كوكباي اقىندا «ۇساق بايلارعا» دەگەن ساتيرالىق ولەڭ بار. ولەڭدى وقىپ وتىرىپ مىرس ەتە تۇسەرسىز دە ويلاناسىز.
«سەمەيدىڭ بايلارى بار كوتەرمەلى,
قۇر بەكەر ماقتانادى بەكەر نەنى.
عينۋار راسچەتى بولعان كۇنى,
مىرزانىڭ اۋسەلەسىن كورەر مە ەدى.
ۇساق باي, سىرىڭ بىزگە ايقىن سەنىڭ,
قىردىڭ اڭقاۋلارى عوي بار جەگەنىڭ.
ءوزىڭدى سورىپ جاتىر ۇلكەن بايلار,
بىلمەيسىڭ تۇپكى ەسەپتە كىم جەگەنىن؟»
اقىن ۇساق بايلار ارقىلى سول كەزدەگى قوعامنىڭ, ول قوعامدى قۇراۋشى حالىقتىڭ جاعدايىن اشىپ ايتادى. مۇندا ولەڭ تىلىمەن ايتقان ءسوز حالىققا جۇعىمدى, تەز تارالعىش كەلەتىنىن دە اقىن باستى نازاردا ۇستاپ وتىر. سوسىن ول ءبىر ءسات سەمەي ساۋداگەرىنە شۇيلىگەدى:
«سەمەيدىڭ ساۋداگەرى قىزىلتاناۋ,
جەگەنى تاماعىنا ەت پەن پالاۋ.
جالعىز اتقا شانانى جەگىپ الىپ,
جاۋ مالىنداي سابالاپ كەتكەنى اناۋ.
وڭشەڭ قۋدىڭ جەككەنى ءبىر-ءبىر قوتىر,
توتى قۇستاي سىلانىپ قاتىنى وتىر.
عينۋار دەپ بايلاردان كەزدەمە الىپ,
قىرعا بارىپ سالادى ويران توپىر».
سول كەزدەگى ساۋداگەردىڭ نە ىستەيتىنىن, كىمدى الدايتىنىن كوكباي ارقىلى قازاق قوعامى بىلسە ويلانار ما ەدى, كىم ءبىلسىن؟ اباي قۇنانباي ۇلىمەن 25 جىل جولداس بولعان كوكباي اقىندى حاكىمگە سەرىك ەتكەن دە ونىڭ وقشاۋ تالانتى ەدى. ءتىپتى اباي قالاعا بارعان سايىن كوكباي سىندى تالانتتى جاستاردى جيناپ, حال-جاعدايلارىن سۇراپ تۇرعانىن قايىم مۇحامەدحانوۆ ءوز جازباسىندا انىق جازادى. دەمەك ابايدان تۇسكەن ساۋلە اقىن كوكبايدىڭ كوزىن ەرتە اشقانىن ايتا كەتكەن ءجون. «سول كەزدە اباي اينالاسىنداعى بار اقىننىڭ ىشىندە سۋىرىپسالما, يمپروۆيزاتسياعا ەڭ جۇيرىك اقىن كوكباي بولعانى داۋسىز. سول تالانتىن باعالاپ, اباي مۇنى ءوزى جازىپ جۇرگەن العاشقى ولەڭدەرىنە يە قىپ شىعاردى» دەگەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءسوزى كوكبايدىڭ اقىندىق بەينەسىن اشىپ بەرەدى.
كوكباي ۇستازى ابايعا جالعىز شۋماق جىر ارناپتى:
ء«جانناتتا جايىڭ بولعىر
اباي قۇتىپ,
قاسىڭدا بوس ءجۇرىپپىن شاتىپ-بۇتىپ.
وسىنداي ەن داريانى جايلاعاندا,
تىم بولماسا قالماپپىن
تىنا جۇتىپ».
بۇل ولەڭنەن اقىننىڭ حاكىم دوسىن قانشالىقتى باعالايتىنىن, وعان دەگەن باعاسىنىڭ تىم تەرەڭ ەكەنىن جالعىز-اق شۋماقتان بىلەمىز. ال كوكبايدىڭ ءبىرىنشى جولداعى «اباي قۇتىپ» دەگەنى ويلاندىرادى. ول قۇنانبايدىڭ ويشىل ۇلىن ءحىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن ويشىل, اقىن, ءنيزاميدىڭ ايگىلى «حۇسراۋ مەن شىرىن» پوەماسىن قىپشاق تىلىنە اۋدارعان قۇتىپپەن تەڭەستىرىپ وتىرعان بولار. ءبارى دە مۇمكىن, كوكباي ءۇشىن – اباي ۇلى, اباي – جالعىز. جالعىز دەمەكشى, ول ابايدان كەيىن تاعى ءبىر ۇلى تۇلعانى «جالعىزىمسىڭ» دەپ جىرعا قوسادى. ول ءاليحان بوكەيحانوۆ ەدى.
«قاراعىم, جالعىزىمسىڭ قازاقتاعى,
ۇل تۋماق سەندەي بولىپ از-اق تاعى.
وگىز ءولىپ, بولماسا اربا سىنىپ,
ءومىرىڭ وتكەن جانسىڭ ازاپتاعى.
بال تامعان, حانزادام-اي, قالامىڭنان,
ءتاڭىرىم ايىرماسىن تالابىڭنان.
قالعان جوق قونىس قونباي اقىلىڭا,
قازاقتىڭ حان, قىرعىزدىڭ
مانابىنان».
ارناۋ ولەڭ ءارى قاراي بوكەيحانوۆتىڭ نەگىزىنە تارتىپ تۋعان ۇل ەكەنىن سيپاتتاۋمەن جالعاسادى.
«اناۋ ءبىر ورىنبوردا ەكى جىگىت,
سەنەن سوڭ جۇرت سولاردان
قىلادى ءۇمىت.
قازاقتىڭ شاڭىراعىن كوتەرگەلى,
بولىپ ءجۇر ويلارىندا تامام ۇلت», – دەۋ ارقىلى احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ دا تۇلعالىق بەينەسىن اشادى. قالاي دەسەك تە, ءبىز كوكباي اقىننىڭ جىرلارىن وقىپ وتىرىپ, ونىڭ ارناۋ ولەڭگە تىم شەبەر, ۇستا ەكەنىن بىلدىك. بۇعان ونىڭ «ورازبايعا», «كوكشەگە», «اقويازعا», «بازارالىعا», «ساراڭ بايعا» دەپ كەتە بەرەتىن ارناۋ جىرلارى دالەل.
ال كوكباي جاناتاي ۇلىندا «سابالاق» اتتى 33 بەتتىك كولەمدى پوەما بار. ءوزى ايتقانداي اقىن بۇل تۋىندىسىندا وتكەن-كەتكەن تاريحتان سىر قوزعايدى. ابىلاي حاننىڭ تولىق ءومىربايانى قامتىلعان بۇل جىردىڭ كوكباي اقىننىڭ قالامىنان شىعۋى دا تەگىن ەمەس. ارينە, ول بۇل پوەمانى ۇستازى ابايدىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جازىپ شىققان.
«كوپ كىسى قالماق شاۋىپ قارسىلاستى,
ەكى قول ۇران سالىپ ارالاستى.
وڭگەرىپ قۇتىلماستاي بولعاننان سوڭ,
ۇستاپ اپ ايدارىنان كەستى باستى.
بەلىنە بايلاپ الدى ايدارىنان,
تاستاماي اتى مەنەن سايمانىنان.
بۇرىنعى سابالاق دەپ ويلار ەمەس,
قاراسا جان شوشيتىن ايبارىنان».
«سابالاقتىڭ» – ابىلايدىڭ ۇرىستاعى كەلبەتى, مىنە, وسىلاي سيپاتتالادى. وقىعان ادامعا اتالعان پوەما حان ابىلايدىڭ عۇمىرى عانا ەمەس, ءبىر ۇلتتىڭ سول زامانداعى ءومىرىن كوز الدىڭىزعا اكەلەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كوكباي اقىن قالاي جازسا دا, جۇرەككە جەتكىزىپ, ولمەستەي ەتىپ جازعان اقىن. ويتكەنى, ونىڭ ساناسىنا, جان دۇنيەسىنە, ءتىپتى قالامىنا حاكىم ابايدىڭ ساۋلەسى تۇسكەنى شىندىق.
