بيىل وڭىردە العاشقى ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيانىڭ شىققانىنا 55 جىل تولدى. سقو تابيعي-مادەني مۇرانى قورعاۋ جانە پايدالانۋ ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنشە, ايماقتا مىڭنان استام تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش بولسا, سونىڭ 599-ى مەملەكەتتىك ەسكەرتكىشتەر تىزىمىنە ەنگىزىلگەن, تاعى 8-ءىنىڭ رەسپۋبليكالىق مارتەبەسى بار. ال ولاردىڭ 437-ءسى – ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش: 45-ءى – تاس عاسىرىنا, 167-ءسى – قولا داۋىرىنە, 205-ءى – ەرتە تەمىر داۋىرىنە, 20-سى – ورتا عاسىرعا جاتادى.
1967 جىلى سقو-دا العاشقى ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا جولعا شىقتى. ۋاقىت وتە كەلە گەننادي ءزدانوۆيچتىڭ, كەيىن ۆيكتور زايبەرتتىڭ وراسان ەڭبەگى ارقاسىندا ارحەولوگتەردىڭ ۇجىمى قالىپتاسىپ, عالىمدار ءوڭىردىڭ ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى.
1980 جىلى تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, ارحەولوگيا پروفەسسورى ۆيكتور زايبەرتتىڭ قازاق جەرىندە اشقان باستى جاڭالىعى – بوتاي قونىسى بولدى. بوتاي – ەنەوليت داۋىرىندە وڭىردە مەكەندەگەن تايپالار مادەنيەتى. قونىستى زەرتتەي كەلە مۇندا 250 ءۇي بولعانى انىقتالدى, 133 مىڭنان استام جىلقى سۇيەگى تابىلىپ, زەرتتەلدى. ناتيجەسىندە, جابايى جىلقىنىڭ ەڭ العاش وسى جەردە قولعا ۇيرەتىلگەندىگى انىقتالدى. ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا بارىسىندا 158 ءۇيدىڭ ورنى قازىلىپ, تاستان, قىشتان جانە سۇيەكتەن جاسالعان ءتۇرلى شارۋاشىلىق قۇرالدارى تابىلدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى اشىلعان ەڭ تانىمال ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش – سەرگەەۆكا قالاسىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان «بايقارا» كەشەنى. «بايقارا» عيبادات كەشەنى ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ءىV-V عاسىرلارعا ءتان سالىنعان. مۇندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى 1997-1999 جىلدارى ارالىعىندا جۇرگىزىلگەن. باستاپقىدا عالىمدار جەرلەۋ ورنى دەپ ويلاسا, كەيىن قازبا جۇمىستارى ناتيجەسىندە سكيفتەر داۋىرىندەگى عيباداتحانا ەكەندىگى انىقتالدى.
ال, قىزىلجار اۋدانى دولماتوۆو ەلدى مەكەنى ماڭىنداعى «اق يري» قالاشىعى 1968 جىلى اشىلعانىمەن, قازبا جۇمىستارى تەك 2003 جىلى عانا باستالدى. ەرتە تەمىر داۋىرىنە جاتاتىن قونىستىڭ جالپى اۋماعى 22 400 شارشى مەتردى الىپ جاتىر. ەسكەرتكiشتەن كۇيدىرiلگەن كiرپiشتiڭ, سۇيەكتەردiڭ قالدىقتارى, ويىپ جاسالعان اشەكەي iزدەرi بار ۇساق كەراميكا فراگمەنتتەرi بار جادىگەرلەر تابىلدى. قالاشىق جاقسى ويلاستىرىلىپ سالىنعان جانە 3 جاعى جارمەن قورشالعان, ياعني جاۋ كىرە المايتىنداي ەتىپ تۇرعىزىلعان.
ءۋاليحانوۆ اۋدانىنداعى «قىزىل وبا مازارى» يۋنەسكو تىزىمىنە ەنۋى مۇمكىن. م. قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى مەن «Margulan centre» ورتالىعىنىڭ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى ەلىمىزدىڭ ورتا عاسىرلىق تاريحىن زەرتتەۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. عالىمدار توبى 2019 جىلى بەرەكە مەن قاراتال اۋىلدارىنىڭ ماڭىنان XIV عاسىرعا جاتاتىن 7 كەسەنەنiڭ ءۇيiندiسىن تاپقان ەدى. التىن وردا ءداۋiرiنiڭ مازارلارى جوشى حان اۋلەتiنiڭ وكiلدەرiنە تيەسiلi. قازبا جۇمىستارى كەزىندە التىن اشەكەي بۇيىمدار, كiرپiشتi كۇيدiرۋ پەشتەرi مەن شەبەرحانالار, ارىقتار مەن كەراميكالىق ىدىستاردىڭ قالدىقتارى تابىلدى.
ارحەولوگ, تاريحشى تاتيانا كرۋپانىڭ ايتۋىنشا, بۇل ءۇستى تولىق جابىلعان قازاقستانداعى ازىرگە جالعىز ماۆزولەي.
ء«بىز بۇل ەسكەرتكىشتى زەرتتەي وتىرا ساقتاپ قالۋدى ماقسات ەتتىك. بۇرىنعى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. كەلگەن ادامدار تاريح قويناۋىنا كىرگەندەي كۇي كەشۋى كەرەك. بيىل دا مەن قازبا جۇمىستارى كەزىندە كوپتەگەن تالداۋلار جاسادىم. قازىردىڭ وزىندە بۇل ەسكەرتكىشتىڭ وتە قۇندى ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ وتىرمىن. يۋنەسكو تىزىمىنەن ورىن السا ەكەن دەپ تىلەيمىن. كوشپەلى مادەنيەت تاريحتان لايىقتى ورنىن الۋى كەرەك», دەيدى تاتيانا كرۋپا.
بيىل عالىمدار «قىزىل-وبا ماۆزولەيىندە» كىرپىشتەن جاسالعان جيىرما شاقتى نىساندى انىقتادى. سونداي-اق, كىرپىشتى جوعارى تەمپەراتۋرادا قىزدىرىپ, كەپتىرەتىن بىرنەشە شەبەرحانانى تاپتى. قازبا جۇمىستارى كەلەسى جىلى جالعاسپاق.
