارلىعاشتى» قايتادان تۇسىرسە, كورەرمەن ونى قالاي قابىلدار ەدى؟
– كينودا بۇل ءۇردىس ءوزىن اقتاسا دا, انيماتسيادا ءتيىمدى بولادى دەپ ويلامايمىن. ايتسە دە, رەسەي, ۋكراينا, بەلارۋس ەلىنىڭ انيماتورلارى ەلگە تانىمال ەڭ مىقتى مۋلتفيلمدەرىن تۇتاس جاڭالادى. مىسالى, «جىبەك» دەگەن جوبام بار. جىبەگىمدى ماشادان ارتىق كورمەسەم, كەم سانامايمىن. ءا.قايداروۆ سياقتى مەن دە ايداھاردى كەيىپكەر ەتەمىن. امەن اعا ايداھاردى دۇلەي كۇشتىڭ بەينەسىندە كورسەتسە, مەن ايداھاردى قىتاي, كىشكەنتاي بوبەكتى جاس قازاق ەلى دەپ الامىن. جىبەك دەگەن قىز اقىلىمەن, تارتىمدىلىعىمەن ايداھاردى باعىندىرىپ, يەلىك ەتەدى. ەكەۋى اجىراماس دوستارعا اينالادى. امەن اعامىزدىڭ ءفيلمىنىڭ جالعاسى ىسپەتتى بۇگىنگى كۇنگە لايىقتاپ وڭدەپ, زاماناۋي ءوڭ بەردىم.
– ايتپاقشى, «ديماشتىڭ بەينەسىن برەندكە اينالدىرۋ ءۇشىن جاساعان جوباما قولداۋ تاپپاي ءجۇرمىن» دەگەن ەدىڭىز. الەم تانىعان ءانشىنى ءمۋلتفيلمنىڭ كەيىپكەرى جاساعىڭىز كەلەتىن يدەياڭىز جاقىن ارادا جۇزەگە اساتىن بولدى ما؟
– ءيا, العاش ديماشتىڭ اتاعى دۇركىرەپ شىققاندا, مەن قىتايدا جۇرگەن ەدىم. ونداعى انيماتور ارىپتەستەر «فيلمىڭىزگە ديماشتى كەيىپكەر ەتىپ قوسساڭىز, سالماعى ارتا تۇسەر ەدى» دەگەن ءوتىنىشىن ءبىلدىردى. ءسويتىپ اتالعان «جىبەك» فيلمىندە ديماشتى جىبەكتىڭ اعاسى ەتىپ الامىن. جىبەكپەن اتاستىرىلعان حاننىڭ ۇلى ءمادي, ءبىرى قارىنداسىن, ءبىرى اتاستىرىلعان قالىڭدىعىن ىزدەپ, ءتۇرلى حيكايانى باستان كەشەدى. وسى ويىمدى ديماشتىڭ وزىنە دە, اتا-اناسىنا دا حات جازىپ ءبىلدىردىم. ازىرگە جاۋاپ بەرمەدى. بىراق مۇنداعى ەسكەرەتىن ءبىر جايت, ديماش وتىنىشىمە ءۇن قاتسا دا, جاۋاپسىز قالدىرسا دا, قىتاي ەلى قىزىعۋشىلىق بىلدىرگەن جوبا جۇزەگە اسسا, ديماش دەگەن كەيىپكەر قالا بەرەدى. سەبەبى ديماش – دىنمۇحاممەد, ول قوناەۆ اقساقال بولۋى دا مۇمكىن, ول ءحVى عاسىرداعى باسقا قازاق بولۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان بۇدان ورەسكەل كەمشىلىك كورىپ تۇرعان جوقپىن, بىراق ارينە, ءانشى ديماش بارىمىزگە جاقىن جانە ۇنايدى.
– انيماتسيا ارقىلى تابىس تابۋدىڭ مۇمكىندىگى قانداي, مەملەكەت قورجىنىنا پايدا اكەلەتىندەي قاۋقار-قارىمى بار ما؟
– بولعاندا قانداي! جالپى, انيماتسيا – عاجاپ بيزنەس كوزى. بىراق وكىنىشكە قاراي, بىزدەگى زاڭ ەش ينتەللەكتۋالدىق مەنشىكتى قولدامايدى. كينو سالاسىندا رەجيسسەر مەملەكەت تاپسىرىسىن ورىندايتىن بولعاندىقتان بۇكىل ينتەللەكتۋالدىق مەنشىكتىڭ يەسى تەك ءبىر ءوزى بولۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان. انيماتسياعا مەملەكەت بيۋدجەتىنەن بولىنەتىن قارجى وتە از. الەمدەگى ەڭ مينيمۋم بيۋدجەتتىڭ ءوزى 2 ملن دوللاردىڭ توڭىرەگىندە بولىنەدى. ال قازاقستاندا 1 ملن دوللارعا, 700 مىڭ دوللارعا جەتەر-جەتپەس قارجى بولىنەدى. ۋاقىتى دا دۇرىس بەلگىلەنبەيدى. ناتيجەسىندە, توعىز اي تولعاتىپ, شەكەسى تورسىقتاي بالا ومىرگە كەلەدى دەپ كۇتكەندە, بار بولعانى ءتورت-بەس اي «تولعاتۋعا» عانا تۋرا كەلىپ, يا ءولى, يا ءتىرى ەكەنى بەلگىسىز شالا دۇنيە تۋادى. تۇسىرىلگەننەن كەيىن كورەرمەن ءتۇر-ءتۇسىن تانىپ ۇلگەرمەستەن, رەجيسسەردىڭ مەنشىگىن تارتىپ الىپ, تۋىندىسىن سورەگە اتىپ ۇرادى. ءسويتىپ سالىقتان تۇسكەن حالىقتىڭ قارجىسىن سارىلداعان سۋ سەكىلدى شىمىرىكپەي دالاعا اعىزىپ جىبەرەمىز. وسى جاعدايدى مينيسترلەرگە ءتۇسىندىرىپ ايتساڭ, شەنەۋنىكتىگىنە سالىپ, قاشىرتپا جاۋاپ بەرىپ, قۇرعاق سوزبەن جۋىپ-شايىپ قويا سالادى. جىل سوڭىندا بيۋدجەتتەن بولىنگەن مەكەمە قارجىسى يگەرىلمەي قالىپ جاتادى. نە ىستەرىن بىلمەي تىپىرلاپ, اقىرى اتتىڭ جالى, تۇيەنىڭ قومىندا اسىعىس ءجۇرىپ ءبىر جوبانى جۇزەگە اسىرعان بولادى. جوباسىن جۇزەگە اسىرا الماي قاڭتارىلىپ قاراپ وتىرعان رەجيسسەرلەرگە جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزسا قايتەر ەدى؟ «قايداروۆتىڭ «قۇرىلىسشى قوجاناسىرى» سەكىلدى اناعان جارماسىپ, مىنادان جىرىپ, ج ۇلىم-ج ۇلىم دۇنيەنىڭ باسىن بىرىكتىرە الماي, شوقپىت بولىپ جۇرگەن جايىمىز بار.
رەسەيدە وقىدىق, ءبىلىم الدىق, ۇيرەندىك, ءالى دە ارالاسىپ كەلەمىز. ولاردا «موسفيلم» دەگەن بار جانە «سويۋزمۋلتفيلم» دەگەن مەكەمە جۇمىس ىستەيدى. جۇمىسىن جايناتىپ وتىر. «قازاقفيلمنەن» ءبولىنىپ شىعىپ, «قازاقمۋلتفيلم» بولىپ ءوز الدىنا جەكە ستۋديا قۇرىلماي, انيماتورلاردىڭ كوزى اشىلمايدى. سەبەبى كينو – جىلقى بولسا, انيماتسيا – قوزى مەن لاق. قازاق قوزى مەن لاقتى جىلقىمەن بىرگە ءبىر قوراعا قاماپ, جىلقىنىڭ تۇياعىنىڭ استىنا تاستاماعان. «قوساقتاپ باعىپ وتىرعاندارىڭا الپىس جىل بولدى عوي, انيماتسيانىڭ ءوز تىزگىنىن وزىنە بەرسەڭدەرشى», دەپ شىرىلداعانىما تالاي جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ءا.قايداروۆ انيماتسيانىڭ اسا تاياعىن قولىمىزعا ۇستاتقاندا, «ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتپەسىن, يە بولىڭدار!» دەپ اماناتتاپ ەدى. 2010 جىلدان بەرى دامىلسىز حات جازىپ, ءتيىستى مەكەمەلەردىڭ ەسىگىن توزدىرۋمەن كەلەمىن. قايبىر جىلى مەنىڭ حاتتارىمنىڭ نەگىزىندە تۇبىنە بەتونىن توسەپ جىبەرىپ, شىنى مەن تەمىرىن ايقاستىرا سالىپ, 85 ميلليونعا «قازاقمۋلتفيلم» دەگەندى قۇرىپ جىبەرە جازداعان. بىراق مۇنىڭ كەرەگى جوق. جەكە عيمارات سالىپ, «قازاقفيلمنىڭ» ىشىنەن ج ۇلىپ الۋ مىندەتتى ەمەس. ورتاق كينو كورپوراتسياسى بولىپ, سونىڭ ىشىندە ءار سالا دەربەس ءومىر ءسۇرۋى كەرەك. قازاقستاندىق انيماتورلاردى شەتەلدە وقىتۋ ماسەلەسى ءجيى قوزعالادى. قازاقتان وقىمىستى ادام جوق. وسى وتىز جىل ىشىندە جۇزدەگەن, مىڭداعان جاستارىمىز شەتەلدەن ءبىلىم الىپ كەلدى. ناتيجەسى كورىنەتىن ۋاقىت بولدى. قايدا؟ ەجەلدەن تۇركى مادەنيەتى تەرەڭ ەدى, سوعان قاراماستان ءوز ەلىمىزدە رۋحاني اشتىقتا, ويلاعان ماقساتىن ىسكە اسىرا الماي وتىرعان رەجيسسەرلەرىمىزگە كىم مۇمكىندىك بەرەدى؟
انيماتسياداعى ۇلكەن ولقىلىقتىڭ ءبىرى, وسى وتىز جىلدا بۇل جانر بويىنشا كاسىبي ونەر زەرتتەۋشىسى, بىلىكتى پروديۋسەر قالىپتاسپادى. ەستيدى, ءمان بەرگەن بولادى, بىراق ناقتى ىسكە كەلگەندە جوق. ەلگە اتى ءمالىم اتاقتى كينو سىنشىلارىنىڭ ءوزى 2D فورماتىن 3D فورماتىنان ايىرا المايدى. مەن وسىعان كۇيىنەمىن.
– پاندەميانىڭ الدىندا بولۋى كەرەك, انيماتورلار تاپسىرعان 220 جوبانىڭ ىشىنەن ساراپتاما كەڭەسى بار بولعانى 5 جوبانى عانا ىرىكتەپ العان ەكەن. بۇل تىم از ەمەس پە؟
– قازاقستان انيماتورلارى حالىقارالىق ستاندارتقا ساي جۇمىس ىستەيدى. جوبالاردىڭ ىرىكتەۋ سىنىنان وتپەۋى تالاپتىڭ كۇشتىلىگىنەن ەمەس, باسەكەنىڭ تەگەۋرىندىلىگىنەن. ەلىمىزدە انيماتسيا تۇسىرۋمەن اينالىساتىن 40 شاقتى جەكە ستۋديا بار ەكەن. مەنىڭ دە جوبالارىمدى ۇسىنۋ ءۇشىن امالسىزدان اشقان «اتا پروداكشن» دەگەن ستۋديام بار. توقسانىنشى جىلدارى تولىقمەتراجدى ءبىر انيماتسيالىق ءفيلمنىڭ توڭىرەگىندە 100 شاقتى ادام جۇمىس ىستەسە, تەحنيكانىڭ كۇش-كومەگىن پايدالانىپ, بۇگىندە بالدىرعاندارعا ءونىم ازىرلەۋمەن اينالىساتىن رەجيسسەرلەر 5-6 ادامنان تۇراتىن شاعىن توپپەن-اق قىرۋار ءىس اتقارىپ وتىر. ءيا, قازاقستاندىق انيماتورلار جۇزدەگەن جوبانى توپتاپ, ۇسىنامىز. الايدا ۇلتتىق كينونى قولداۋ ورتالىعىنىڭ انيماتسيا مەن كينوعا تالاپتى بىردەي ەتىپ قوياتىنى قىنجىلتادى. بۇل دەگەنىڭىز جىلقىعا سالاتىن ەرتوقىمدى قوزى مەن لاقتىڭ ۇستىنە سالعانمەن بىردەي. بۋىنى قاتپاعان, قالتىلداعان سىڭىرگە ءىلىنىپ تۇرعان بەيشارا قوزىنىڭ بەلومىرتقاسى ۇزىلمەي مە؟ مىسالى, مەنىڭ «بايقوڭىر» دەگەن جوبام ساراپتاۋ كەڭەسىنەن وتپەي, قوقىسقا تاستالدى. عالىمدار العاش ادامدى عارىشقا ۇشىرار الدىندا يتتەردى جىبەرىپ, تاجىريبە جاساپ, سىناقتان وتكىزگەنى بەلگىلى. ايگىلى بەلكا مەن سترەلكانىڭ الدىندا عارىشقا 47 يت ۇشىپ, ولگەن كورىنەدى. بۇل عىلىمي دالەلدەنگەن دەرەك. كەزەكتى تاجىريبە سىناعى كەزىندە الدىن الا ارنايى دايىندالعان يت قاشىپ كەتەدى دە, قىزمەتكەرلەر ورنىنا ەشكىمگە بىلدىرمەستەن عارىش ايلاعىنىڭ تۇبىندە مال جايىپ جۇرگەن قازاق قويشىسىنىڭ ءيتىن اكەلىپ زەرتحاناعا كىرگىزەدى. قازاقتىڭ ءيتى امان-ەسەن عارىشقا ۇشىپ بارىپ كەلەدى. يتكە قازاق قانا ەمەس, كۇللى ادامزات قارىزدار. يەسىنە ادال, «جەتى قازىنانىڭ» ءبىرى سانالاتىن يتكە دەگەن قازاقتىڭ دا قۇرمەتى بولەك, قۇماي تازىنى ءان-جىرىنا قوسىپ, تەگىننەن تەگىن اسپەتتەمەيدى. ۇلتىمىزدىڭ تىرشىلىگىندەگى ءيتتىڭ ورنىن كورسەتۋگە ارنالعان جوبام ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەرگە كەرەك بولماعانىمەن, قىتاي ەلىن قىزىقتىرۋى مۇمكىن دەگەن ۇمىتپەن, كورشى ەلدىڭ انيماتسيا ستۋديالارىنا ۇسىنىپ وتىرمىن.
– انيماتسيا دا اۆتورلىق, كوممەرتسيالىق باعىتتا تۇسىرىلەتىنى بەلگىلى. ءدال قازىر قايسىسىنىڭ دامۋ ۇدەرىسىندە ىلگەرىلەۋشىلىك بىلىنەدى؟
– «ۋتەچكا موزگوۆ», ياعني اقىل-وي اعىنىنىڭ باسقا جاققا بۇرىلۋ ءۇردىسىنىڭ تەك عىلىم مەن تەحنولوگيا سالاسىندا عانا ەمەس, ءبىزدىڭ ونەر سالاسىندا دا جاعىمسىز اسەرى بايقالادى. ايتەۋىر امالىن تاۋىپ, جان باعىپ جۇرگەندەر جەتەدى. انيماتسيا جانرىندا جۇمىس ىستەيتىن مىقتى ماماندارىمىزدىڭ كوپشىلىگى شەتەلگە بىتىراپ كەتكەن, قابىلەت-قارىمىن سولاردىڭ قۇندىلىعىن دارىپتەۋگە جۇمساپ, سەريالدارىن تۇسىرۋگە اتسالىسىپ جاتىر. ايىرماشىلىعى, تالانتى, ونەرى قارايلاس بولا تۇرا, ەۋروپادا ءوز ماماندارى ءبىر سەريا ءۇشىن 50 مىڭ دوللار السا, قازاقستاندىق مامانعا 25-30 مىڭ تولەيدى. ولاردى «ونەردەگى گاستاربايتەرلەر» دەسەك, وكپەلەي قويماس, شەتەلگە كەتكەن تالانتتارىمىزدى مۇنداعى تالاس-تارتىس قىزىقتىرمايدى دا, مويىن بۇرىپ قاراۋعا مۇرشالارى دا جوق. ەندى ءبىر شوعىرى الۋان ءتۇرلى كومپيۋتەرلىك ويىن, YouTube ينتەرنەت ارناسىنىڭ ءونىمىن جاساۋمەن اينالىسىپ كەتكەن. بىراق وسىلاردىڭ اراسىندا «بالام, نەمەرەم قازاقشا بىلمەي قالاتىن بولدى-اۋ» دەپ ۋايىم شەگىپ, ۇران سالىپ, جەلديىرمەنگە قارسى جۇرەتىن ءبىز سياقتى انيماتورلار دا بار. الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس, بالدىرعاندارعا ارنالعان ءونىمدى 3 جاس پەن 10 جاس اراسى دەپ ءبىر بلوك, ەكىنشى بلوكتا ۇلتتىق مارتەبەدەگى ءونىم, ءۇشىنشى اۆتورلىق جانە كوممەرتسيالىق انيماتسيا دەپ ءۇش توپقا ءبولىپ, ارقايسىسىنا ءوز تالابىنا ساي پيتچينگ وتكىزۋى كەرەك. ال ءبىزدىڭ ونەردە وسىنىڭ ءبارى قوسىلىپ, ميداي ارالاسىپ كەتكەندىكتەن, بۇلدىرشىندەرگە ارنالعان انيماتسيا كورىنبەي قالادى. قالاي ايتساق تا, كەيىنگى جىلدارداعى ۇلتتىق انيماتسياداعى ۇلكەن جەتىستىكتىڭ ءبىرى – اۆتورلىق فيلمدەردىڭ مولىنان تۇسىرىلگەنى. بۇعان مەملەكەتتىڭ قارجى ءبولىپ, قامقورلىق جاساعانىن جوققا شىعارا المايمىز. بىراق سول قارجى دۇرىس, ادىلەتتى يگەرىلسە, ءبىزدىڭ كوركەم تۋىندىلار دا, انيماتسيا, دوكۋمەنتاليستيكا جانرى دا وق بويى وزىپ, العا شىعار ەدى. الەمدە «اقىلداستار القاسى», «ساراپشىلار كەڭەسى» دەگەن اتىمەن جوق, انيماتسيا جۇمىسىن ءىرى-ءىرى تەلەارنالار ءوز قۇزىرىنا العان. قىتايدا انيماتسيا جوبالارىنا اشىق ەفير الاڭى ارقىلى بۇكىل حالىق داۋىس بەرەدى. كوپ داۋىس العان جوبانى بىردەن تەلەارنالار ساتىپ الىپ, ءوز پروديۋسەرىن جىبەرىپ, رەجيسسەردىڭ جوباسىمەن اينالىسا باستايدى.
– شەتەل بالالار ادەبيەتىندەگى بەلگىلى اۆتورلاردىڭ تۋىندىلارىنىڭ جەلىسىمەن انيماتسيا ءتۇسىرۋ قاجەت پە بىزگە؟
– ءدال ءبىزدىڭ قازىرگى قوعام ءۇشىن ونىڭ اسا قاجەتى بولا قويماس. قازاق ءوز مادەنيەتىنەن گورى الەمنىڭ مادەنيەتىن الدىمەن سىڭىرەتىن حالىق. شەتەل تاۋارىن تۇتىنۋدان دا الدىڭعى قاتاردان تابىلامىز. بىردە تىلشىلەردىڭ ءبىرى: «بىزگە مۋلتفيلمدەر ءتۇسىرۋدىڭ قاجەتى نە, شەتەلدەن دۋبلياجداپ جاتىرمىز عوي» دەگەنى بار. بۇلاي قيسىنداساق, وندا قازاقتىڭ ايەلىنە بالا تابۋدىڭ دا قاجەتى بولماس. ىرگەدەگى قۇلشىنىپ وتىرعان قىتايدان, ياكي ءۇندىستاننان بەس ميلليون ادام اكەلىپ, مەملەكەت جاساپ وتىرا بەرمەيمىز بە؟ قازاق وزىنە كەرەك قۇندىلىقتى تەك ءوزى عانا قالىپتاستىرا الادى. ءبىز ەشنارسەدەن كەندە ەمەسپىز. الگىندە اتاپ وتكەن بالدىرعانداردى دا, اۆتورلىق, كوممەرتسيالىق كينونى دا, ۇلتتىق مارتەبەدەگى ءونىمدى دە, ءبارىن قاناعاتتاندىرا الامىز. وعان مەنىڭ دە, مەنىڭ ارىپتەستەرىمنىڭ دە الەۋەتى, مۇمكىندىگى تولىعىمەن جەتەدى. تەك كينونىڭ باسىنداعى شەنەۋنىكتەر كەدەرگى جاساماسا بولدى.
ءبىر عانا «ماشا مەن ايۋدى» جاساعان انيماتورلاردىڭ ارقاسىندا رەسەي ەكونوميكاسى 500-600 ملن دوللار تابىس تاپقان ەكەن. شىنداپ كەلگەندە, ءمۋلتفيلمنىڭ ماقتا سەكىلدى جاقسى-جاماندى بىردەي ءسىڭىرىپ ءوسىپ كەلە جاتقان بالا بويىنا ادامگەرشىلىك, ىزگىلىك, وتانشىلدىق قاسيەتىن ەگەتىن اۋقىمدى ماقساتى ءوز الدىنا, ماركەتينگ پەن ساۋدا ساياساتىندا اتقاراتىن ءرولى ءتىپتى ولشەۋسىز. بالدىرعاندار الەمىنىڭ دە ءوز ءسانى, قىزىعىپ-تابىناتىن ءوز ترەندتەرى بار. ادامنىڭ تۇسىنە دە كىرمەيتىن تانىمالدىققا جەتىپ, بالالار اراسىندا كەڭ سۇرانىسقا يە بولعان ماشا مەن ايۋدىڭ بەينەسى سالىنعان كيىم, ويىنشىق, سومكە, تيپوگرافيالىق بۇيىمدار ساتىلىمعا شىعىپ, سودان تۇسكەن تابىس كاسىپكەرلەردى بايلىققا كەڭىردەگىنەن باتىردى. ال «ورمەكشى ادام» مەن «بەتمەننىڭ» ەكونوميكاداعى رەكوردتىق تابىسى تۋرالى ءتىس جارماساق تا بولادى. كوشەدەگى بالالاردىڭ كيىمىنە زەر سالىپ قاراڭىزشى. سۇيكىمدى بالاقايلاردىڭ جۇزىندەگى باقىت تابىن انيماتسيا كەيىپكەرلەرى ايشىقتاي تۇسپەي مە؟ مىنە, انيماتسيا مەنەدجمەنت پەن ماركەتينگكە قىزمەت ەتەدى دەگەن پىكىرىمىزدىڭ سىرى وسى. بالالارىمىزدى شەتەلدىڭ جات يدەياسىنان قالقالاپ, ولارعا ءوز رۋحاني قۇندىلىعىمىزبەن قامقور بولۋ ءۇشىن ساپالى انيماتسيا ونىمدەرىن دايىنداعاندا عانا اۋديتوريا نازارىن اۋدارا الامىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
