ۇلى عۇلاما – ۇلت ۇستازى

ولارعا قوساقتالىپ ايتىلاتىن «ۇلت­شىلدار», «بايشىل-بۋرجۋازياشىل­دار» دەگەن انىقتامالاردىڭ ءوزى قۇلاققا تۇر­پىدەي ءتيىپ, وقىپ وتىرعاندا, ءبىرتۇرلى سۋىق ىزعاردىڭ لەبى ەسەتىندەي بولعاندىعى راس. سويتسەك, مۇنىڭ ءبارى سانامىزدى ۋلاپ تاستاعان كوممۋنيستىك يدەولوگيالىق تار­بيە­نىڭ اسەرى ەكەن. الاش ارىستارى­نىڭ «ۇلتشىلدىعى» ەل شوشيتىنداي ترا­گە­­ديالىق احۋال ەمەس, بولماسا, ءتىپتى حال­قىنا جەككورىنىش سەزىمىن تۋدىراتىنداي جات نيەتتى, تەرىس ادامدىق قىرى ەمەس, كەرىسىنشە, ۇلتىن جان-تانىمەن سۇيگەن, جولىنا باستارىن قۇربان قىلۋعا دا­يىن قاھارماندىق قاسيەت بولىپ شىقتى! كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ ۇرپاق ساناسىن قالايشا تەرىس باعىتتا تاربيەلەپ, «ۇلت­شىلدىق» دەپ اتالاتىن قاسيەتتى ۇعىم­نىڭ ءوڭىن اينالدىرىپ جىبەرگەندىگىن تاۋەلسىزدىك لەبىمەن بىرگە سەزىنە باستا­دىق. ۇلتشىلدىق ەمەس, ۇلتسىزدىقتىڭ قاسيەتسىزدىك ەكەنىن ۇققاندا, قايران الاش ارىستارىنىڭ نەگە حالىق مۇددەسى ءۇشىن عازيز جاندارىن قۇربان قىلعان قادىرلەرىن تانىپ, بويلاي تۇستىك, اسىل مۇراتتارىنىڭ الدىندا باسىمىزدى يدىك. دانا اباي ايتقان, ناعىز «سۇيىنۋگە جارار, سۇيەر ۇلدارىڭ», وسى الاش ەرلەرى ەكەن!

احمەت بايتۇرسىن ۇلى – ۇلتىنا قا­لاي قىزمەت ەتۋدىڭ جارقىن ۇلگىسىن تانىتىپ وتكەن دارا ۇلدارىمىزدىڭ ءبىرى. الاش تاريحىن پاراقتاپ وتىرعاندا, ەڭ الدىمەن كوزىمىز جەتەتىنى, ونىڭ ەسىمى ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحان ۇلىمەن قا­تار اتالادى. ياعني احمەت تە – ءوزىنىڭ سان ­قيلى قىزمەتىمەن ۇلتىنىڭ كوسەمى اتا­­نىپ دارالانعان الاش قايراتكەرى. سونى­مەن بىرگە پەداگوگتىك-اعارتۋشىلىق, عا­لىمدىق قىزمەتىمەن ۇلت ۇستازى رەتىندە ارداق­تالعان تۇلعا. سون­دىقتان دا ءبىز, ەڭ الدىمەنەن, شامامىز جەتكەنىنشە, ونىڭ الاش كوسەمى دەڭگە­يىندەگى دارا بيىگىنە, ۇلتىنا ۇستاز­دىققا جاراعان وقشاۋ قاسيەت­تەرىنە بويلاۋعا تىرىسقانىمىز ءجون سياقتى.

ال الاش قايراتكەرلەرى بۇل, كۇشى باسىم, زورلىقشىل يمپەريامەن قولعا قارۋ الىپ كۇرەسۋدىڭ تيىمسىزدىگىن ءتۇسىنىپ, تۋعان حالقىنىڭ كوزىن اشىپ, وياتىپ, سىل­كىندىرىپ, وقۋ-ءبىلىم الۋ جولىمەن العا باسۋدى مۇرات تۇتىپ, ءباسپاسوزدى دامىتىپ, گازەت-جۋرنالدار اشا باستاعاندا, الاش جۇرتىنىڭ كوسەمى, ۇلت قايراتكەرى ءاليحان بوكەيحان ۇلىنىڭ شاقىرۋىنا العاش ءۇن قاتقان, ورتاق مۇددە ءۇشىن بىرگە كۇرەسۋ­گە نيەت قىلعان, بەلسەنە اتسالىسقان تاعى دا تورعاي توپىراعىنىڭ پەرزەنتتەرى بولاتىن. سولاردىڭ ىشىندە موينى وزىق تۇراتىن ەكى تۇلعا – احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ ءجونى بو­لەك ەدى. ولار اتقارعان ءىس-ارەكەتتەرى­مەن دە, قالام بەلسەندىلىگىمەن دە, جالپى ۇلتى­نىڭ سول تۇستاعى ەڭ اۋقىمدى, ەڭ ماڭىز­دى ماسەلەلەرىن كوتەرە بىلۋىمەن دە ءوز تۇر­عى­لاستارىنىڭ ىشىنەن دارا تانىلدى, جۇر­تىن سوڭدارىنان تارتىپ, ەرتە ءبىلدى. ولار­دى بارشا قازاق, ارداقتى ەل اعا­لارى رەتىندە قادىرلەپ, توبەلەرىنە كوتەرىپ, «اقاڭ مەن جاقاڭ» دەپ قاستەرلەپ, قوسار­لاپ, قۇرمەتپەن اتايتىن بولعان. شى­نىن­دا دا, ۇلتىنىڭ قوس ارىسى ەل مۇددەسى جولىندا جۇپتارى جازىلما­عان قالپى بىرگە قىزمەت ەتتى, ەلىن سۇيگەن اردىڭ وزىندەي تازا, پاك جاندارى دا قاتار قيىلدى. ءبىرى حال­قىن «ماسا» بولىپ ىزىڭداپ وياتىپ, وقۋ-ءبىلىم الۋعا, سىلكىنىپ, سەرپىلىپ, العا ۇم­تى­لۋعا شاقىرسا, ەكىنشىسى قوستاي كەتىپ: «ويان, قازاق!» دەپ جار سالدى. ولار­دىڭ ومىرلىك مۇددەسى دە, ۇلتىنىڭ بولا­شاعى جولىنداعى مۇرات-ماقساتتارى دا, شىعار­ماشىلىق ىزدەنىس, يدەيالارى دا ءبىر بولدى.

ارينە, جيىرماسىنشى جىلدار­دىڭ باسىنداعى قازاق جۇرتىنىڭ كوگىنە, سۇل­تانماحمۇت اقىن ايتقانداي, «ورمەلەپ شىعىپ, كۇن بولۋعا ۇمتىلعان» ەرلەردىڭ ىشىندە احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قىزمەتى مەن ەڭبەگى ايرىقشا اتالادى, بۇل تۇرعى­دان كەلگەندە, ول ءاليحاننىڭ قاتارىندا تۇراتىن ەل كوسەمى. ولار ۇلتتىق مۇرات-مۇددەلەردى كوزدەۋدەن تۋعان «الاشوردا» پارتياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى بول­­دى. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باس كە­­زىندەگى ايگىلى پاتشالىق ستولىپيندىك رەفور­مادان كەيىن, ورىس پەرەسەلەندەرى قازاق جەرىنە وڭمەڭدەي ەنىپ, ەجەلدەن جۇرتىمىز قونىستانىپ كەلگەن جايلاۋ-جايىلىمدارىمىزدى يەلەنە باستاعاندا, ءاليحاننىڭ جانىنان تابىلىپ, رەسەي پات­شالىعىنىڭ دالالىق گەنەرال-گۋبەرناتورىنا جەر جونىندە نارازىلىق پەتيتسياسىنا قول قويعان ساناۋلىلاردىڭ ءبىرى تاعى دا احمەت ەدى. قىسقاشا ايتقاندا, سول زامانداردا قانداي دا ءبىر قازاقتىڭ مۇددەسى قورعالعان ماسەلەلەردەن ونىڭ تىس قالعان كەزى بولماپتى, كەرىسىنشە, ۇنەمى باسىندا, ۇيتقىسى دا, ۇيىمداستىرۋشى دا ءوزى بولىپ جۇرگەن. ال احمەت بايتۇرسىن ۇلى­نىڭ قازاق حال­قى الدىنداعى اعارتۋشى­لىق-پەداگوگ­­تىك, عالىمدىق, ءتىل ءبىلىمى مەن ادە­بيەتتانۋ سا­لا­­لارىنىڭ نەگىزىن قالاعان ەڭبەكتەرى ونىڭ تۇلعاسىن وزگەلەردەن دارالاپ, وقشاۋ تانىتادى. ياعني اركىمدى ءوز ورنىمەن, ءوز جونىمەن اتايتىن بولساق, بۇل تۇرعىدان ونىڭ تۇلعاسى ايرىقشا ەڭسەلى. سوندىقتان دا احمەت بايتۇرسىن ۇلى – ۇلت ۇستازى دەگەن انىقتاماعا ابدەن لا­يىق­تى, بىرەگەي تۇلعا. مۇنداي اتاقپەن ىلگە­رىدە جۇرتىمىز ءوزىنىڭ وسيەتتەي ءتامسىل ولەڭ-جىرلارىمەن, تۇنىپ تۇرعان عاقليا قاراسوزدەرىمەن ولمەس مۇرا قالدىرعان دانىش­پان ابايدى اتاپ كەلگەن بولاتىن. ەندى, مىنە, ارىستارى­مىز اقتالعاننان كەيىن احمەتتىڭ كول-كوسىر مۇ­را­لارىمەن قاۋىش­قان جۇرت, عۇلامانىڭ اسا قۇندى ەڭبەك­تەرىنىڭ دە, وعان ۇلت ۇستازى اتاعىن بەرۋگە ابدەن لايىقتى ەكەندىگىنە كوزدەرى ايقىن جەتتى.

احمەت بايتۇرسىن ۇلى – ءىرى عالىم, اقىن, قازاق ءتىل ءبىلىمى مەن ادەبيەتىنىڭ رەفورماتورى, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ كوسەمى رەتىندە تانىلعان تۇلعا. ءتىپتى, وسىلايشا انىقتاما بەرىپ, قىسقا قايىرا سالۋدىڭ ءوزى ونىڭ ۇلانعايىر ەڭبەگىنىڭ الدىندا ازدىق ەتەدى, ول – «الاش» پارتياسىنىڭ, سونىمەن بىرگە «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, لينگۆيست, تۇركىتانۋ­شى, اۋدارماشى, پۋبليتسيست, سول تۇستا حالقىنا شامشىراقتاي نۇرىن توككەن «قازاق» گازەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى ءارى باس رەداكتورى رەتىندە ۇلت تاريحىندا تەرەڭ ءىز قالدىردى. جوعارىدا باسا كور­سەت­كەنىمىزدەي, كۇرەسكەر رۋحتى تورعاي توپى­راعىندا دۇنيەگە كەلۋىنىڭ ۇستىنە, ەل قامىن جەۋشىلىك, جۇرتىنا باس بولۋعا ۇمتىلعان قامقور ۇلتشىلدىق پيعىل ونىڭ قانىندا بار, تەگىنەن جۇعىستى بولعان قاسيەتى دەۋگە بولار. ولاي دەيتىنىمىز, اكەسى بايتۇرسىن شوشاق ۇلى – ءوز ورتاسىنا اسا ىقپالدى, بەدەلدى, ادىلەتتىلىگىمەن اتى شىققان ادام ەكەن. ونىڭ مومىن جۇرتىنا اراشا ءتۇسىپ, اي­ماعىن بيلەگەن ويازدىڭ, ياعني ۋەزد باس­تىعى ياكوۆلەۆتىڭ باسىن جارىپ, ون بەس جىلعا سىبىرگە جەر اۋدارىلعان وقيعاسى ەل اۋزىندا اڭىزعا اينالعان. ناق وسى وقيعا احمەتتىڭ جۇرەگىنە مۇز بوپ قاتىپ, كەيىن كۇرەس جولىنا تۇسۋىنە باستى سەبەپ بولعان.

سول اياۋلى اكە ەل-جۇرتىنىڭ قامى ءۇشىن قۇربان بولعاندا, سول كەزدەگى ءجاسوسپىرىم بالا احمەتتىڭ قانداي جولعا تۇسەتىنى ايقىندالعان سياقتى, ول جوعارىداعى ولە­­ڭىندە اكە ارۋاعىنىڭ الدىندا, «ادام­نان تۋىپ, ادامدىق جولىنا قالاي تۇس­پەيمىن؟!» دەپ وزىنە سەرت بەرگەندەي. جانە سونى بار­شا ءومىر جولىمەن دالەلدەپ ءوتتى. اكە­دەن ەرتە ايىرىلعان احمەت ونىڭ ءىنىسى ەرعا­زىنىڭ قولىندا تاربيەلەنەدى. ول كىسى بالا احمەتتىڭ وقۋ-بىلىمگە قۇمارتقان تالا­بىن بايقاپ, اۋەلى اتاقتى ىبىراي التىن­سارين نەگىزىن قالاعان باستا­ۋىش قازاق مەكتەبىنە بەرەدى, 1891 جىلى تورعاي­داعى ەكى سىنىپتىق ورىس-قازاق ۋچيليششەسىنە, ال 1895 جىلى ورىنبورداعى مۇعالىمدەر مەكتەبىنە ءتۇسىپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرە بەرەدى. بۇل سول زاماننىڭ بالاسى ءۇشىن وتە بيىك جەتىستىك بولاتىن. ارينە, اكەدەن جاس­تاي جەتىم قالعان بالا ءۇشىن, جاعدايلى تۋىس­تار قامقورلىعى بولماسا, وسىلايشا ىز­دەنىس جولىنا ءتۇسۋ قيىن بولارى ءسوز­سىز. وسىعان قاراعاندا, جاقىن تۋىستارى دا ونىڭ ۇلكەن بولاشاعىن كورە ءبىلىپ, سو­عان ىقپال جاساپ وتىرعان سياقتى. قازاق دا­لاسىندا وندا احمەت سياقتى ءبىلىم دا­رە­جەسىنە جەتكەن مۇعالىمدەردىڭ جەتىس­پەي­تىن, قات ۋاقىتى, ءسويتىپ, ءارى قاراي ول ۇستاز­دىق جولىنا ءتۇسىپ, 1896-1907 جىل­­دار ارالىعىندا اۋەلى اقتوبەدە, ودان قوس­تاناي, قارقارالى جەرلەرىندە ۋەز­دىك, اۋىلدىق, بولىستىق مەكتەپتەرىن­دە كەزە­گىمەن ساباق بەرە باستايدى. بۇل احمەتتىڭ وتە جەمىستى بولعان, تاجىريبە جيناقتا­عان جىلدارى ەدى. كەيىن ول بۇل تۋرالى اقىن­دىق شىعارماشىلى­عىن­دا ءارى قازاق باسپاسوزدەرىنىڭ اشىلۋى­نا مۇرىندىق ­بولىپ, پۋبليتسيستىك, جۋر­ناليستىك جولعا تۇسە باستاعاندا, وزەك­تى ماقالالارىن جاريالاي باستايدى. ويتكەنى ول ىزدەنگىش, اسا ساۋاتتى مۇعالىم بولعاندىقتان, جوعا­رىدا اتالعان ەلدى مەكەندەردى ارالاپ, ساباق بەرە ءجۇرىپ, قازاق دالاسىنا نە جەتىس­پەيتىنىن جاقسى زەرتتەپ, بىلە باستايدى. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى كەمشىلىكتەردى كوزىمەن كورە­دى, بۇل سالاداعى قاجەتتىلىكتەر تۋرالى وي تۇيەدى. ياعني ونىڭ ءارى قارايعى عالىم­دىق ىزدەنىسىنە وسى ۇستازدىق قىزمەت ەتكەن جىلدارى كوپ تۇرتكى بولعان. احمەت, اسىرەسە سول كەزدە تۋعان ءتىلىنىڭ جاعدايىن جاقسى ءتۇسىندى, ونى عىلىمي تۇردە جۇيەلەپ, ءبىر ىزگە سالمايىنشا, جالپى جۇرتىمىزدا ءبىلىم مەن عىلىم سالالارىنىڭ كەنجەلەپ قالا بەرەتىنىنە كوزى جەتتى. تەز ارادا وقۋ قۇرالدارىن جازۋدى قولعا الۋ قاجەتتى­گىن ۇقتى. ونىڭ وسى مۇرات-مۇددەلەرى ءتىل ءبىلىمى مەن ادەبيەتتانۋ سالالارى بويىنشا تەوريالىق ەڭبەكتەر جازۋ ويلارىنا ۇلاسقان. احمەتتىڭ ء«تىل تانىتقىش», ء«تىل- قۇرال», «ادەبيەت تانىتقىش» دەگەن تەوريالىق ەڭبەكتەرى – بۇل سالالار بو­يىنشا العاشقى قارلىعاشتار ەدى. سودان بەرى بۇل سالالار بويىنشا جۇزدەگەن ەڭبەك جازىلدى, قانشاما ءتىلتانۋ, ادەبيەتتانۋ سالاسى بويىنشا اكادەميكتەر شىقتى, دوكتورلىق, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا­لار قورعالدى, سولاردىڭ ءبارىنىڭ دە نەگىزى وسى ەڭبەكتەردە قالاندى دەسەك, ەش­كىمنىڭ تاۋىن الاسارتپاسپىز. جانە سولا­قاي ساياسات ىڭعايىمەن ءدال ۋاقى­تىندا احمەتتىڭ ناقتى لايىقتى ورنى ايقىن­دالماعانىمەن, ۋاقىت بارىنە تارازى – قاتال سىنشى بولىپ شىقتى, ونىڭ اسىل مۇراسى دا, ءوزىنىڭ ابىرويلى اتاعى دا جۇرتىنا قايتارىلىپ, ادىلەت سالتانات قۇرعانىنا حالقىمىز كۋا بولدى.

ارينە, سونىمەن بىرگە ەل ورتاسىندا قىزمەت قىلا ءجۇرىپ, قايراتكەرلىك دەڭ­گەيدە جۇرتىنىڭ قامىن جەۋى دە, بۇل ءۇشىن ءوزى سياقتى كوزى قاراقتى ەلدىك مۇڭىن كوزدەگەن ازاماتتارمەن بىرىگىپ, ىنتى­ماق­تاسا قيمىلداۋ ويلارى دا وسى كەزدەردە پايدا بولا باستاعانداي.

جالپى, احمەت ەل مۇددەسىن اۋەل باستان قاراقان باسىنان جوعارى قويعان, ءوزىنىڭ جەكە ءومىرىن ەكىنشى كەزەككە قويعاندىعى تۋرالى, ءتىپتى وعان باس اۋىرتپاعاندىعى تۋرالى زامانداستارى اڭىز قىلىپ ايتىپ جۇرگەندىگى تۋرالى ەستەلىكتەر بارشى­لىق. اعايىن-تۋىستارى, دوس-جولداستارى بىرىگىپ, باس قوسقاندا, ونىڭ ەل-جۇرتى­نىڭ قامىنا بەل شەشىپ, كىرىسىپ كەتكەندە, وعان قىزمەت قىلار جارىنىڭ جوقتىعىن ­ۋايىم قىلىپ, ەلدىڭ ءبىر تاڭداۋلى قىزىن قوسۋدى ويلاستىرعاندا, احمەت بۇدان سانالى تۇردە باس تارتقان ەكەن, جاناشىر جاقىندارى قايتا-قايتا بۇل ماسەلەنى قوزعاپ, قويماعان سوڭ, ءتىپتى اشۋلانىپ, بەتتەرىن قايتارىپ تاستاعان. بىراق كەلە-كەلە قىزمەت اۋقىمى ۇلعايا باستاعان سايىن, جاناشىرلارىنا عانا ەمەس, ونىڭ وزىنە دە, ءتۇبى ءبىر, تاماعىن, كيىمىن دا­يىنداپ, ازىرلەپ وتىرار كومەكشى سەرىك ادامنىڭ كەرەكتىگى كورىنە باستاعان. مىنە, ەرلى-زايىپتى احمەت-بادريسافا تاريحى وسىدان باستالادى. ەكەۋىنىڭ جۇپ قۇراۋ تاريحى دا قىزىقتى. بۇل تۋرالى ونىڭ جاقىن تۋىسى, ءبىزدىڭ زامانداسىمىز ءىلياس بايتۇرسىننىڭ 1998 جىلى قوستانايدان شىققان «التىن بەسىك» اتتى ەستەلىك كىتا­بىندا جاقسى باياندالعان.

احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ جولىنا جانىن قۇربان ەتكەن حالقىنىڭ الدىنداعى, تاريح الدىنداعى ۇلى ىستەرىنىڭ العاشقى قاتارىندا ونىڭ قازاق باسپاسوزىنە سىڭىر­گەن ولشەۋسىز ەڭبەگىن اتايمىز. اسىرەسە سول كەزەڭ ءۇشىن, حالىقتىڭ سانا-سەزىمىن وياتىپ, نامىس-جىگەرىن سىلكىندىرىپ, وقۋ-ءبىلىم الۋعا شاقىرۋدا, جالپى ساياسات ىسىن­دە, ەل مەن جەر ماسەلەلەرىن شەشۋدە ءباس­پاسوزدىڭ ءرولى كۇشتى ەكەندىگىن ول قىز­­مەتكە ارالاسقان كەزدەرىنەن جاق­سى ءتۇسىنىپ, ءوزىنىڭ الدىنا قويعان زور مۇد­دە­لەرىنىڭ بىرىنە اينالدىرعان بولاتىن. قازاقتىڭ تۇڭعىش جۋرنالى «ايقاپقا» شىقپاي جاتىپ, ۇكىمەتتىڭ قۋدالاۋىمەن ىلە-شالا جابىلىپ قالىپ وتىرعان ءبىرلى-جارىم گازەتتەرگە ەل ءۇشىن زور ماڭىزى بار ماقالالارىن جاريالاي وتىرىپ, قان­شاما قوعامدىق ءىستى موينىنا جۇك­تەپ, ەلدىك اۋقىمدى جۇمىستارعا باس­شى­لىق جاساي جۇرسە دە, ول ەندى, بەل شە­شىپ, ءوز گازەتىن شىعارۋدى قولعا الدى. وسى­لايشا, احمەتتىڭ ۇلى مۇددەلەرىنىڭ جار­شىسىنداي بولىپ, اتاقتى «قازاق» گازەتى ومىرگە كەلدى. ا.بايتۇرسىن ۇلى – سول كەز­دەگى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ ۇزدىگى ءارى «حالىق­تىڭ كوزى, قۇلاعى ءھام ءتىلى» دەگەن ەل بەرگەن اتاعىنا لايىقتى قىز­مەت اتقار­عان «قازاق» گازەتىنىڭ ءارى ۇيىم­داس­تىرۋشىسى, ءارى رەداكتورى, ءارى تۇراقتى اۆتورى بولدى. گازەتتىڭ قىر سوڭىنا تۇسكەن قۋدالاۋشىلارى كوپ بولسا دا, ول وزگە باسپاسوزدەرگە قاراعاندا ۇزاعىراق, 1913-1918 جىلدار ارالىعىندا, تابانداتقان بەس جىل بويى حالقىنا ادال قىزمەت قىل­دى. بۇل سول قيىن-قىستاۋ زامان ولشە­مىمەن الساق, وتە كوپ ۋاقىت ەدى. احمەتتىڭ جۇرەگىندە الديلەگەن سابيىندەي «قازاق» گازەتىنىڭ بۇل بەسجىلدىق عۇمىرىنىڭ حالقى ءۇشىن مىڭجىلدىق قادىر-قاسيەتى بولدى. ويتكەنى احمەت بار ماقسات-مۇد­دەسىن, كۇش-جىگەرىن وسى گازەتكە جۇمسا­دى, كەز كەلگەن ۋاقىتتا بۇل ءۇشىن قاتاڭ جازاعا ىلىگەرىن جاقسى بىلە تۇرسا دا, باسىن تىكتى. قازاقتىڭ كەيىنگى زامانداردا دۇنيە جۇزىنە اتاعى جايىلاتىن ۇلى جازۋشى­سى, ول ۋاقىتتاعى ەندى تانىلا باستاعان دارىندى جاس م.اۋەزوۆ سول تۇستاعى يمپەريا­لىق پيعىلدارعا قاراماستان, «قازاق»گازەتىنىڭ قىزمەتى, سول ارقىلى ا.بايتۇرسىن ۇلى­نىڭ زور الەۋمەتتىك ماڭىزدى ءىسى تۋرالى ار­نايى ماقالا جازدى. م.اۋەزوۆتىڭ ايرىق­شا قۇرمەتپەن اتاپ, بارشا حالقى «اقاڭ» دەپ قۇرمەتتەگەن ۇلى تۇلعا ءوزى جانىن سا­لىپ ءجۇرىپ اشقان «قازاق» گازەتىنە بار ما­حابباتىن, كۇش-جىگەرىن جۇمسادى, ونىڭ الدىنا قويعان ماقسات-مۇددەسى, ارمان-تىلەگى, ەل-جۇرتىنا ارناۋ-ايتارى وسى گازەت بەتتەرىنەن ورىن تاپتى. ءسوز قيسىنى­نا قاراي ايتپاي كەتۋگە بولماس, كەزىندە احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ جاتقاندا, «بۇل كىسى­نىڭ حالىق الدىنداعى ۇلانعايىر عاجا­يىپ ەڭبەكتەرىنە قالاي كوز جۇمىپ قاراي­مىز؟» دەپ, سول مەرەيتويدىڭ وتىلۋىنە مۇ­رىن­دىق بولعان دا وسى جاس مۇحتار مەن سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ وقۋ كوميسسارى س.سەيفۋللين بولعان ەكەن. بۇل ەكەۋى مەرەيتوي يەسىنىڭ تاباندى قارسىلىعى­نا قاراماي, ۇيىمداستىرىپ, باسشىلىق جاساعان, ەكەۋى دە ۇلى عالىمنىڭ ەڭبەگىنە ارناپ, بايانداما جازعان.

احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ حالقى الدىن­داعى ۇلى ەڭبەكتەرى ساناتىنا قا­زاقشا تۇڭعىش الىپپە قۇراستىرىپ, شىعار­عاندىعىن باسا كورسەتۋگە ءتيىسپىز. ياعني ول قازاق بالاسىنىڭ العاشقى ­ساۋات اشۋ جۇيەسىنىڭ دە نەگىزىن قالادى, اراب ءالفاۆيتىنىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق الىپبيگە ­رە­فورما جاسادى. سونىمەن بىرگە قازاق ء­تىل ءبىلىمىن جۇيەلەپ, ءبىر ىزگە ءتۇسىردى, قازاق­­شا تەرميندەر قۇراستىرىپ شىعاردى, دى­بىس جۇيەسى – فونەتيكا, ءسوز جۇيەسى – مورفو­لو­گيا, سويلەم جۇيەسى – گرامماتيكا سالا­لا­­رىنىڭ نەگىزىن قالاپ, تەرەڭ زەرتتەپ, بىر­نە­شە ­ارنايى وقۋلىق جازۋى – تۇڭعىشتىعى ءوز الدىنا, قازاق ءتىلىنىڭ قادىر-قاسيەتىن ايقىنداعان, جوعارى ساپالىق دەڭگەيىن الەمگە تانىتقان تاريح الدىنداعى ۇلى ەڭبەكتەرى بولاتىن. ء«تىل-قۇرال», «ادەبيەت تانىتقىش» ەڭبەكتەرى ءتىل مەن ادەبيەت عىلىمدارىنىڭ نەگىزىن قا­لادى ءارى بۇل سالالاردىڭ ورىستەپ, قا­نات­ جايۋىنا جول اشتى. وزگە ەڭبەكتە­رىن­ اتاماعاننىڭ وزىندە وسى ەڭبەكتەرى – احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تۋعان حالقى­نا قانشالىقتى بيىك, قادىر-قاسيەتىنىڭ قىمباتتىعىنىڭ دالەلى بولا السا كەرەك. ونىڭ قىسقا عۇمىرى ۇلتىنا بەرىلە قىز­مەت ەتۋدىڭ, حالقىن ادال ءسۇيۋدىڭ ناعىز جارقىن مىسالى ەكەندىگى ءسوزسىز. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەسىمى ەندى ماڭگىلىك وشپەستەي بولىپ قاۋىشۋى – ۇلتىنىڭ اسقان باقىتى دەپ ۇعامىز.

دوسجان امىر ۇلى,

قازاقستان جوعارعى سوتىنىڭ سۋدياسى