ابايتاۋدىڭ ار جاعى مەن بەر جاعى

بىراق ەل تاريحىمەن بىرگە اقىل-وي تاريحى دەگەن بار. ءارى ول جىلناما-شە­جىرەلەردى تۇجىرۋ نە سىدىرتا كوشىرۋ ەمەس, ادامزات قاۋىمى پايدا بولعالى بەرگى اتا-باباڭنىڭ جاراتۋشى مەن جاراتىلىس تۋرالى تانىمدارىنان باستاپ, قاراپايىم تۇرمىس-تىرشىلىگىنە دەيىن تا­نىپ ءبىلۋ. ال بابالارىنىڭ وي بيىگىن ءتۇرلى سەبەپتەرمەن يگەرە الماعاندار جات تانىم-ۇستانىمداردىڭ جەتەگىندە كەتەدى دە, ءتۇپتىڭ تۇبىندە وي بايلار قازىعى جوق بولعاندىقتان تانىمى تايعاق, ءسوزى سىر­عاق, وزىنە سەنىمسىزدىكتەن وزگەنىڭ ەتەگىنە جار­ماسقىش ۇرپاقتى تۋدىرادى. وعان مىسالدى الىستان ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق.

قازاقتاردىڭ شىعا الماي جاتقان وي بيىگى – اباي. جاي بيىك ەمەس, الا­تاۋ­داي اسقار تاۋ بيىك. بىراق سول دانىش­­پانىمىزدىڭ تاۋ بيىكتەن ارلى-بەر­لىنى شولىپ بارىپ, جات جىلىمدارعا جۇ­تىل­مايتىنداي ەتىپ قاداپ كەتكەن وي قازى­عىنان اداسىپ, تەمىرقازىققا ارقاندالعان اقبوزات پەن كوكبوزاتقا قولى جەتە الماعان «جەتى قاراقشىنىڭ» كۇيىن كەشۋدەمىز. «جەتى قاراقشىنىڭ» ويى – ۇرلىق. سوندىقتان جەتپەسە, جەتپەي-اق قويسىن. ال بابامىز ەنشىلەگەن وي قازىعىنا ءبىز نەگە بايلانا المايمىز؟

بايلانا المايتىنىمىز – كوپ زامان­نان بەرى قازاق حالقىنىڭ ساناسى سان ساپا­لاق شابۋىلدارعا ۇشىرادى دا, اقىنىن تۇسى­نە المايتىن اتالاعا اينالدى. ءسويتتى دە, ابايتاۋدىڭ ارجاعىندا نەبىر جازيرالى وي-سانا بۇلاقتارى بولعانىنان مۇلدەم ماقۇرىم قالدى. ابايدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن سول وي-سانا بۇلاقتارىن اشۋ كەرەك­تىگىن ەرتە سەزىنگەن عالىم مەكەمتاس مىر­زاح­مەت­ ۇلى بۇل ءىستى كەڭەس ۇكىمەتى كە­زىن­دە-اق قولعا الىپ, قانشا تەپەرىش كورسە دە كوپ ءىس تىندىرىپ ەدى.

م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ءىزىن باسىپ, ءدال وسى تاقىرىپتى قازاق وقىرماندارىنا اشىپ بەرۋگە تىرىسىپ جۇرگەن عالىمنىڭ ءبىرى – يراننان كەلگەن يسلام جەمەنەي. ول پارسى ءتىلىن جەتىك بىلەدى. اراب جانە باسقا تۇرىك تىلدەرىنە دە جەتىك. سو­نىڭ ارقاسىندا, اسىرەسە, تاراز قالا­سى­نىڭ ەكى مىڭ جىلدىعى تويلانار قار­ساڭ­دا كوپ جۇمىس ىستەدى. مەكەمتاس مىر­زاح­مەت ۇلىنىڭ باعىت-باعدار سىلتەۋىمەن تاراز, ءتىپتى ءيسى قازاق تۋرالى كوپتە­گەن ەڭبەكتى پارسىشادان ءتارجىمالادى. پارسى اقىندارىنىڭ تەك تاراز ارۋلارىن عانا ەمەس, تارازدىق باتىرلاردى, باي-باعلانداردى, كيىم ۇلگىلەرىن, قارۋ-جاراق, ساۋىت-سايماندارىن, ءتىپتى ءيىسسۋىن جىرعا قوسقانىن سوندا بىلدىك. قازىر تاراز قالاسىنىڭ جاستار اللەياسىندا تاسقا قاشالىپ جازىلعان ء«موپ-ءمولدىر كوزدىڭ قاراسىن, تارازدان عانا تاباسىڭ» دەگەن جولداردىڭ دا العاشقى سوزبە-ءسوز اۋدارماسىن يسلام جەمەنەي جاساپ, كەيىن ناعىز پوەزيالىق جولدارعا اينالعان. ونىڭ ىشىندە قانداستارىمىز مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي-راشيدي», شەيح قۇدايدات ات-ءتارازيدىڭ ادەبيەت تەوريا­سى تۋرالى ەڭبەكتەرى دە ءوز ەلىنە وسى يسلام جەمەنەيدىڭ اۋدارمالارى ارقىلى جەت­كەن-ءدى. ەندى, مىنە, يسلامنىڭ اۋدارماسىندا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ «نەگىزگى وي تۇيىندەرى» دەگەن ەڭبەگىن كورىپ وتىرمىز. يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىسى ءماجيت سا­بىر­دىڭ العىسوزىمەن جاريالانعان بۇل كىتاپ تەك اۋدارمادان تۇرمايدى. الدىمەن عا­­لىم ءال-فارابي ءومىرى مەن ءداۋىرى تۋرا­لى ارنايى ماقالا جازعان. ودان ءارى «في­­لو­سوفيا نەمەسە ءپالساپا جايىندا» ءتۇسىن­دىرىپ, ء«ال-فارابي فيلو­سوفياسى­نىڭ تاريحي نەگىزدەرىن» تۇبىر­لەپ, وقىرمانىن بابا ەڭبەكتەرىن وقۋعا الدىن الا دايارلايدى. ءتىپتى عۇلاما مۇرا­لارىندا كەزدەسەتىن فيلوسوفيالىق كاتەگوريالار مەن ۇعىمدار­دىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىن دە اۋدارماسىمەن قوسا ۇسى­نادى. سونداي-اق بەلگىلى فيلوسوف عاريفوللا ەسىمنىڭ ء«پالساپا – بەكزات سانا» دەگەن ماقالاسىن ەنگىزۋىندە دە ۇلكەن ءمان بار. ويتكەنى فيلوسوفيا ءسوزىن يسلام پارسى سوزدىكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, گرەك تىلىنەن «اقىلدى جاقتاۋشى» دەپ قازاقشا­لاسا, عاريفوللا پيفاگوردىڭ ءسوزىن تىرەك ەتىپ, گرەكشە «فيلەو» – سۇيەمىن, «سوفيا» – دانالىق, دەمەك, دانالىقتى ءسۇيۋشى دەپ اۋدارعان. بۇل جەردە سوزدەر باس­قا بولعانىمەن ماعىنا قايشىلىعى جوق. ال ءپالساپا فيلوسوفيا ءسوزىنىڭ اراب­شا ايتىلۋى (فالسافە) بولسا دا ع.ەسىم ەكەۋىنەن ۇعىمدىق ايىرماشىلىق تا كو­رەدى. مەن بۇل مىسالداردى ولاردىڭ ەكى ءتۇر­لى تۇسىندىرمەسىنە تورەلىك ايتۋ ءۇشىن كەل­تىرىپ وتىرعان جوقپىن. ول مامان­دار­دىڭ شارۋاسى. ال مەن عالىم مەن عىلىم­دى ناسيحاتتاۋشى رەتىندە بۇل ايىر­ما­شىلىقتىڭ باستاۋى تىم تەرەڭدە – سوناۋ ءبىر عىلىم مەن پوەزيا جاراتۋشى مەن جا­را­تىلىس, شەكسىزدىك پەن كەڭىستىك, سانا مەن سەزىم تۋرالى وي بيىكتەرىنە قۇستىڭ قوس قاناتىنداي قاتار كوتەرىلىپ, قاتار جىرلاعان داۋىرلەردە جاتقانىن ايتقىم كەلەدى. ويتكەنى ول ءداۋىردىڭ عىلىمى مەن پوەزياسىن تانىماي تۇرىپ, ابايدى تانۋ مۇمكىن ەمەس. ال ابايتاۋعا كوتەرىلمەگەن قازاق ءوزىن قانشا زور ساناسا دا, وزگەلەر ونى قور ساناپ كەلەدى كۇنى بۇگىنگە دەيىن.

يسلام جەمەنەي سول ابايتاۋدىڭ ار­جا­عىنداعى ارنالى الەم جايلى تاعى ءبىر تاماشا مونوگرافيا جازىپ شىق­تى. ول – «اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ شىعار­ما­سىنداعى تۇركى-پارسى اقىندارى (شى­عىس­تىق دۇنيەتانىم)» دەپ اتالادى.

مىنە, وسى ەڭبەكتە جاراتىلىس پەن جاراتۋشىنى اقىلمەن تانىپ, جۇرەكپەن جىرلاعان عىلىم مەن پوەزيانىڭ قوس جۇيرىكتەي ءبىر-بىرىنەن قالىسپاي قاتار زۋلاعان ءداۋىرى قازاق وقىرماندارىنا العاش رەت ەداۋىر كەڭ كولەمدە اشىلادى.

كەڭ كولەمدە دەگەنىم يسلام جەمەنەي دە اقىنداردى فيلولوگيا عىلىمدارى­نىڭ تار شەڭبەرىنە سالىپ تالداۋمەن عانا شەكتەلمەي, ءوزىنىڭ ۇستازى مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى سىندى جان-جاقتى قاراس­تىرادى. ءال-ءفارابيدىڭ «نەگىزگى وي تۇيىن­دەرىن» تالداعاندا فيلوسوفيامەن بىرگە پسيحولوگيا عىلىمىن جەتىك بىلەتىنىن باي­قاتقان يسلام ەندى تاريحتان, ساياساتتان, ءدىنتانۋدان مول حابارى بار عالىم رەتىندە دە تانىتادى ءوزىن بۇل ەڭبەگىندە.

اكىمى عالىم ءارى اقىن بولعان زاماننىڭ ەرەكشەلىكتەرىن اشىپ, تۇلعالارىن تانىتۋ ءۇشىن وسىنداي جان-جاقتى ءبىلىمدار بول­ماسا ەشتەڭە شىقپايدى. ءارتۇرلى عا­لىم ءار جاعىنان تارتقىلاعانىمەن تۇتاس­تاي اشىلمايدى ۇلىلىق. وسىنى تەرەڭ تۇسىنە وتىرىپ تاۋەكەل ەتكەن يسلام سەك­سەن جىلدىق تىيىمنان كەيىنگى قازاق سانا­سىنىڭ قايتا جاڭعىرۋى ءۇشىن ۇلكەن يگى­لىكتى ءىس تىندىرعان. ويتكەنى ول ءداۋىردى تا­نى­ساق, ابايدى تانيمىز. ال ابايدى تا­نى­­ساق ءوزىمىزدىڭ جەكە تۇلعا رەتىندە دە, قو­عام­نىڭ مۇشەسى رەتىندە دە ورنىمىزدى ايقىن اڭعارىپ, كىم ەكەنىمىزدى تۇسىنەمىز. ءارى الا­ت­ىن ۇلگىمىز دە كوپ. ونىڭ ءبارىن وز­دە­­رىڭىز وقىپ الارسىزدار دەگەن ۇمىتپەن مەن بىر­­نەشە عانا مىسال كەلتىرەيىن بۇل كىتاپ­تان.

ماسەلەن, مەنى ول زامانداردا عالىمدار مەن اقىندارعا ەل باسقارتاتىندىعى قات­تى تاڭعالدىردى. حان, پاتشا تۇقىمى بول­ماعان جاعدايدا دا اتاقتى عالىم مەن اقىن ۋازىرلىك جانە باسقا مەملەكەتتىك قىز­مەتتەر اتقارىپ, ەل تاعدىرىندا شە­شۋ­شى رولدەر اتقارا العان. سونداي-اق بيلەۋ­شىلەر جەر الەمدەگى اتاقتى عالىمدار مەن اقىنداردى جيناپ (قازىرگى اقش سياقتى), ولاردى ۇلى مۇراتتاردى جۇزەگە اسىرۋى ءۇشىن ۇزبەي قارجىلاندىرىپ وتىرعان.

ەكىنشى تاڭعالدىرعانى حالىقارالىق, الدە قالاىشىلىك بولسىن ساۋدانىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرى مىندەتتى تۇردە كىتاپ ساۋداسى بولعان. دەمەك كەز كەلگەن ساۋدا كەرۋەنى تاۋارىنىڭ ەداۋىر بولىگى كىتاپتار بولۋى مەملەكەتتەر تاراپىنان مىندەتتەلگەن. بۇل ول زاماندا رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ ءوتىمدى تاۋار ەكەنىن دە كورسەتەدى.

سودان سوڭ, بۇكىل الەم عىلىم-ءبىلىمىنىڭ ەڭ ۇزدىكتەرى اراب تىلىنە اۋدارىلعان سول كەزدە. اسىرەسە گرەك ويشىلدارى مەن بۋد­ديزم دانىشپاندارىنىڭ ەڭبەكتەرى. بىلە­تىندەر, تەك اريستوتەلدىڭ «ساياساتى», گو­مەر­دىڭ «وديسسەياسى» مەن «يلياداسى» جانە ەزوپتىڭ دراماتۋرگياسى عانا اۋدارىلماي قالعان. باسقا فيلوسوفيا, استرونوميا, ماتەماتيكا, استرولوگيا ودان دا وزگە تولىپ جاتقان عىلىمداردىڭ ەڭ ۇز­دىكتەرى مۇسىلمان الەمىنىڭ يگىلىگىنە اسقان دەيدى ول كەزدە. ال عالىمىنىڭ دا, اقىنىنىڭ دا دانىشپان بولىپ شىعۋى, جاراتۋشى مەن جاراتىلىستى تانۋ ءۇردى­سىنىڭ وتە جوعارى بولعاندىعىنان ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق.

ابايدىڭ 1858 جىلى نەبارى ون ءۇش جاسىندا جازعان ءتورت جولىندا سول اقىن­داردىڭ بىردەن جەتەۋى كەزدەسەدى.

فيزۋلي, ءشامسي, سايقالي,

ناۋاي, ساعدي,فيردوۋسي

حوجا حافيز – بۋ ءھامماسي

ءمادات بەر يا شاعيري ءفارياد.

شۋماقتىڭ ءتورتىنشى جولى «مەندەي شايىردىڭ جانايقايىنا جاردەم بەر» دەگەندى بىلدىرەدى ەكەن. ون ءۇش جاسار شا­كىرتتىڭ وسى جەتى اقىندى الابوتەن ءبولىپ الىپ مەدەت سۇراۋى تەگىن ەمەس, ارينە. بولا­­شاق ۇلى اقىن ولاردان ءوزىنىڭ جانى­نا جا­قىندىقتى كورە بىلگەندىكتەن دە سولاي ەتكەن. يسلامنىڭ ءوزى ايتقانداي «مۇنىڭ ارجاعىندا جەكە باسىنىڭ ەمەس, قازاعىنىڭ باقىتىنا جول تابۋ مۇراتى جاتىر».

سول جەتەۋدىڭ ىشىنەن ءفيردوۋسيدى (935-1020) الايىق. ول اتاقتى «شاحناماسىن» نەگە جازدى, قالاي جازدى؟ يسلام دىنىمەن بىرگە باستالعان تاريحتىڭ ەكى ءىزى ايقىن بوي كورسەتتى», دەپ جازادى جەمەنەي. ونىڭ ءبى­رىنشىسى يسلام ءدىنىنىڭ تازا قاعي­داسىنا نە­گىزدەلگەن مادەني-رۋحاني كەڭىس­تىك پاي­دا بو­لىپ, ادامنىڭ يماندانا ءتۇسۋى. ەكىن­شىسى يسلام اتىمەن پايدا بولعان ساياسي جۇيە­نىڭ ادامدى يمانعا ەمەس, دۇنيەاۋي قۇن­دىلىقتارعا قۇل ەتكىسى كەلەتىنىنىڭ كورىنىسى.

مىنە, وسى كەزدە مەملەكەتتىگىنىڭ ما­دە­­نيەتىنىڭ, ءتول دىندەرىنىڭ (تاڭىرلىك, زو­رو­استريزم, مانيحەيلىك, ت.ب.) مىڭداعان جىل­دىق تاريحى بار تۇركى جانە پارسى حا­لىقتارىندا دا جات ساياسي جۇيەگە قار­سىلىق تۋماۋى مۇمكىن ەمەس ەدى.

«شاحناما» سونداي كەزەڭدە تۋعان ەپو­پەيا. پارسى حالقىنىڭ بۇكىل تاريحىن قامتيتىن بۇل ۇلى شىعارمادا تۇركى حالىق­تارىمەن سوعىسى كوبىرەك سيپات­تالعانىمەن نەگىزىنەن جاڭا ارابتىق ەكسپانسياعا قارسىلىق تۇرعىسىندا جا­زىلعان. ءبىر كەرەمەتى, وسى ەپوپەياسىنىڭ تۋىنا بۇكىل پارسى حالقى اتسالىسقان. باسشىسى دا, قوسشىسى دا. الدىمەن باسشىسى پارسى حالقىنىڭ بارلىق ازات­تىق داستاندارىن, اۋىز ەكى اڭگىمەلەرىن جيناقتاۋعا پارمەن بەرگەن. ول كوپ جىل­عا سوزىلىپ, اقىرى جيناق «شاحناما مانسۋري» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن. يسلام جەمەنەيدىڭ ايتۋىنشا, مىنە, سول قاراسوزبەن جازىلعان داستانداردى فيردوۋسي جۇيەلەپ, جىر جولدارىنا تۇسىرگەن. ال مەن وقىعان با­تىستىق عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىندە فيردوۋسي دە پارسىلىق ەل بيلەۋشىلەرىنىڭ تاپسىر­ماسىمەن قولعا العان بۇل جۇمىستى. «شاح­نامانى» اتتاي وتىز جىل جازعان اقىن­عا بالا-شاعاسىن اسىرايتىن قارجى دا ءبولىنىپ تۇرعان. بۇل وراسان ەڭبەكتىڭ سوڭعى جىلدارى تۇركىلىك ماحمۇت گازنەۆي بيلەگەن جىلدارمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. گازنەۆيدىڭ ءفيردوۋسيدى قابىلداپ, وعان اقى تولەۋگە ۋادە بەرگەنى انىق. بىراق ول پارسى پوەزياسىن جاقسى كورگەنىمەن تۇر­كىلەرمەن سوعىس بەينەلەنگەن داستان ءۇشىن فيردوۋسيگە اقى تولەگەنىنە ناقتى دالەلى بولماعان سوڭ كۇدىكپەن قارايدى باتىستىق زەرتتەۋشىلەر.

قالاي بولعاندا دا بيلەۋشىسى تاپسىرما بەرىپ, ءارى قارجىلاندىرىپ, ساۋاتتى پاتريوتتارى جيناپ, ۇلى اقىنى جىرلاعان ۇجىمدىق ەڭبەكتىڭ تيىمدىلىگى وراسان زور بولىپ, اراب باسقىنشىلىعىنا ۇشىراعان پارسى حالقىنىڭ رۋحىن كوتەرىپ, ءتىلىن ساقتاپ قالعان.

فيردوۋسي پارسىلارعا قالاي اسەر ەتسە, اباي شۋماعىنداعى جەتى اقىننىڭ تاعى بىرەۋى الىشەر ناۋاي (1441-1501) تۇركى جۇرتىنا تۋرا سولاي اسەر ەتكەن. ونىڭ ءومىر سۇرگەن ءداۋىرى مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى ايتقانداي, قىتاي يىرىمىنەن قۇتىلعان تۇركى حالىقتارى ناعىز اراب-پارسى يىرىمىندە ءۇيىرىلىپ تۇرعان كەزى ەدى.

مىنە, سونداي جاعدايدا ءامىر تەمىر­دىڭ شوبەرەسى ۇسەيىن بايقارا گەرات قالاسى­نىڭ بيلىگىنە كەلەدى. بۇل ولكەدە دە پارسى ادە­بيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ ىقپالى زور بولىپ, تۇركى ءتىلى شەتقاقپايلىق كورىپ تۇرعان ەدى.

تۇركىلەردىڭ باعىنا ۇسەيىن بايقارا حالىق پسيحولوگياسىنا ادەبيەت پەن ونەر­دىڭ زور ىقپال ەتەتىنىن جاقسى ءتۇسىن­دى. ءسويتىپ, ءوزىنىڭ دوسى الىشەر ءناۋاي­دى مادەنيەت جونىندەگى ءۋازىرى ەتىپ تاعا­يىن­دايدى. ءۋازىرى اقىن, ال پاتشاسى اقىنعا جاقىن, ءتىپتى تىكەلەي قولداۋشىسى بولىپ, ادەبيەت پەن مادەنيەتتى قوسارلاپ, دامىتقان زامان-اي دەسەڭىزشى! ونداي جاعدايدا اقىن نەگە بارىن سالماسىن! دانىشپان نەگە بارىن اشپاسىن! تۇركى پوە­زياسىن جانداندىرىپ, تۇركى ويىن شىر­قاۋ بيىككە كوتەرىپ, تۇركى رۋحىن اسپان­داتىپ تۇركى ءتىلىنىڭ باي مۇمكىندىگىن اشىپ, كەڭ قولدانىسقا تۇسۋىنە اسەر ەتكەن الىشەر ءناۋايدىڭ تاريحي ءرولىن بالا كەزىنەن-اق سەزىنىپ, ءوزى دە سونداي بولۋ­عا تالپىنۋى ءبىزدىڭ ابايدىڭ دا دانىش­پاندىعى-اۋ!

مونوگرافيادا سول زامانداعى تاريحي احۋال, الىشەر ناۋايدىڭ جىرلارى كەڭىنەن تالقىلانعان. سونداي-اق ءتورت جولدىقتا اتالعان قالعان بەس اقىن تۋرالى جانە ولاردىڭ ابايعا اسەرى جايىندا دا ءدال سولاي سيپاتتالادى. بىراق ونىڭ بارىنە توقتالۋ شاعىن ماقالادا مۇمكىن ەمەس بولسا دا تاعى ءبىر ويشىل تۋرالى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى.

ول – جالال داۋاني (1426-1502). جو­عارىداعى اقىنداردان ەرەكشەلىگى بۇل عۇ­لامانىڭ ەسىمى ابايدىڭ قىرىق ءبىر جا­سىندا جازعان «ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر» اتتى ولەڭىندە العاش رەت كەزدە­سەدى. دالى­رەك ايتقاندا «عىلىم تاپپاي ماق­تانبا» دەپ باس­تالاتىن ەكىنشى بولىمىندە. اباي­دىڭ تولىق ادام ءىلىمىن اشقان عالىم مە­كەمتاس مىرزاحمەت ۇلى بۇل ءىلىمنىڭ باسى:

«مۇنى جازعان بىلگەن قۇل –

عۇلاماھي داۋاني,

سولاي دەپتى ول سىنشىل.

ءسوزىن وقى جانە ويلا,

تەز ۇيرەنىپ, تەز جويما,

جاس ۋاقىتتا كوڭىل – گۇل», –

دەپ اياقتالاتىن وسى ولەڭىندە جاتىر دەپ ەسەپتەيدى.

 قۇدانىڭ قۇدىرەتى جالال داۋاني دا ادەبيەت پەن بىلىمگە ەرەكشە كوڭىل بول­گەن شيراز قالاسىنىڭ ءامىرشىسى ءجۇسىپ جاھانشا ۇلىنىڭ ءۋازىرى بولىپ قىزمەت ىستەگەن. ءارى قالاداعى بەگى مەدرەسەسىندە ۇستازدىق قىزمەت اتقارعان. ونىڭ داڭقى يران شەكاراسىنان اسىپ, وسمان يمپە­رياسىنا دا جەتكەن.

 جالپى داۋاني 106 كىتاپ جازىپتى. ونىڭ ىشىندە فيلوسوفياعا, كالامعا, سوپى­­لىققا, لوگيكاعا, مورال مەن ساياساتقا ارنا­عاندارى دا بار. مونوگرافيا اۆتورى ولار­دى دۇنيەتانىمدىق تۇرعىدا سيپاتتاپ, اسى­رەسە ء«جالاليدىڭ ەتيكاسى» دەگەن ەڭبە­گىنە كەڭ توقتالادى. اباي ولەڭ­دەرىمەن ۇن­دەس­كەن تۇستارىن بىلىك­تىلىكپەن تالدايدى.

داۋاني ءداۋىرى ءال-فارابي داۋىرىنەن كوپ وزگەشە بولاتىن. بۇل كەزدە ءۇش ءجۇز
جىل­عا (750-1050) سوزىلعان يسلام رەنەسسان­سىنىڭ ءداۋىرى الدەقاشان اياقتا­لىپ, عىلىم تەجەلە باستاعانى تاريحتا ايقىن كورىنىس تاپقان ەدى. وعان سەبەپ بولعان دا جوعارىدا جەمەنەي اتاپ وتكەن ساياسي جۇيەنىڭ كەر­تارت­پالىعى. دىن­دەگى ەركىندىكتى, قيلى كوز­قا­راستارعا توزىمدىلىكتى وزدەرىنە تونگەن قاۋىپ رەتىندە تۇسىنگەن جۇيە بارىنە تىيىم سالىپ, قاتاڭ قاعيدالارعا باعىندىردى.سودان كەلىپ ءدىننىڭ دوگماعا اينالۋىنا قارسىلىق رەتىندە دۇنيەاۋي تىرلىكتى تارك ەتكەن سوپى­­لىق ءىلىم ء(ال-گازالي (1058-1011)), اسىرە­سە ورتالىق ازيا مەن تۇر­كىس­تاندا كەڭ قانات جايدى. سونداي-اق بۇل داۋىر­دە سۇن­­نيلەر مەن شيتتەردىڭ اراسى ۋشىق­قانى سونشا جاۋلىققا ۇلاسىپ كەتتى. اسى­­ر­ەسە يسمايىل شاحتىڭ (1487-1524) شيت­­­تىك ءدىني اعىمدى بۇكىل يران جەرىنە كۇش­­­تەپ ەنگىزۋى داۋانيگە اۋىر تيەدى. ول, قۋ­عىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, اقىرى وسمان يم­­پە­­­رياسىن پانالاپ, سول جاقتا قايتىس بولادى.

داۋاني دۇنيەتانىمىنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى سوپىلىققا سونشالىقتى ىڭكار بولىپ, كوپتەگەن ەڭبەك جازا وتىرىپ, وز­گە سوپىلار سياقتى بۇل دۇنيەنى تارك ەت­پەۋى. ويتكەنى ادامزات پەن رۋحقا قاتار تاۋەل­دى ەكەنىن جاقسى تۇسىنگەن. ەڭ باستىسى, ادام ەكە­ۋىنىڭ تارازى باسىن تەڭ ۇستاپ, تەو­ريا­لىق اقىلىنىڭ قۋاتتىلىعىن پراك­تيكا جۇزىندە كورسەتىپ وتىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەگەن.

سوندىقتان دا ول ەتيكا, مورال جانە باسقالارمەن بىرگە ەكونوميكاعا دا ايرىق­شا كوڭىل بولگەن. داۋاني ەكونوميكا ەركىن بولۋى كەرەك, ءارى, ادامدى قاناماۋعا ءتيىس دەگەن. بودانسىز ەكونوميكانى ءبىلىمدى تار­بيەلى ازاماتتار جاسايدى دەپ ەسەپتەگەن.

اباي بولسا, ءتان قاناعاتى مەن جان قا­ناعاتىن تەڭ ۇستاۋعا ەرىك-جىگەرى جەتەتىن ازاماتتار عانا ءبىلىمى, تاربيەسى ارقاسىندا جان-جاقتى دامىپ تولىق ادام دەڭگەيىنە جەتەتىنىن ايتقان.

جەمەنەي ەڭبەگىندە داۋاني مەن اباي­دى سالىستىرعان كوپ قىزىقتى جولدار بار. ونىڭ ءبارىن سيپاتتاۋ كەرەك بولماس. سول سياقتى اباي شىعارمالارىندا كەز­دەسەتىن زاھيرەددين مۇحاممەد بابىر (1483-1530) مەن ونىڭ اتاقتى شىعارماسى «بابىرناما» جانە سوپپى اللايار (1632-1721) تۋرالى مونوگرافيانى دا اۆتورىمەن قوسارلانا تالدامايمىز. ءسويتىپ, ابايتاۋدىڭ بەرجاعىنا ءوتىپ, بۇل ەڭبەك­تىڭ بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن وتە-موتە ماڭىزدىلى­عى نەدە دەگەن سۇراققا ازدى-كوپتى جاۋاپ ­بەرۋمەن شەكتەلەمىز.

ماقالانىڭ باس جاعىندا سان-ساپا­لاق يدەولوگيالىق باسقىنشىلىققا ۇشى­­را­عان ءبىزدىڭ سانامىزدىڭ اتالاعا اينال­­عانىن ايتقان ەدىك. «دوس جىلاتىپ ايتا­تىن­دىق­تان» دا سولاي ەتكەن بولاتىنبىز.

حوش, اراب-پارسى يىرىمىنەن كەيىن ءبىز رەسەي ارقىلى باتىس يىرىمىنە تۇستىك. اراب-پارسىنىڭ سوزدەرىن ءتول سوزىنە اينال­­دىرىپ, ءسىڭىرىپ العان حالقىمىز جاڭا باس­­قىنشىلارعا ونى ىستەي المادى. قايتا باس­قىنشىلار بۇل جولى ءوز تىل­دەرىنىڭ زاڭ­دارىن كۇشتەپ ەنگىزىپ, ءبىزدىڭ ءتىلىمىزدى جۇتا باستادى. دىنىمىزدەن مۇلدەم ايى­رىپ, قۇدايسىز ەتتى. «سوۆەتتىك ءومىر سالتىن ەنگىزەمىز, ءسويتىپ, ءبىرتۇتاس سوۆەت حال­قىن قۇرايمىز» دەگەن ۇرانمەن ءدىل-مەنتا­ليتە­تىمىزدەن دە جۇرداي قىلىپ, ءىس جۇزىندە ورىس­تاندىرا باستادى. وسى سۇمدىقتاردىڭ با­سىن اباي كوردى. كوردى دە حالقىنىڭ جۇ­تى­لىپ كەتپەۋىنىڭ جولىن ىزدەپ جانتالاستى.

تاريحقا ۇڭىلسەك, الىپ يمپەريا ىدى­راعاندا ونىڭ ءار تۇكپىرىندە پايدا بولاتىن مەملەكەتتەر تاڭدايتىن جول تورتەۋ-اق ەكەن. ونىڭ ءبىرىنشىسى – وتكەنىنە ورالۋ, ەكىنشىسى – وتكەنىن تارك ەتىپ, اسىرە جاڭا­شىلدىققا ۇرىنۋ, ءۇشىنشىسى – شەكاراسىن تاس بەكىتىپ ءوز قازانىندا قايناۋ, ال ءتورتىنشىسى – وتكەنىن نەگىز ەتە وتىرىپ, وزگە­لەردىڭ جاقسىسىن ءسىڭىرۋ ارقىلى تۇلەۋ, جاڭارۋ جولى. ارينە, ول جولداردى تاڭداۋدا سول مەملەكەتتىڭ حالىقتىق قۇرامى, ءدىنى, ءدىلى دامۋ دەڭگەيى, ءتىپتى گەوگرافيالىق جاعدايى دا شەشۋشى ءرول اتقارادى. قازاق ءۇشىن ەڭ قولايلىسى ءتور­تىنشى جول بولدى. بىراق ءبىزدىڭ ءبىر كىنا­راتىمىز ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ قا­زى­عى بوساپ قالعان-دى. ونى نىعايتۋ ءۇشىن ءوز قازانىمىزدا ءوزىمىز قايناپ الا­تىن مۇمكىندىگىمىز بولماي, «كوش جۇرە تۇزە­لەدىنىڭ» كەرىمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ كەرۋەنىن تارتا جونەلدىك. بىراق سانامىزداعى ساپا­لاق, دىلىمىزگە جابىسقان جالتاقتىق, پيعى­لىمىزعا كىرىپ الىپ تەك وزىمە بولسىن دەگەن دۇنيەقوڭىزدىق ۇلتتىق بولمىسى­مىزدى جەگىدەي جەپ كەلەدى. سىبايلاس جەم­قورلىقتىڭ تىيىلماۋىن, انا ءتىلى­مىزدىڭ ءوز تۇعىرىنا قونباۋىن, كوپ سالادا ورىن الىپ جاتقان كوزبوياۋشىلىقتى باسقاشا ءتۇسىندىرۋ مۇمكىن ەمەس.

وسى كەسىر-كەساپاتتاردان حالقىن ساق­تاپ قالۋدىڭ جولىن اباي كورسەتكەنىن بىلە­مىز. ءتىپتى ايقايلاتىپ ايتامىز. ال سونى ناقتى ىسكە اسىرۋعا كەلگەندە ءبارىمىز دە سىرعاقسىپ كەتەمىز.

راس, كوپتەگەن ابايتانۋ ورتالىقتارى مەن ينستيتۋتتارى اشىلىپ, ۇلى اقىندى وقىتۋدىڭ باعدارلامالارى جاسالىپ, كىتاپتار بۇرقىراپ شىعىپ جاتىر. بىراق ابايتاۋدىڭ ارجاعى مەن بەرجاعىن سالىس­ت­ىرمالى تۇردە بىلمەسەڭ ول باستا­ما­­لار­دىڭ ءساتتى بولا قويۋى قيىن. يسلام جەمە­­نەيدىڭ ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ەكى كىتا­بى سول ابايتاۋدىڭ ارجاعى مەن بەر­جاعىن سالىس­تىرمالى تۇردە اشقان. ءتىل بىلە­تىندىكتەن دە, ەكىنشىدەن كوپ عىلىم­نان حابارى مول بولعاندىعىنان دا سولاي ەتە العان بۇرىن-سوڭدى ابايتانۋدا (بالكىم, قازاق الەمىندە) كەزدەسپەگەن بىرەگەي ەڭبەك.

يسلامنىڭ مەكتەپتى, جوعارى وقۋ ورنىن پارسى تىلىندە وقىسا دا انا تىلىندە وسىن­داي ەڭبەكتەر جازۋى – ورىس ءتىلدى وتان­داستارىمىزعا ۇلكەن ۇلگى. ال بۇل ەڭبەك­تەرىندە فيلوسوفيا, پسيحولوگيا, ءدىن­تانۋ جانە باسقا عىلىمداردىڭ ۇعىم­دارىن قا­زاقي يىرىمدەرىمەن بەرە ءبىلۋى وزگەلەرگە دە ۇلگى. سوندىقتان بۇل ەڭ­بەك­تەر مەملەكەت­تىك تاپسىرىسپەن شى­عىپ, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تاراسا, بەرەر پايداسى الدەقايدا مول بولار ەدى. ويتكەنى يسلام جەمەنەيدىڭ بۇل ەڭبەك­تەرىن وقىعان ادام ابايدى شىن مانىندە ۇعىنىپ تانيدى. ال ابايدى تانىسا ءوزىنىڭ جانە حالقىنىڭ كىم ەكەنىن شەجىرە ارقىلى عانا ەمەس, اقىل-وي تاريحى ارقىلى دا تانيدى. مەنىڭشە, قازىر قازاققا ەڭ جەتپەي تۇرعانى وسى شەجىرە ارقىلى اتاسىن تابۋ ەمەس, اباي ارقىلى ۇلتتىق بولمىسىنىڭ تەمىرقازىعىن تاۋىپ, سوعان بايلانۋ. مىنە, سول تەمىرقازىققا بايلانىپ العاننان كەيىن, جاتتىڭ جاقسىسىن جا­لىقپاي ءسىڭىر. ودان ۇلتتىق بولمى­سىڭ ال­سىرەمەيدى, قايتا ودان ءارى قۋاتتانا تۇسە­دى.

ەلەن ءالىمجان,

جازۋشى