سۋرەتتى تۇسىرگەن ەربولات شادراحوۆ
بيىل ەجەلدەن استىقتى ءوڭىر ساناتىنداعى اقمولا ديقاندارى 8,5 ملن گەكتار جەرگە ءداندى داقىلدار تۇقىمىن سىڭىرگەن بولاتىن. كوكتەم مەن جاز بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما قولايلى بولدى. القاپقا ءدان سىڭىرىسىمەن ءوڭىردىڭ كەيبىر اۋداندارىندا جاۋىن جاۋىپ, دەر كەزىندە نارلەندىرىلدى. ءدان كوز قۋانتىپ شىققان كەزدە دە ىلعال از بولعان جوق.
بيىل 17,4 مىڭ گەكتار جەرگە كارتوپ وتىرعىزىلدى. 2,7 مىڭ گەكتار جەردە كوكونىس ءوسىرىلدى. مامانداردىڭ ساراپتاۋىنا قاراعاندا, كارتوپ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىندەگى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ تۇتىنۋشىلارىن, وبلىستىڭ ىشكى قاجەتتىلىگىن تولىق وتەۋگە جەتكىلىكتى. سوڭعى جىلدارى كارتوپتىڭ ەرتە كوكتەمدە قىمباتتاپ كەتەتىنى بار. بۇل داقىلدىڭ ازدىعىنان ەمەس, كارتوپ قويمالارىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن. كوكتەمدە وڭتۇستىك وڭىردەگى كارتوپ داقىلى ءالى ءپىسىپ جەتىلمەيدى, سولتۇستىكتەگى كارتوپ وسىرۋشىلەر جيناعان ءونىمىن كوكتەمگە قاراتپاي ساتىپ ۇلگەرەدى. ايتپەسە, بۇزىلىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. وسى ءبىر ءولىارا شاقتا كارتوپ تاپشىلىعى پايدا بولادى. داقىلدىڭ ۇنەمى قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتەتىن قويمالار نۇر-سۇلتان قالاسىنا جاقىن ماڭداعى ەلدى مەكەندەردە, ال شالعايداعى اۋدانداردا مۇنداي قويمالار جوقتىڭ قاسى. دەمەك ەكىنشى نان ەسەبىندەگى كارتوپ داقىلىنىڭ دۇكەن سورەلەرىندە مولىنان تۇرۋى ءارى باعاسىنىڭ تۇراقتى بولۋى ءۇشىن قويمالاردى كوبىرەك سالعان دۇرىس. ونىڭ ۇستىنە كارتوپ ەگەتىن جەرى, سۋاراتىن سۋى بولا تۇرا اۋىلداعى اعايىن دا ءوزىن-ءوزى وسى داقىل تۇرىمەن مولىنان قامتاماسىز ەتۋگە ق ۇلىقسىز. اۋىلداعى اعايىننىڭ نەمكەتتى تىرشىلىگىنە بايلانىستى ايتىلاتىن «كوكتەمدە ءبىر قاپ ەكتىم, كۇزدە ءبىر قاپ جيناپ الدىم, ەشقانداي شىعىن شىققان جوق» دەلىنەتىن اششىلاۋ ءازىلدىڭ استارىندا شىندىق بار. بۇرىن قالا تۇرعىندارى داقىلدىڭ بۇل ءتۇرىن اۋىلدان تاسىسا, قازىر اۋىلداعى اعايىن قاپ-قاپ كارتوپتى كۇزدە قالادان ساتىپ الادى. نەگىزى بۇل ءبىر مىقتاپ ويلاناتىن تاقىرىپ. ايتپەسە, كەز كەلگەن اۋىلدا كارتوپ جانە كوكونىس وسىرۋگە ءار وتباسىنا ون سوتىق جەر تابىلاتىنى راس.
ەگىن شىعىمدىلىعى توپىراق قۇنارلىلىعى مەن ىلعالعا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. بيىل مامىر-شىلدە ايلارىندا وڭىرگە 11,6-تان 68,2 ميليمەترگە دەيىن ىلعال ءتۇستى. بىلتىرعى كورسەتكىش بيىلعىدان الدەقايدا از بولاتىن. قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارى جالپى ەگىننىڭ 75 پايىزى وتە جاقسى دەپ باعالاپ وتىر. قالعان كولەمنىڭ 25 پايىزى نەمەسە 1,2 ملن گەكتارى قاناعاتتانارلىق. وتكەن قۋاڭشىلىق جىلى ەگىننىڭ جاعدايى بيىلعى كورسەتكىشتەن الدەقايدا تومەن بولىپ ەدى. دەمەك قازىر تۇتاستاي العاندا گەكتار بەرەكەسى 10-11 تسەنتنەرگە جەتىپ, 5 ملن توننادان استام ءداندى داقىل جيناۋىمىز مۇمكىن دەگەن مەجەنىڭ جۇزەگە اسۋىنا تولىقتاي مۇمكىندىك بار. ەرتە كوكتەمنەن بەرى ىلعال تۇسكەنىمەن, ءوڭىردىڭ بارلىق جەرىندە بىركەلكى ەمەس. ماسەلەن, قورعالجىن, ەگىندىكول, جاقسى, استراحان, تسەلينوگراد, ەرەيمەنتاۋ اۋداندارى بيىلدىڭ وزىندە قۋاڭشىلىقتىڭ اششى ءدامىن تاتىپ وتىرعان وڭىرلەر قاتارىندا. بۇل اۋدانداردا الدىن الا ەسەپكە قاراعاندا, گەكتار بەرەكەسى 6-12 تسەنتنەردەن اينالۋى ىقتيمال. كەيبىر جەكەلەگەن القاپتاردا 15-17 تسەنتنەرگە جەتىپ قالۋى مۇمكىن. قارا توپىراقتى القاپتارعا ەگىلگەن بيدايدىڭ 13-19 تسەنتنەرگە دەيىن ءونىم بەرۋى مۇمكىن.
ءار جىل سايىن اۋا رايى قاتاڭ سىنىنا الىپ كەلەدى. دەگەنمەن اگروتەحنيكالىق شارالاردى مۇقيات ءارى ۋاقتىلى وتكىزگەن ديقانداردىڭ نەسىبەسى كەم بولمايتىنىن تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. مۇنداي وڭ مىسالدار شورتاندى اۋدانىندا ا.باراەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەيتىن شارۋاشىلىقتاردا كوپتەپ كەزدەسەدى. ماسەلەن, «نۇر استىق» جشس بىلتىرعى قۇرعاقشىلىقتىڭ وزىندە گەكتار بەرەكەسىن 18 تسەنتنەرگە جەتكىزدى. استراحان اۋدانىنداعى قارا قىزعىلت, قۇنارسىزداۋ توپىراقتىڭ وزىندە گەكتار بەرەكەسى 15 تسەنتنەرگە جۋىقتادى. تسەلينوگراد اۋدانىنداعى «كەڭ دالا» سەرىكتەستىگىنىڭ ديقاندارى تابيعات تارىلعاندا دا گەكتار بەرەكەسىن 12 تسەنتنەردەن اينالدىردى. بۇل مىسال نەنى كورسەتەدى؟ الداعى ۋاقىتتا ەگىن شارۋاشىلىعى باعىتىنداعى وزىق تەحنولوگيالاردى مەيلىنشە دۇرىس, كەڭىنەن قولدانۋ قاجەت ەكەن. بالكىم, قۋاڭشىلىقتىڭ قىسىمىنا سوندا عانا توتەپ بەرۋىمىز مۇمكىن. سوڭعى جىلدارى قۇرعاقشىلىق قاۋپى كۇشەيە تۇسۋدە. وسىنداي ۋاقىتتا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن عىلىمعا يەك ارتپاي بەرەكە ورالمايىن دەپ تۇر. قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن شىلدەدە 35 گرادۋستان جوعارى ىستىق كۇندەر جيىلەپ كەتتى. وسىنداي تاۋەكەلدى ءسات وزىق تەحنولوگيالاردى وڭتايلى قولدانۋدى تالاپ ەتەدى. ساندىقتاۋ اۋدانىنداعى جىل سايىن مول ءونىم الىپ, ايدارىنان جەل ەسىپ تۇرعان «ماكسيموۆسكوە», «سۆوبودنوە» سەرىكتەستىكتەرى جىل سايىن ساپالى, تابيعات قولايسىزدىعىنا توتەپ بەرە الاتىن ءدان تۇقىمدارىن سىڭىرۋدە. جىل سايىن مول ءونىم الىپ جۇرگەن اتباسار اۋدانىنداعى ء«ارىپ اگرو» سەرىكتەستىگىنىڭ تاجىريبەسىنە ءۇڭىلىپ قارايتىن بولساڭىز, تۇپكى ناتيجەنىڭ تولىمدى بولۋى تۇقىمنان ەكەنىن تۇيسىنەسىز. بيىل سەرىكتەستىك 5,5 مىڭ گەكتار جەرگە ءداندى داقىلدار تۇقىمىن سىڭىرگەن. القاپتارعا 4 ءتۇرلى تۇقىم ەگىلىپتى. «قارابالىق» شارۋاشىلىعىنان الىنعان «اۆگۋستينا», «ليۋباۆا-25» جانە رەسەيدەن جەتكىزىلگەن «ساراتوۆسكايا-73», «سيلاچ» تۇقىمدارى. «بالاپاندى كۇزدە سانايدى» دەمەكشى, جوعارىدا ايتىلعان ءتورت تۇقىمنىڭ قايسىسى قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنى بيىل كورىنبەك.
ىرىزدىقتى ىسىراپسىز جيناپ الۋ جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتى قاجەت ەتەتىندىگى بەلگىلى. كۇزگى جاۋىن-شاشىنى مول وڭىردە شالت قيمىل ءۇشىن قاجەتتى تەحنيكانىڭ ساقاداي ساي تۇرۋى ايرىقشا ماڭىزدى. بيىلعى ەگىن وراعىنا 8,7 مىڭ استىق جينايتىن كومباين قاتىسپاق. ءار جىل سايىن مۇمكىندىگىنشە ماشينا-تراكتور پاركىن جاڭالاۋدى مەجەلەپ وتىرعان ديقان قاۋىمىنىڭ قولىندا 4,4 مىڭ جوعارى ءونىمدى كومبايندار بار. بۇل دا كۇزگى سىناققا قامدانىپ وتىرعان ديقاندار ءۇشىن كوڭىلگە مەدەۋ. 2021 جىلى مۇنداي كومباينداردىڭ سانى 3,7 مىڭ عانا بولعانىن ەسكەرسەك, بۇل ورايداعى قۋات جىل سايىن ارتىپ كەلە جاتقانىن كورۋگە بولادى. استىق تاسىمالدايتىن 4,8 مىڭ اۆتوكولىك ساپقا تۇرعىزىلعان. وسى تاقىرىپتى قاۋزاعاننان كەيىن جىل باسىنان بەرى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەر جالپى قۇنى 35 ملرد تەڭگە تۇراتىن 1 025 اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ساتىپ العانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ونىڭ 265-ءى قۋاتتى تراكتورلار, 134-ءى الىمى كەڭ استىق كومبايندارى, 74-ءى ەگىستىك كەشەندەرى. وسى ورايدا اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنا مەملەكەت تاراپىنان مول قامقورلىق جاسالىپ وتىر. سول كومەك ارقىلى ەل ىرىزدىعىن ەسەلەۋگە تالپىنعان ديقانداردىڭ جاعدايى سوڭعى جىلدار كوپ-كورىم جاقسارىپ قالدى. ماشينا-تراكتور پاركىنىڭ جاقسارۋىنىڭ ناتيجەسىندە, سوڭعى جىلدارى كۇزگى ەگىن وراعىنىڭ ۋاقىتى ازايىپ, ءونىمدى ەڭبەكتىڭ ءورىسى كەڭەيە تۇسۋدە. ءوڭىر ديقاندارى تاۋلىگىنە 250 مىڭ گەكتار جەردىڭ ءونىمىن جيناپ الۋعا قول جەتكىزگەن. ءدال وسى ەسەپتى ەسكەرەتىن بولساق, قاۋىرت قيمىلعا كوشەتىن جاۋاپتى كەزەڭ 21 كۇندە اياقتالۋى ابدەن مۇمكىن.
كۇزگى قاربالاستا جانار-جاعارمايمەن قامتاماسىز ەتىلۋ دە زور ماڭىزعا يە. ءار قاس-قاعىم ءساتى قىمبات كۇزگى ناۋقان ويداعىداي ءوتۋى ءۇشىن ءوڭىر ديقاندارىنا 83 مىڭ توننا كەپىلدى ديزەل وتىنى بولىنگەن. ونىڭ 37 مىڭ تونناسى پاۆلودارداعى, 46 مىڭ تونناسى شىمكەنتتەگى زاۋىتتاردان جەتكىزىلمەك.
زور ەڭبەكپەن جينالعان ءداننىڭ ىسىراپسىز ساقتالۋى دا مەيلىنشە ەسكەرىلگەن. قازىر وڭىردە 70 استىق قابىلداۋ كاسىپورنى دايىن تۇر. وندا 4,7 ملن توننا ءدان ساقتاۋعا بولادى. وعان قوسا اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىندا 2 ملن توننادان استام استىقتى ساقتايتىن مۇمكىندىك بار.
قازىر وبلىس ديقاندارى ەگىن وراعىنا ءىشىنارا كىرىسىپ كەتتى. العاشقى 112,6 مىڭ القاپتىڭ ءداندى داقىلدارى جينالىپ الىنۋدا. ازىرگە گەكتار بەرەكەسى 9 تسەنتنەردىڭ كولەمىندە. ايتسە دە, جالپى ەگىننىڭ جايىن كوڭىل تارازىسىنا سالعان بىلىكتى مامانداردىڭ بولجامىنا قاراعاندا, ىرىزدىق ەسەلەنە تۇسپەك.
اقمولا وبلىسى
