جازدىڭ دا جىرى كوپ
ەسكەلدى اۋدانىنا قاراستى تەرەكتى اۋىلىندا ورنالاسقان «لازارەنكو ن.پ» شارۋا قوجالىعى 10 جىلدان بەرى جەردەن ريزىعىن تەرىپ, قۇلپىناي مەن تاڭقۋراي ءوسىرىپ كەلەدى. قازىرگى كەزدە باعباندار وتباسى كۇنىنە شامامەن 700-800 كيلو قۇلپىناي, ەكى كۇندە ءبىر 100-150 كيلودان تاڭقۋراي جينايدى.
ليۋبوۆ لازارەنكونىڭ ايتۋىنشا, كۇيەۋى مەن ونىڭ باۋىرلارىنىڭ جەرمەن جۇمىس ىستەۋگە دەگەن ىنتاسىن وياتقان اكەلەرى پەتر اندرەەۆيچ ەكەن. ول بۇكىل ءومىرىن جەرگىلىكتى ۇجىمشاردىڭ جۇمىسىنا ارناعان مايتالمان مامان. كەيىننەن پايعا جەر الىپ, جەمىس-جيدەك وسىرە باستاعان. مىنە, ۋاقىت وتە كەلە بۇل كاسىپتى بالالارى جالعاستىرعان. ولار ءوز الدىنا بولەك وتباسىن قۇرىپ, جەكە شاڭىراق كوتەرگەننەن كەيىن دە بۇكىل اۋلەتىمەن وسى ىسكە دەن قويعان. قازىر جەردىڭ ءبىر دە ءبىر بولىگى بوس جاتقان جوق, بارىندە جەمىس اعاشتارى مەن جيدەكتەر جايقالىپ ءوسىپ تۇر. ۋچاسكەنىڭ باسىم بولىگىن قۇلپىناي مەن تاڭقۋراي الىپ جاتىر. بوس ورىندارعا گۇلزارلار, ءتۇرلى-ءتۇستى جازدىق گۇلدەر وتىرعىزىلعان. لازارەنكولار عالامتوردىڭ كومەگىمەن باعباندىققا قاتىستى كوپ نارسە ۇيرەنىپ, ونى تاجىريبەدە ءجيى پايدالاناتىنىن ايتادى.
ء«بىز نەگىزىنەن قۇلپىناي مەن تاڭقۋراي وسىرەمىز. جيدەكتەر پايدالى ءارى ءدامدى بولعانىنا قاراي باپتى كوپ تىلەيتىن كىرپياز وسىمدىكتەر. سوندىقتان ونى بارىنشا كۇتىپ-باپتاۋ كەرەك. تاڭعى سامالمەن باۋ-باقشانى ارالاپ, ءوسۋ قارقىنىن باقىلايمىز. قازىر بىلىكتى باعباندار سان الۋان
ادىسپەن جەمىستىڭ ماڭىزىن جوعالتپاي كوبەيتىپ كەلەدى. بۇلار دا ءبىر بالا سياقتى, ايالاپ-الپەشتەپ وتىرماساڭىز سولىپ قالۋى مۇمكىن, تەك ىستە ەرىنبەۋ قاجەت. نەعۇرلىم ءونىم مول بولۋى ءۇشىن, سوعۇرلىم تىڭباي ەڭبەكتەنۋىڭىز شارت», دەيدى ل.لازارەنكو.
ءبىراز كۇن جاۋىندى بولعاندىقتان, باقتا جۇمىسشىلار ءونىم جيناۋدى قويا تۇرىپ, كوشەت ەگۋگە دايىندىق جۇمىستارىنا كىرىسكەن. ءبىر ايدان كەيىن كوشەت جەرسىنگەن سوڭ دايىن قۇلپىناي كوشەتى پوليەتيلەن پلەنكاسىمەن جابىلعان توپىراققا وتىرعىزىلادى.
«قازىرگى كەزدە قۇلپىناي 2 گەكتار جەردى الىپ جاتىر. ءبىز «البيون» دەسەرت سورتىن ءوسىرىپ وتىرمىز. ونىڭ جەمىسى ءنارلى, جۇپار ءيىستى, بەرىك كەلەدى. دەگەنمەن قاتتى ىستىقتا جەمىسى ۇساقتالىپ كەتەدى. سوندىقتان بيىل ءونىم ورتاشا بولدى. وعان سەبەپ بيىلعى قىستا قاردىڭ از ءتۇسۋى. بۇل سورت ءونىمدى مامىردىڭ باسىنان باستاپ قارا كۇزگە دەيىن بەرەدى. ەڭ باستىسى – ءدامى تاماشا, ونىمدىلىگى مول, جاقسى ساقتالادى, تاسىمالداۋعا دا قولايلى ءارى فورمالارى دا كوز تارتادى. باقساڭىز, سوپاق ءتۇرى دە, جۇرەك پىشىندەس فورماسى دا بار», دەيدى باعبان ءوسىرىپ وتىرعان سۇرىپتاردىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتالىپ.
ءونىمدى وتكىزۋدە قيىندىق جوق. تالدىقورعاننان كوتەرمە باعادا الىپ كەتەتىندەر كوپ. لازارەنكو وتباسىنىڭ وسىرگەن قۇلپىنايلارىن استانالىق تۇرعىنداردىڭ دا داستارقانىنان كورۋگە بولادى. سول سياقتى وسكەمەن, سەمەي جانە باسقا قالالاردا دا ءوز تۇتىنۋشىلارى بار. مۇندا ازداعان كيلودان الۋعا نيەتتى ادامداردىڭ دا قولىن قايتارمايدى. كەز كەلگەن ساتىپ الۋشىنى قۋانا قارسى الادى. ماقسات – تۇتىنۋشىنىڭ تالابىنا ساي ارەكەت ەتۋ.
الما باعى دا بيىل جاقسى جەمىس بەرگەن. جەمىستىڭ مولدىعىنان اعاش بۇتاقتارى ءيىلىپ جەرگە تيۋگە شاق تۇر. بۇلدىرگەن دە پىسە باستاعان. شارۋا قوجالىعىنا تيەسىلى جەر ۋچاسكەسىنىڭ جالپى الاڭى 20 گەكتارعا جۋىق. زامانعا ساي جاڭا تەحنيكالارمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. كاسىپ يەلەرى جەمىس-جيدەك ءوسىرۋدىڭ ءتۇرلى ادىستەرىن پايدالانۋدى قولعا العان. ماسەلەن, جيدەكتىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسى قولدانىلادى. بۇل ءادىس سۋدىڭ جيدەك تامىرىنا تىكەلەي بارۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن قولداۋلارعا قول جەتكىزسە, وڭدەۋ ونەركاسىبىن اشۋعا نيەتتى. ناقتىراق ايتقاندا, دجەم مەن توساپ دايىنداساق دەگەن ويدا ءجۇر.
«وسى شارۋا قوجالىعىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىمە 12 جىل بولدى. جۇمىس قيىن ەمەس, كەرىسىنشە, وسى ىستەن ءلاززات الامىن. ەڭبەكاقىنى كۇندەلىكتى بەرەدى. باسشىلىق تاراپىنان دا كومەك ءجيى كورسەتىلىپ تۇرادى. ءبىزدىڭ القاپتاعى قۇلپىناي وتە ءدامدى. وعان الىس اۋىل-ايماقتان ارنايى كەلىپ الىپ كەتەتىندەر دالەل», دەيدى ەڭبەككەر ەلەنا سىرىح.
جەرمەن جۇمىس ىستەۋدەن جالىقپايتىن كاسىپكەرلەر نيكولاي مەن ليۋبوۆ لازارەنكولار جيدەكتىڭ باسقا دا تۇرلەرىن ءوسىرىپ كورۋدى جوسپارلاپ وتىر. قازىر شارۋاشىلىق سەلەكتسيونەرلەردىڭ تاڭقۋراي مەن بۇلدىرگەندى بۋدانداستىرۋ ارقىلى جاساعان جيدەكتىڭ جاڭا تۇرىنە ەرەكشە ءمان بەرگەلى وتىر. ونىڭ العاشقى كوشەتتەرى وتىرعىزىلىپ, الدى ءونىم بەرە دە باستاعان. لازارەنكولار وتباسى بۇل جيدەككە دە قىزىعۋشىلاردىڭ كوپ بولاتىنىنا سەنىمدى.
جەمىس-جيدەك القابىندا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان 10 ادام تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى. ولارعا تەگىن تۇسكى اس, تاڭەرتەڭ جانە كەشكى تاسىمال ۇيىمداستىرىلعان. ماۋسىم كەزىندە جۇمىسشىلاردىڭ سانى ەداۋىر كوبەيەدى. ءونىم كوبەيگەندە ۇلكەن كۇش قاجەت, ايتپەسە ەرتە پىسكەن جەمىستەردى دەر كەزىندە ساباعىنان ۇزبەسەڭىز ەزىلىپ كەتۋى مۇمكىن.
قىستا دا قاراپ قالمايدى
جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ توپىراعى قۇنارلى. امالىن تاپساڭىز, جىل ون ەكى اي جەمىس ەگىپ, شالقىپ وتىرۋعا بولادى. ماسەلەن, بيىل كوكسۋ اۋدانىنىڭ حالقىن جيدەك ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن العاش رەت 0,25 گەكتار جەرگە جاڭا ادىسپەن قۇلپىناي ءوسىرىلدى. جىلىجايعا عىلىم مەن تەحنيكا جەتىستىكتەرىن قولدانۋ ارقىلى وڭتۇستىككورەيالىق «سولحيان» سۇرپى ەگىلگەن ەكەن. ءبىز اۋدانعا ساپار بارىسىندا بۇل يگىلىكتى ءىستىڭ ءمان-جايىنا ۇڭىلگەن ەدىك.
2 گەكتار جەرگە يەلىك ەتىپ وتىرعان «قازاگروسەرۆيس» جشس 2014 جىلدان بەرى جىلىجاي ىسىمەن اينالىسادى. سەرىكتەستىك باسشىسى سۆەتلانا زۋبوۆيچ جىلىجايدا كوك جۋا, گۇلدىڭ سان الۋان ءتۇرىن وسىرۋمەن قاتار وسى قىستا العاش رەت جاڭا ادىسپەن قۇلپىناي ءوسىرۋدى باستاعانىن جەتكىزدى. ناتيجە جامان ەمەس. كەلەر جىلى دا قالىس قالماي, ءونىمدى كوبەيتسەك دەگەن نيەتتە وتىر.
«بيىل العاشقى ءونىم بولعاندىقتان 700 كيلو قۇلپىناي الدىق. قۇلپىناي وزگە كوكونىستەر سەكىلدى كوپ جىلۋدى قاجەت ەتپەيدى. بار بولعانى 5-6 گرادۋس جىلىلىقتا ءوسىپ شىعادى. ال قىستىگۇنى ايازدا 10-15 گرادۋس جىلى بولسا جەتكىلىكتى. قۇلپىنايدىڭ ۇلكەنىنىڭ سالماعى 50-55 گرامعا جەتەدى. وڭىردەگى بىردەن-ءبىر قۇلپىناي وسىرەتىن جىلىجاي بولعاندىقتان بولاشاقتا سۇرانىس جوعارى بولادى دەپ ويلايمىز. الداعى ۋاقىتتا ءونىم كولەمىن ارتتىرۋعا جۇمىس ىستەيمىز. دەگەنمەن, مول ءونىم الۋ ءۇشىن جىلىجايدىڭ جىلىتۋ جۇيەسىن كوگىلدىر وتىنعا اۋىستىرۋ قاجەت. قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان جالعىز جاي وسى عانا. بۇل ماسەلەدە كوكسۋ اۋدانىنىڭ اكىمدىگى قول ۇشىن بەرۋگە دايىن ەكەندىكتەرىن ايتتى», دەيدى سۆەتلانا زۋبوۆيچ.
جىلىجايعا قاجەت قوندىرعىلاردى «جەتىنار» نەسيەلىك كورپوراتسياسىنىڭ كومەگىمەن ورناتقان. ماۋسىمدىق جۇمىستار كەزىندە 10-عا جۋىق ادامدى, تۇراقتى جۇمىسپەن 2 ادامدى قامتىپ وتىر. جىلىجاي ورنالاسقان بالپىق بي اۋىلى وبلىس ورتالىعىنان الىس ەمەس. سوندىقتان تۇتىنۋشى تابۋدا قيىندىق جوق. سەبىلگەن قۇلپىنايدىڭ كورەيالىق تۇقىمى – قىستىق سورت. قۇلپىناي جەلتوقسان مەن مامىر ايى ارالىعىندا پىسەدى. الداعى ۋاقىتتا نىسانعا كوگىلدىر وتىن تارتىلسا, سەرىكتەستىك جىلىجاي اۋقىمىن كەڭەيتىپ, قيار مەن قىزاناق ءوسىرىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋدى جوسپارلاۋدا.
«نەگىزىنەن اۋداندا قۇلپىناي بيزنەسى تولىق دامىماعان, نارىقتا كوبىنە شەتتەن اكەلىنگەن قۇلپىناي ساۋدالانادى. كەلەشەكتە جيدەك داقىلدارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە باقشا قۇلپىنايىنىڭ ءتۇرىن كەڭەيتۋ مەن ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدى ماقسات ەتۋدەمىز. وسى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى اۋدان حالقىن وتاندىق ونىممەن قامتۋ مۇمكىندىگى ارتادى. جوبا ءساتتى جۇزەگە اسسا جاڭا تەحنولوگيا وزگە دە ەلدى مەكەندەردەگى فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارعا ەنگىزىلەتىن بولادى», دەيدى كوكسۋ اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ۇلان دوسىمبەكوۆ.
بىلتىرمەن سالىستىرعاندا قۇلپىنايدىڭ باعاسى ءبىرشاما ءوستى. وعان كوپتەگەن جاعداي اسەر ەتۋدە. دەگەنمەن, باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىرمالى تۇردە الىپ قاراساق, جەتىسۋدا باعا ءبىرشاما ارزان دەۋگە بولادى. ونىڭ ۇستىنە مۇندا وسىرگەن قۇلپىنايلاردىڭ سورتى ەرەكشە. سوندىقتان بولار, ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن وسى ءبىر جيدەكتى تۇتىنۋشىلار ەرەكشە باعالايدى. قازىر ەسكەلدىلىك باعباندار شاعىن جاشىكتەرگە ءونىمدى مىجىلمايتىنداي ەتىپ مۇقيات سالىپ, شەتىنەن ساۋدالاپ جاتىر. ال كوكسۋلىق جىلىجاي يەلەرى كەلەسى ماۋسىمعا دايىندىقتى باستاپ كەتتى.
جەتىسۋ وبلىسى
