«قۇلاعىڭ سال, الەۋمەت» دەپ اتالعان وسى جالىندى جىر مىنانداي جولدارمەن باستالادى: «عالىم بولساڭ بىلىممەن, اقىن بولساڭ جىرىڭمەن, شەشەن بولساڭ تىلىڭمەن, ءانشى بولساڭ انىڭمەن, مالشى بولساڭ مالىڭمەن, ديقان بولساڭ دانىڭمەن, ەڭبەك ەتىپ ارىڭمەن, ءبارىڭ كۇرەس جاۋىڭمەن!» سەمەي تەاترى سول قاھارلى جىلدارى وبلىسارالىق ايتىستاردىڭ دا كۋاسى بولعانىن بىلەمىز. اقساقال اقىن تولەۋدىڭ ايتىستى باستاردا قاراعاندىدان كەلگەن ارىپتەستەرىنە: «سەبەپپەن كەلىپ قاپسىڭ سەمەيىمە, ارداقتى ابىروي-اتاق مەرەيىڭە. قۇرعىر جاۋ شالعايىما جابىسپاسا, سەرۋەن قۇر, سەيىل جاسا دەمەيىم بە», – دەيدى.
اقىندار قاۋىمىنىڭ باس قولباسشىلارى جامبىل مەن نۇرپەيىستىڭ سوڭىنان ەرىپ, بۇكىل قازاقستاندى جاڭعىرتىپ, ءۇمىت پەن سەنىمگە تولى جىگەرلى, وتكىر جىرلارىن توگىپ, ەل ارالاعان نارتاي مەن نۇرلىبەك, كەنەن مەن دوسكەي, شاشۋباي مەن يسا, ەسەنسارى مەن ساپارعالي, ماياسار مەن تاڭىربەرگەن, تاعى باسقالاردىڭ جىر-شۋماقتارىنا قالىڭ ەلى قۇلاق ءتۇردى. ولاردىڭ: «جاۋدى جەڭەسىڭدەر, ادىلەت ءبىزدىڭ جاقتا, قورىقپاي, ۇرىكپەي باتىل قيمىلداڭدار! اركىم ءوزىنىڭ بارىمەن كومەكتەسسىن. ەل ادامىنىڭ بار بايلىعى – مالى, جانى, نانى, ءدانى – تەگىس وتان قورعاۋشى ازاماتتارىمىزدىڭ كۇش الۋى ءۇشىن جاسالادى!» – دەگەن ايبىندى جىرلارى مايدان شەبىنە دەيىن جەتىپ جاتتى. ولاردىڭ جىر-شۋماقتارى ەل ىشىندەگى ەڭبەك مايدانىنداعى باس كوتەرەر جاندارعا دەم بەرىپ, جىگەر-قايراتىن جانىپ, قالا, دالانى قارقىندى تابىسقا باستاعانى شىندىق. ماسەلەن, شىعىس قازاقستانداعى بەسقاراعايلىق ءدۇلدۇل اقىن نۇرلىبەك ولەڭدەرىمەن تەك ءوزىنىڭ عانا اۋدانىنداعىلاردى ۇگىتتەپ قويماي, قىس بولسىن, جاز بولسىن, اپتاپ ىستىق بولسىن – باسقا اۋدانداعىلاردى دا, ءتىپتى باسقا وبلىستارعا دا شىعىپ, جينالا قالعان ءدۇيىم ەلگە قولما-قول سۋىرىپ سالىپ تا, قالاممەن جازىپ تا – گازەتتەرگە جاريالاپ, ۇنەمى ەل ورتاسىندا بولعانىن بايقايمىز. 1943 جىلى كۇزدە اياكوز اۋدانىنىڭ 36 كولحوزىن تۇگەلدەي ارالاپ, ەڭبەككەرلەرگە دەم بەرىپ جىگەرلەندىرگەنىن اقىن قايىرعازى يسالين بىلاي دەپ جازىپتى: «... مەكتەپتىڭ كەڭ زالىندا ينە شانشار جەر جوق. ۇلكەندەر دە, ءبىز سياقتى بالالار دا ءيىن تىرەسە سىعىلىسىپ وتىر. كەنەت جول باستاۋشىسى بار كەڭ ەسىكتەن ءبىر ادام كىرىپ كەلدى. جينالعان قاۋىم دۋ قول شاپالاقتاپ قۇرمەت كورسەتتى. وزدەرى ءتورت ادام. تانىستىرۋشى – ەڭگەزەردەي, بويى بيىك, قاراسۇرلاۋ, بەتىندە ازداپ سەكپىلى بار, ساقال-مۇرتىن, شاشىن تاقىرلاپ الىپ تاستاعان زور دەنەلى ادامدى نۇرلىبەك بايمۇراتوۆ دەدى. سۋىرىپسالما اقىن يسا بايزاقوۆپەن ءۇش كۇن ايتىسقا تۇسكەن ءداۋدىڭ ءوزى ەكەن. قولىندا شاشاقتى كىشكەنە دومبىراسى بار. شەشەن سويلەيدى. اتى اتالعان سايىن وڭ قولىن كەۋدەسىنە اپارىپ حالىققا تاعزىم ەتىپ قويادى. نۇرەكەڭنىڭ وڭ جاعىنداعى اقىن تاڭىربەرگەن امىرەنوۆ ەكەن. ءۇشىنشى ادامدى كۇلپاش ەگىزەكوۆا دەدى بىلەتىندەر. ءتورتىنشىسى سيقىرشى ء«اپليا» ەكەن. بۇل ەكى اقىن ءوزارا ايتىسقان جوق. ارالاعان جەرىندەگى ءومىر, تىرشىلىك بەينەسىن, ادامداردىڭ جارقىن كەلبەتىن, زامانداستار جايلى, زامان جايلى جىر تولعادى. ءسوز نۇرەكەڭە ءتيدى. قوس قاناتىن قومداعان تاۋ قىرانىنداي نۇرەكەڭ دومبىراسىن قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ ەدى, زال تىنا قالدى. – اسسالاۋماعالەيكۋم, «جاڭا ەڭبەگىم», ەڭبەكپەن گۇل-گۇل جايناپ جاڭاردى ەلىم. سونىڭ ءبارىن جىر قىلىپ تۇيدەك-تۇيدەك, الدىڭدا اڭقىلداپ تۇر نۇرلىبەگىڭ. – وي, ءپالى! – دەستى كوپشىلىك. سىلتەۋىن قارا, – دەستى سۇيسىنگەندەر. اقىن ءارى قاراي ارىندادى: – امان بول, دارقان اۋىلىم, بالا-شاعاڭ, ۇيرەنگەن وقىپ, تانىپ جاڭاشادان. اقيىق بالاپانداي تۇلەپ ءوسىپ, قالماسىن كورەر قىزىق تاماشادان, – دەگەندە, «لايىم سولاي بولسىن», – دەستى اقساقالدار تىلەۋ تىلەپ. ءساتى كەلگەندە ءبىر ادام: – نۇرەكە, قاي جەردەنسىڭ؟ – دەگەن ساۋالدى دا قويىپ جىبەردى. سوندا نۇرەكەڭ: – باق قونعان, قىدىر دارىپ سەمەي ەلىم, بەسقاراعاي ءوڭىرى وسكەن جەرىم. بولماسا وزدەرىڭدەي ورەندەرىم, قولىمدى سوناۋ ايعا سەرمەر مە ەدىم, – دەيدى. – يسامەن ايتىسىڭىزدى ايتساڭىز, – دەپ قالدى زالداعى ءبىر اقساقال قولقالاپ. – جارايدى, دەدى اقىن بالسىنبەي. – مەن ايتتىم: – سەن يسا پالە بولدىڭ بالا شاقتان, ءتىلازار بوپ اپاڭا جالا جاپقان. قاجىمۇقاندى تىشقانمەن قورقىتىپسىڭ, سەمەيدە ءبىر قىس بويى پانالاتقان. سوندا يسانىڭ ايتقانى: – نۇرلىبەك اقىن ەدىڭ قۇداي اتقان, بازارشىلاپ جاسىرىن ۇلتان ساتقان. جامانداپ كولحوزشىعا ءتىل تيگىزىپ, تۇرمەدە قارا باسىپ التى اي جاتقان, دەدى دە, نۇرەكەڭ ودان ءارى سوزبادى. ال, سول 1943 جىلدىڭ قاقاعان قىسىندا ابىرالى اۋدانىنىڭ 19 بىردەي كولحوزىن تۇگەل ارالاعان نۇرەكەڭ باستاعان مادەني بريگادانىڭ ساپارى سەمەي جاقتىڭ شەتكى كولحوزى «تويلان», «ەڭبەكتەستەن» باستاپ شىڭعىستاۋ اۋدانىنا (قازىرگى اباي اۋدانى) شىعاتىن جول «سوتسياليستىك قازاقستان» كولحوزىمەن اياقتالعانى بەلگىلى», دەپ جازىپتى ا.قاپاق ۇلى. «... كولحوزداعى جەتىستىك, كەمشىلىكتەردى اقىن جىرىنا ارقاۋ ەتتى. سول كەزدەگى كولحوز باسشىلارى ءبىر كولحوزدان ەكىنشى كولحوزعا جەتكىزىپ, كولىكپەن قامتاماسىز ەتتى. سول باستىقتاردىڭ كوبىمەن ءازىل-قالجىڭى جاراسقان, زامانداس, دامدەس بولدى. نۇرلىبەكتى زامانداستارى جاندارىنا ەرەكشە جاقىن سانايتىن. 1943 جىلدىڭ قاقاعان اقپان ايى. «ەرتەڭ نۇرلىبەك بايمۇراتوۆ دەگەن اقىن كەلەدى, كونتسەرت بەرەدى», دەپ كولحوز باستىعى, اۋىل سوۆەت, مۇعالىمدەر مەكتەپ ءۇيىن دايىنداپ, اۋىلدارعا حابار بەردى. بۇل مەكتەپتە بىرىنشىدەن باستاپ ءتورتىنشى كلاسقا دەيىن 30-40 بالا وقيمىز. جاقىن جەردىڭ بالالارى جاياۋ-جالپىلى, تايىنشا, تايلاق ءمىنىپ, ەرتەڭىنە كۇننىڭ بورانىنا قاراماي «توي دەگەندە قۋ باس دومالايتىننىڭ» كەرى, ماڭايداعى قىستاقتاردان ەل جاياۋ-جالپىلى, وگىز شاناعا تيەلىپ اعىلا باستادى. كوپتەن قىزىق, ويىن-ساۋىق كورمەگەن ەل ءبىر جاساپ قالعانداي ەدى. مەكتەپ ءۇيىنىڭ ەكى بولمەسى حالىققا تولدى. سىيماعاندارى ۇزىن كوريدورعا كيىز جايىپ جايعاستى. كەش تۇسە ارتيستەر دە ءبىر پار تۇيەلى شانامەن كەلىپ جەتىپ, ەل قاۋمالاپ سالەمدەسىپ جاتىر. كەلگەن ادامدار 4-5 كىسى ەكەن. «توڭىپ كەلدىڭىزدەر, شاي ءىشىپ الىڭىزدار», دەگەنگە قاراعان جوق: – كۇن بولسا سۋىق, وسىنشا حالىقتى توستىرىپ قويۋعا حاقىمىز جوق. ءبىز دايىنبىز, دەپ مۇعالىمدەر ۇستەلىنە كەلىپ جايعاستى. – مىناۋ ءوزىمىزدىڭ يسا اقىن, دەپ جاتتى بىرەۋلەر. سويتسەك, وسى كىسىلەرگە جولباسشى رەتىندە اۋدان باسشىلارى جەرگىلىكتى اقىن يسا باينازاروۆتى قوسىپتى جانە بۇل ءبىزدىڭ ابىرالى اۋدانىنداعى ساپارلارىنىڭ اقىرعى نۇكتەسى ەكەن. ادەيى شىعارىپ سالسىن دەگەندەرى بولۋى كەرەك. ءسوزدى باينازاروۆ باستاپ, بىرگە كەلگەندەردى تانىستىرىپ, بۇل ساپاردىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىندىرىپ, نۇرەكەڭە ايتىستى باستاۋعا رۇقسات بەردى. ەل دۋ قول شاپالاقتاپ جاتىر. نۇرەكەڭ ىڭعايلى شاپان كيىپ, بەلىنە بەلبەۋ بۋىنىپتى. تۇلكى تىماقتى, زور دەنەلى ادام ەكەن. ولارىن شەشىپ, كىشكەنە ۇكىلى دومبىراسىن قولىنا الىپ: – مەن ەشكىممەن ايتىسپايمىن. بىراق وسى ابىرالى اۋدانىن ارالاعان ساپارىمدا كورگەن-بىلگەنىمىزدى سىزدەرگە جاريا ەتەمىز, دەي كەلىپ, ەلگە امانشىلىق تىلەپ, سوعىستىڭ تاياۋ كۇندەردە جەڭىسپەن اياقتالاتىنىن, ەر-ازاماتتاردىڭ امان-ەسەن جاۋىن جەڭىپ ورالاتىنىن, بۇل سونىڭ الدىنداعى ءسۇيىنشى ساپار ەكەنىن ولەڭمەن ايتىپ ءوتتى. حالىق دۋ قول شاپالاقتاپ ريزا بوپ قالدى. سودان سوڭ نۇرەكەڭ, جالعىز ءوزى عانا ايتىستى – ءمىنىپ كەلگەن تۇيە, اقىن جانە باسقارما اراسىنداعى قاعىتپا تۇرىندە بىلايشا باستاپ كەتتى. تۇيە: «سىزدەر كىم, كەلەسىڭدەر قايسى جاقتان؟ شاناعا باگاجدارىن تيەپ جاتقان. ۇستىنە جىعىلعاننىڭ جۇدىرىق دەپ, تاپ بولىپ قۋ سورىما مەنى تاپقان». نۇرەكەڭ: «سۇراساڭ ءبىز كەلەمىز وبلىستان, قولى بوس جان كوردىڭ بە ءبىر جۇمىستان, اۋدانىن ابىرالىنىڭ ارالايمىز, تەگىندە كىسى ەمەسپىز ساعان دۇشپان», – دەيدى. الا جازداي تىنىم كورمەي قاجىعان تۇيە بايعۇس جولاۋشىلاردى تارتا الماعان سوڭ, باستىق تاعى ءبىر تۇيەنى پارلاپ جەگۋگە ءامىر ەتەدى. ول تۇيە دە تىم ارىق, اقىنعا شاعىم ايتىپ: ء«بىزدى ىلعي جۇمىسقا جەگەدى, تىنىقتىرمايدى. كورشى «ۇزىنبۇلاق» سوۆحوزىنىڭ باستىعى جاقسى. مالعا قارايدى, كۇتەدى», دەگەن جەرلەرى بار. پارعا جەگۋگە بەرگەن تۇيە تۋرالى توكپە اقىن نۇرەكەڭ: ء«بىر تۇيە جاتىر ەكەن قورانى ىقتاپ, تاياقتى جەگەن مال عوي و دا مىقتاپ. شاناعا جەگۋگە ونى ايداپ ەدى, اياعى كەتتى ونىڭ شاتقاياقتاپ». باستىق: «قۋ جىراق سەن بەلسەندى بولدىڭ قايدان, تۇرشىگەر كورسەڭ جانىڭ يساتايدان. ءۇش جىلداي ۇزىنبۇلاقتا باستىق بوپ ءجۇر, ەكى ەسە ودان جاقسى ءبىزدىڭ «تويلان», – دەگەندە» جۇرت قىران-توپان كۇلكىگە باتىپ, الاقاندار ساتىر-سۇتىر سوعىلىپ جاتادى. نۇرەكەڭ ولەڭىن ءارى قاراي جالعاستىرىپ: «كورمەيسىڭ بە كوك دونەن مەن سۇر دونەندى, جۇرمەيتىن سەن سىقىلدى و دا ءجوندى. ىسقىرتىپ ىستىق-سۋىق ايداتىپ ەم, جەم سۇراپ وسى كۇنى ماعان ءتوندى», – دەپ باستىقتى دا قاعىتىپ وتەدى. سودان ەلدى ارالاي ءجۇرىپ بولدىرعان كولىكپەن جاياۋ-جالپى ءبىر قىستاققا كەلىپ قونعانىن بىلاي سۋرەتتەيدى: «سونىمەن, دۋاناعا ارەڭ جەتتىك, جۇرگىزبەيدى, قار قالىڭ جەرى كوكتىك. شارشاعان كۇنى بويى ۇزاق جولدان, دەمالىپ تۇيەلەرمەن ءبىز دە شوكتىك». ەرتەڭىنە ءوزىنىڭ قوناقتارىن ريزا ەتكەن باستىق شاناعا جۇردەك اتتارىن جەكتىرىپ جىبەرىپ «قىزىل تۋ» كولحوزىنا جەتكىزىپ, قۇرمەتپەن شىعارىپ سالىپتى. مىنەكي, بەسقاراعايدىڭ باعىنا بەرگەن ءدۇلدۇل ونەرپاز, سۋىرىپسالما توكپە اقىنى تۋرالى اياكوز بەن ابىرالىنىڭ قازىنالى قارتتارىنىڭ ايتقان ەستەلىگىنىڭ جاي-جاپسارى وسىنداي. ال پاۆلودارلىق اقىن, نۇرەكەڭنىڭ بۇرىنعى شاكىرتى – ايتىسكەر, سۋىرىپسالما باقىتجامال وسپانوۆا 1992 جىلى اقىن اتىنداعى مەكتەپكە كەلىپ, ۇستازىنىڭ مۇراجايىن كورىپ ءبىراز ەستەلىك ايتقان ەدى. سوندا ول: – نۇرلىبەك اقىن پاۆلودار ءوڭىرىن تەگىس ارالادى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاندى مايدانى قىزۋ ءجۇرىپ جاتقان تۇستا, ەڭسەلەرى ءتۇسىپ قاجىعان قارتتار مەن بۇعاناسى قاتا قويماعان بالالاردى جالىندى جىرمەن جىگەرلەندىرىپ: مويىماڭدار, جاۋ جەڭىلەدى. ساعىنا كۇتكەن قيماس اعا-باۋىرلارىڭ جەڭىسپەن جەتەدى. ودان دا كۇشتەرىڭدى قوسىپ, مايدانداعى ازاماتتارىڭا تانك, سامولەت مىنگىزىپ, جەڭىستى تەز بولدىرۋعا ءوزىمىز دە ۇلەس قوسىپ جىگەرلەنە قيمىلدايىق», – دەپ ولەڭ-جىرلارىمەن ەل-جۇرتتى ۇگىتتەپ, ۇلكەن ىسكە ۇيىتقى بوپ ۇيىمداستىرىپ ءجۇرىپتى. ول ءوزى دە جيناپ تاپقان اقشاسىنا تانك جاساتىپتى, دەگەندى ەستىپ قالىپ ەدىم – دەي كەلىپ, ەسىندە قالعان نۇرەكەڭنىڭ مىنا ولەڭىن ايتىپ بەرىپ ەدى: – «جاۋ جاعادان العاندا, ءبورى ەتەكتەن», دەگەندى ءبىزدىڭ قازاق ايتىپ كەتكەن. جاندارىم, جەڭىس دەسەڭ – ەستى جينا, قورىقپاي قويان قۇساپ كولەڭكەدەن. ءدال قازىر بالا-شاعاڭ شۇكىر جاندا, ۋكراينا, بەلارۋستى بايقاپ قارا. ءۇي جانىپ, اۋىل قۇرىپ, اتا-انا ءولىپ, قانعا بوككەن سابيلەر شىرىلداۋدا. ەل جۇرەگى ماسكەۋ دە قاۋىپتە تۇر, ءبىر ادامداي بىرلەسىپ, ەڭبەكتى قىل. دەسەك-تاعى مايداننان ءبىز قاشىقپىز, بار ازامات اۋىلدىڭ سوعىستا ءجۇر. ءبىز جىبەرگەن تانكىمىز جاۋعا جۇيتكىپ, سامولەتىڭ جايراتسا, كوكتەن ءىس قىپ. بار ازامات كۇش الىپ, جاۋدى جەڭىپ, ەلگە كەپ وزدەرىڭمەن بولسىن قىزىق. مىنەكي, سوعىس جىلدارىندا جار قۇلاعى جاستىققا تيمەي دومبىرا مەن گارمونعا اسقاق ءۇن قوسىپ, اسىل جىرلارىن توككەن نۇرلىبەك بايمۇراتوۆ وسىنداي ادام ەدى. بۇل سياقتى حالىق اقىندارى سول كەزدەرى كەڭ-بايتاق قازاقستاننىڭ بار وبلىسىندا دا كوپ بولعانى ءمالىم. ولاردىڭ ايتقان تىلەكتەرى اقىرى قۋانىشقا ۇلاستى عوي. سەرتتە تۇرعان سەمسەر ءسوز يەلەرىنە تاعزىم ەتەمىز.
ءۋاليحان تۇكىسوۆ, ەڭبەك ارداگەرى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى, بەسقاراعاي اۋدانى, بەگەن اۋىلى.
