«ماقسات – دوستىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ»
ماسكەۋ شىلدە ايىندا 30 تامىز بەن 5 قىركۇيەك ارالىعىندا «ۆوستوك» وقۋ-جاتتىعۋى وتەتىنىن حابارلاعان بولاتىن. الايدا بۇل ءىس-شاراعا قاتىساتىن ەلدەردىڭ ناقتى ءتىزىمى ايتىلمادى. اسكەري جاتتىعۋ ءۇندىستان, بەلارۋس, موڭعوليا, تاجىكستان سەكىلدى ەلدەردىڭ قاتىسۋىمەن وتپەك. ال قىتاي قورعانىس مينيسترلىگى ءوز ەلىنىڭ اسكەري قىزمەتكەرلەرىنىڭ جاتتىعۋعا قاتىسۋ ءۇشىن رەسەيگە باراتىنىن رەسمي حابارلادى. سونداي-اق مينيسترلىك قىتايدىڭ بىرلەسكەن وقۋ-جاتتىعۋعا قاتىسۋى «قازىرگى حالىقارالىق جانە ايماقتىق جاعدايعا بايلانىستى ەمەس» دەپ مالىمدەدى. «ماقسات – قاتىسۋشى ەلدەردىڭ اسكەرلەرىمەن پراكتيكالىق جانە دوستىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ, قاتىسۋشى تاراپتاردىڭ ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىعى دەڭگەيىن ارتتىرۋ جانە قاۋىپسىزدىكتىڭ ءارتۇرلى قاتەرلەرىنە جاۋاپ بەرۋ قابىلەتىن كۇشەيتۋ» دەلىنگەن رەسمي اقپاراتتا.
سينحۋا اگەنتتىگى تاراتقان مالىمەتكە سايكەس قىتاي حالىق ازاتتىق ارمياسى وتكەن جەكسەنبىدە تايۆان ارالىنىڭ اينالاسىندا جاتتىعۋلار وتكىزگەن. «قىتاي مەن اقش اراسىنداعى كەلىسسوزدەر كەيىنگە قالدىرىلعاننان كەيىن قحر تايۆان جاعالاۋىندا اسكەري جاتتىعۋلارىن قايتا باستادى», دەپ مالىمدەدى The Guardian باسىلىمى. وسىدان ءبىر جىل بۇرىن ەكى ەل قىتايدىڭ سولتۇستىك-ورتالىق بولىگىندە 10 مىڭنان استام اسكەردى قامتىعان بىرلەسكەن اسكەري جاتتىعۋ وتكىزدى. رەسەي قورعانىس ءمينيسترى سەرگەي شويگۋ قىتايدىڭ نينسيا قالاسىندا وتكەن «سيبۋ/ىنتىماقتاستىق-2021» جاتتىعۋلارىن جوعارى باعالاپ, بۇل ءىس-شارانى ودان ءارى دامىتۋعا بولاتىنىن ايتتى. ال رەسەي مەن قىتايدىڭ بىرلەسكەن اسكەري-تەڭىز جاتتىعۋلارىنىڭ ەندى ءبىرى قازان ايىندا جاپونيا تەڭىزىندە ۇيىمداستىرىلدى. سودان بىرنەشە كۇننەن كەيىن ەكى الپاۋىتتىڭ اسكەري كەمەلەرى باتىس تىنىق مۇحيتىندا العاشقى بىرلەسكەن پاترۋلدىك قيمىل جۇرگىزدى. وسى جىلدىڭ 24 اقپانىندا رەسەيدىڭ ۋكرايناعا باسىپ كىرۋىنەن از ۋاقىت بۇرىن بەيجىڭ مەن ماسكەۋ «شەكاراسىز» سەرىكتەستىك تۋرالى كەلىسىم جاريالادى. جالپى, رەسەيدىڭ شىعىس اسكەري وكرۋگىنە ءسىبىردىڭ ءبىر بولىگى كىرەدى جانە شتاب-پاتەرى حاباروۆسكىدە, قىتايمەن شەكارالاس جەردە ورنالاسقان.
قىتاي مەن رەسەي قانشالىقتى جاقىن؟
«سي تسزينپين مەن ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ بيلىگى تۇسىندا بەيجىڭ مەن ماسكەۋ باتىستان وقشاۋلانىپ, ءبىر-بىرىنە جاقىنداي ءتۇستى», دەيدى ساراپشىلار. رەسەي ۋكرايناعا ۆلاديمير پۋتين بەيجىڭدەگى قىسقى وليمپيا ويىندارىنا بارعاننان كەيىن بىرنەشە كۇن وتكەن سوڭ باسىپ كىردى. وليمپيادا شەڭبەرىندە ەكى ەل باسشىلارى اراسىندا «تىعىز ىنتىماقتاستىقتا بولاتىنى» ايتىلعان بىرلەسكەن مالىمدەمە جاسالدى. سونداي-اق ولار باتىستى «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ يدەولوگيالىق تاسىلدەرىنەن باس تارتۋعا» شاقىرىپ, ۋكراينا مەن تايۆانعا قاتىستى ءبىر-ءبىرىنىڭ ۇستانىمىن قولدايتىنىن ءبىلدىردى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, كوشباسشىلاردىڭ بىرىگۋ ماقساتى – باتىسقا قارسى ارەكەت جاساۋ. «بەيجىڭنىڭ قىتاي-رەسەي قارىم-قاتىناسىنىڭ نەگىزى ەكى ەلدىڭ دە جاۋى باتىسقا قارسى تۇرۋىندا جانە ولار بولەك ەمەس بىرگە بولسا, باتىستىڭ قىسىمىنا قارسى تۇرۋ وڭايىراق بولادى دەپ سەنەدى», دەدى برۋكينگس ينستيتۋتىنىڭ قىتاي جانە ازيا ەلدەرىن زەرتتەۋشى رايان حاسس The Guardian-عا بەرگەن سۇحباتىندا. سونداي-اق ول «قىتاي مەن رەسەيدىڭ مۇددەلەرى مۇلدەم بىردەي ەمەس ەكەنىن ەستە ۇستاعان ءجون», دەيدى.
قىتايدىڭ قاقتىعىس تۋرالى كوزقاراسى
وتكەن جۇمادا جىل سايىنعى «ەكى سەسسيا» جينالىسىنان كەيىن باق وكىلدەرىنە بەرگەن سۇحباتىندا پرەمەر-مينيستر لي كەتسيان قىتاي قاقتىعىسقا قاتتى الاڭداۋشىلىق بىلدىرەتىنىن جەتكىزدى. «ۋكراينادا قازىرگى جاعداي وتە قيىن. قازىرگى ەڭ باستى مىندەت – شيەلەنىستىڭ كۇشەيۋىنە نەمەسە ءتىپتى باقىلاۋدان شىعىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋ», دەدى ول.
«بەيجىڭ ءوزىن بەيتاراپ ەتىپ كورسەتۋگە تىرىسۋدا جانە دەلدال رەتىندە ارەكەت ەتە الاتىنىن ءبىلدىردى», دەيدى ساراپشىلار. ال قىتايلىق شەنەۋنىكتەر اقش پەن ناتو-نى شيەلەنىستى كۇشەيتىپ وتىر دەپ ايىپتادى. «قىتاي رەسەيگە جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگى ارقىلى قولداۋ كورسەتۋدى جالعاستىرۋدا جانە ناتو-نىڭ كەڭەيۋىنە جانە رەسەيگە قارسى سانكتسيالارىنا قارسى», دەدى بەيبىتشىلىك ءۇشىن كارنەگي قورىنىڭ وكىلى پاۋل حەنلە حالىقارالىق China File باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, نەگىزى رەسەي قىتايدان جاھاندىق سانكتسيالار جاريالانا باستاعان كەزدە اسكەري تەحنيكا مەن قولداۋ, سونداي-اق ەكونوميكالىق كومەك سۇراعان. بۇعان قىتايدىڭ ناقتى جاۋابى اقپارات كوزدەرىندە كورسەتىلمەيدى, الايدا بۇدان حاباردار بولعان اقش قىتايعا ەسكەرتۋ جاساعانى ايتىلادى. قىتايدىڭ كەيىنگى حابارلامالارىندا اقش-تىڭ وداقتاستارعا جولداعان ديپلوماتيالىق حاتتارىنا سىلتەمە جاساي وتىرىپ, رەسەيدىڭ ۇشقىشسىز ۇشاقتار, بروندالعان كولىكتەر جانە جەر-اۋە زىمىراندارى سياقتى جابدىقتاردى سۇراعانى جانە قىتايدىڭ كەلىسىمگە كەلۋگە دايىن ەكەندىگى ايتىلعان. ال قحر-دىڭ ۆاشينگتونداعى ەلشىلىگىنىڭ وكىلى ليۋ پەنگيۋ مۇنداي حابار تۋرالى بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەنىن ايتادى.
اقش شەنەۋنىكتەرى قىتاي رەسەيگە ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق قولداۋ كورسەتۋگە شەشىم قابىلداپ, ۇشقىشسىز ۇشاقتار سياقتى اسكەري تەحنيكالاردى جىبەرۋدى قاراستىرىپ جاتىر دەپ الاڭدايدى.
«رەسەيمەن قارىم-قاتىناس سي تسزينپين ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەدى جانە ء«ۇزىلىپ جاتقان» باتىسپەن وداقتاسۋ ءۇشىن ماسكەۋدەن باس تارتۋى ەكىتالاي», دەگەن پىكىردە گەرمانيا مارشالل قورىنىڭ ازيا باعدارلاماسىنىڭ ديرەكتورى بونني گلازەر. «قىتاي ماسكەۋگە سانكتسيالاردىڭ سالدارىن جەڭىلدەتۋگە كومەكتەسۋ جولدارىن تابۋى مۇمكىن. ونىڭ يران مەن سولتۇستىك كورەياعا باعىتتالعان سانكتسيالاردى بولدىرماۋعا كومەكتەسۋ ءۇشىن قولدانعان ستسەناريى بار, سوعان قاراپ قىتايدىڭ ىقتيمال ارەكەتتەرىن بولجاۋعا بولادى. ال قىتايدىڭ تىكەلەي اسكەري كومەك كورسەتۋگە ىنتاسى شامالى», دەپ قوستى ول. سونىمەن قاتار «بەيجىڭ, بىرىنشىدەن, حالىقارالىق تۇراقتىلىقتى, ەكىنشىدەن, حالىقارالىق سانكتسيالاردىڭ سالدارىنان رەسەي ەكونوميكاسى مەن ساياساتىنىڭ كۇيرەمەۋىنە كەپىلدىك بەرۋدى, ۇشىنشىدەن, رەسەيدىڭ قاقتىعىستارعا باعىتتالعان ارەكەتتەرىنىڭ جاقتاسى رەتىندە كورىنبەۋىن قالايدى», دەدى اۋستراليا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ساياساتتانۋشىسى ۆەن-تي سون China File باسىلىمىندا جاريالانعان پىكىرىندە. ال برۋكينگس ينستيتۋتىنىڭ قىتاي جانە ازيا زەرتتەۋشىسى رايان حاسستىڭ ايتۋىنشا, قىتاي «رەسەيگە قولداۋ كورسەتۋگە ريتوريكالىق تۇردە بەرىلگەن» بولىپ قالا بەرەدى, بىراق ەكىنشى رەتتىك سانكتسيالاردى بولدىرماۋ ءۇشىن ارەكەت جاسايدى. «مەن قىتايدىڭ رەسەيگە كەز كەلگەن ماتەريالدىق قولداۋ كورسەتۋدە ساقتىق تانىتۋىن كۇتەمىن, ويتكەنى مۇنداي قولداۋ ۋكرايناداعى قاقتىعىسقا اسەر ەتكەنىمەن, قىتايدىڭ باتىسپەن قارىم-قاتىناسىن ودان ءارى ۋشىقتىرۋى مۇمكىن», دەدى ول.
سونداي-اق ساراپشىلار ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسىن ساراپتاي وتىرىپ, قىتاي رەسەيدىڭ ۋكرايناعا باسىپ كىرەتىنىن الدىن الا ءبىلدى مە ەكەن دەگەن سۇراقتى قوزعايدى. ويتكەنى رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى سەرىكتەستىككە قول قويۋ ۋاقىتى ءپۋتيننىڭ ۋكرايناعا باسىپ كىرۋ ۋاقىتىنا سايكەس كەلەدى. كەيبىر امەريكالىق ساراپشىلار مەن شەنەۋنىكتەردىڭ بولجامىنشا, بەيجىڭ رەسەيدىڭ ۋكرايناعا قاتىستى جالپى جوسپارى تۋرالى بىلگەن, بىراق ولاردان ناقتى بەيحابار. ال بەيجىڭ بولسا مۇنى جوققا شىعارادى. سارسەنبى كۇنى The Washington Post گازەتىندە قىتايدىڭ اقش-تاعى ەلشىسى «سوعىس تۋرالى بىلگەن, ونىمەن كەلىسكەن نەمەسە ءۇنسىز قولداعان» دەگەن كەز كەلگەن پىكىردەگى ايىپتاۋلار جالعان اقپارات ەكەنىن ايتتى. ال ماككۋاري ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, Chatham House قاۋىمداستىعىنىڭ قىزمەتكەرى, دوكتور كورتني دج.فۋنگ نەگىزى قىتاي جاۋاپكەرشىلىگى زور الىپ ەل رەتىندە تانىلعىسى كەلەتىنىن ايتادى. سوندىقتان ۋكرايناعا قاتىستى ماسەلەدە ول «گۋمانيتارلىق كومەك, بەيبىت تۇرعىنداردى قورعاۋ, ەۆاكۋاتسيالاۋ سياقتى ەكىنشى دەڭگەيلى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارۋدا» دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.
«ۋكرايناداعى قاقتىعىس كۇشەيگەن كەزدە رەسەي تاعى دا حالىقارالىق قىسىمعا ۇشىراپ, باتىسپەن قارسىلاسۋ ءۇشىن شەتەلدىك وداقتاستاردى ىزدەۋدە. سوندىقتان قازىرگى جاعدايدا قىتاي رەسەيگە ەمەس, كەرىسىنشە, رەسەي قىتايعا كوبىرەك مۇقتاج», دەدى ماسكەۋدەگى كارنەگي ورتالىعىنىڭ «ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى رەسەي» باعدارلاماسىنىڭ توراعاسى الەكساندر گابۋەۆ. سونداي-اق گابۋەۆ ماسكەۋدەگى كوڭىل كۇيدى سيپاتتاي وتىرىپ, «قىتاي وتە پراگماتيكالىق باعىتتى قولدانىپ وتىر جانە كوپتەگەن باسىمدىققا يە. ەكىجاقتى كەلىسىمگە كەلەردە قىتايدىڭ كەلىسسوزدەردەگى ۇستانىمى كۇننەن-كۇنگە كۇشەيدى, سوندىقتان رەسەي قىتايمەن تەز ارادا كەلىسىمگە قول قويدى», دەدى ول.
ەكى الپاۋىت ەلدىڭ بايلانىسى قانداي دەڭگەيدە وربىسە دە, قازاقستان رەسەي مەن قىتاي ەلدەرىمەن اراداعى دوستىققا, ەكونوميكالىق, شەكارالىق ىنتىماقتاستىققا قۇرىلعان ساياسي ۇستانىمىن وزگەرتپەك ەمەس.
«ماقسات – دوستىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ»
ماسكەۋ شىلدە ايىندا 30 تامىز بەن 5 قىركۇيەك ارالىعىندا «ۆوستوك» وقۋ-جاتتىعۋى وتەتىنىن حابارلاعان بولاتىن. الايدا بۇل ءىس-شاراعا قاتىساتىن ەلدەردىڭ ناقتى ءتىزىمى ايتىلمادى. اسكەري جاتتىعۋ ءۇندىستان, بەلارۋس, موڭعوليا, تاجىكستان سەكىلدى ەلدەردىڭ قاتىسۋىمەن وتپەك. ال قىتاي قورعانىس مينيسترلىگى ءوز ەلىنىڭ اسكەري قىزمەتكەرلەرىنىڭ جاتتىعۋعا قاتىسۋ ءۇشىن رەسەيگە باراتىنىن رەسمي حابارلادى. سونداي-اق مينيسترلىك قىتايدىڭ بىرلەسكەن وقۋ-جاتتىعۋعا قاتىسۋى «قازىرگى حالىقارالىق جانە ايماقتىق جاعدايعا بايلانىستى ەمەس» دەپ مالىمدەدى. «ماقسات – قاتىسۋشى ەلدەردىڭ اسكەرلەرىمەن پراكتيكالىق جانە دوستىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ, قاتىسۋشى تاراپتاردىڭ ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىعى دەڭگەيىن ارتتىرۋ جانە قاۋىپسىزدىكتىڭ ءارتۇرلى قاتەرلەرىنە جاۋاپ بەرۋ قابىلەتىن كۇشەيتۋ» دەلىنگەن رەسمي اقپاراتتا.
سينحۋا اگەنتتىگى تاراتقان مالىمەتكە سايكەس قىتاي حالىق ازاتتىق ارمياسى وتكەن جەكسەنبىدە تايۆان ارالىنىڭ اينالاسىندا جاتتىعۋلار وتكىزگەن. «قىتاي مەن اقش اراسىنداعى كەلىسسوزدەر كەيىنگە قالدىرىلعاننان كەيىن قحر تايۆان جاعالاۋىندا اسكەري جاتتىعۋلارىن قايتا باستادى», دەپ مالىمدەدى The Guardian باسىلىمى. وسىدان ءبىر جىل بۇرىن ەكى ەل قىتايدىڭ سولتۇستىك-ورتالىق بولىگىندە 10 مىڭنان استام اسكەردى قامتىعان بىرلەسكەن اسكەري جاتتىعۋ وتكىزدى. رەسەي قورعانىس ءمينيسترى سەرگەي شويگۋ قىتايدىڭ نينسيا قالاسىندا وتكەن «سيبۋ/ىنتىماقتاستىق-2021» جاتتىعۋلارىن جوعارى باعالاپ, بۇل ءىس-شارانى ودان ءارى دامىتۋعا بولاتىنىن ايتتى. ال رەسەي مەن قىتايدىڭ بىرلەسكەن اسكەري-تەڭىز جاتتىعۋلارىنىڭ ەندى ءبىرى قازان ايىندا جاپونيا تەڭىزىندە ۇيىمداستىرىلدى. سودان بىرنەشە كۇننەن كەيىن ەكى الپاۋىتتىڭ اسكەري كەمەلەرى باتىس تىنىق مۇحيتىندا العاشقى بىرلەسكەن پاترۋلدىك قيمىل جۇرگىزدى. وسى جىلدىڭ 24 اقپانىندا رەسەيدىڭ ۋكرايناعا باسىپ كىرۋىنەن از ۋاقىت بۇرىن بەيجىڭ مەن ماسكەۋ «شەكاراسىز» سەرىكتەستىك تۋرالى كەلىسىم جاريالادى. جالپى, رەسەيدىڭ شىعىس اسكەري وكرۋگىنە ءسىبىردىڭ ءبىر بولىگى كىرەدى جانە شتاب-پاتەرى حاباروۆسكىدە, قىتايمەن شەكارالاس جەردە ورنالاسقان.
قىتاي مەن رەسەي قانشالىقتى جاقىن؟
«سي تسزينپين مەن ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ بيلىگى تۇسىندا بەيجىڭ مەن ماسكەۋ باتىستان وقشاۋلانىپ, ءبىر-بىرىنە جاقىنداي ءتۇستى», دەيدى ساراپشىلار. رەسەي ۋكرايناعا ۆلاديمير پۋتين بەيجىڭدەگى قىسقى وليمپيا ويىندارىنا بارعاننان كەيىن بىرنەشە كۇن وتكەن سوڭ باسىپ كىردى. وليمپيادا شەڭبەرىندە ەكى ەل باسشىلارى اراسىندا «تىعىز ىنتىماقتاستىقتا بولاتىنى» ايتىلعان بىرلەسكەن مالىمدەمە جاسالدى. سونداي-اق ولار باتىستى «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ يدەولوگيالىق تاسىلدەرىنەن باس تارتۋعا» شاقىرىپ, ۋكراينا مەن تايۆانعا قاتىستى ءبىر-ءبىرىنىڭ ۇستانىمىن قولدايتىنىن ءبىلدىردى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, كوشباسشىلاردىڭ بىرىگۋ ماقساتى – باتىسقا قارسى ارەكەت جاساۋ. «بەيجىڭنىڭ قىتاي-رەسەي قارىم-قاتىناسىنىڭ نەگىزى ەكى ەلدىڭ دە جاۋى باتىسقا قارسى تۇرۋىندا جانە ولار بولەك ەمەس بىرگە بولسا, باتىستىڭ قىسىمىنا قارسى تۇرۋ وڭايىراق بولادى دەپ سەنەدى», دەدى برۋكينگس ينستيتۋتىنىڭ قىتاي جانە ازيا ەلدەرىن زەرتتەۋشى رايان حاسس The Guardian-عا بەرگەن سۇحباتىندا. سونداي-اق ول «قىتاي مەن رەسەيدىڭ مۇددەلەرى مۇلدەم بىردەي ەمەس ەكەنىن ەستە ۇستاعان ءجون», دەيدى.
قىتايدىڭ قاقتىعىس تۋرالى كوزقاراسى
وتكەن جۇمادا جىل سايىنعى «ەكى سەسسيا» جينالىسىنان كەيىن باق وكىلدەرىنە بەرگەن سۇحباتىندا پرەمەر-مينيستر لي كەتسيان قىتاي قاقتىعىسقا قاتتى الاڭداۋشىلىق بىلدىرەتىنىن جەتكىزدى. «ۋكراينادا قازىرگى جاعداي وتە قيىن. قازىرگى ەڭ باستى مىندەت – شيەلەنىستىڭ كۇشەيۋىنە نەمەسە ءتىپتى باقىلاۋدان شىعىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋ», دەدى ول.
«بەيجىڭ ءوزىن بەيتاراپ ەتىپ كورسەتۋگە تىرىسۋدا جانە دەلدال رەتىندە ارەكەت ەتە الاتىنىن ءبىلدىردى», دەيدى ساراپشىلار. ال قىتايلىق شەنەۋنىكتەر اقش پەن ناتو-نى شيەلەنىستى كۇشەيتىپ وتىر دەپ ايىپتادى. «قىتاي رەسەيگە جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگى ارقىلى قولداۋ كورسەتۋدى جالعاستىرۋدا جانە ناتو-نىڭ كەڭەيۋىنە جانە رەسەيگە قارسى سانكتسيالارىنا قارسى», دەدى بەيبىتشىلىك ءۇشىن كارنەگي قورىنىڭ وكىلى پاۋل حەنلە حالىقارالىق China File باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, نەگىزى رەسەي قىتايدان جاھاندىق سانكتسيالار جاريالانا باستاعان كەزدە اسكەري تەحنيكا مەن قولداۋ, سونداي-اق ەكونوميكالىق كومەك سۇراعان. بۇعان قىتايدىڭ ناقتى جاۋابى اقپارات كوزدەرىندە كورسەتىلمەيدى, الايدا بۇدان حاباردار بولعان اقش قىتايعا ەسكەرتۋ جاساعانى ايتىلادى. قىتايدىڭ كەيىنگى حابارلامالارىندا اقش-تىڭ وداقتاستارعا جولداعان ديپلوماتيالىق حاتتارىنا سىلتەمە جاساي وتىرىپ, رەسەيدىڭ ۇشقىشسىز ۇشاقتار, بروندالعان كولىكتەر جانە جەر-اۋە زىمىراندارى سياقتى جابدىقتاردى سۇراعانى جانە قىتايدىڭ كەلىسىمگە كەلۋگە دايىن ەكەندىگى ايتىلعان. ال قحر-دىڭ ۆاشينگتونداعى ەلشىلىگىنىڭ وكىلى ليۋ پەنگيۋ مۇنداي حابار تۋرالى بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەنىن ايتادى.
اقش شەنەۋنىكتەرى قىتاي رەسەيگە ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق قولداۋ كورسەتۋگە شەشىم قابىلداپ, ۇشقىشسىز ۇشاقتار سياقتى اسكەري تەحنيكالاردى جىبەرۋدى قاراستىرىپ جاتىر دەپ الاڭدايدى.
«رەسەيمەن قارىم-قاتىناس سي تسزينپين ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەدى جانە ء«ۇزىلىپ جاتقان» باتىسپەن وداقتاسۋ ءۇشىن ماسكەۋدەن باس تارتۋى ەكىتالاي», دەگەن پىكىردە گەرمانيا مارشالل قورىنىڭ ازيا باعدارلاماسىنىڭ ديرەكتورى بونني گلازەر. «قىتاي ماسكەۋگە سانكتسيالاردىڭ سالدارىن جەڭىلدەتۋگە كومەكتەسۋ جولدارىن تابۋى مۇمكىن. ونىڭ يران مەن سولتۇستىك كورەياعا باعىتتالعان سانكتسيالاردى بولدىرماۋعا كومەكتەسۋ ءۇشىن قولدانعان ستسەناريى بار, سوعان قاراپ قىتايدىڭ ىقتيمال ارەكەتتەرىن بولجاۋعا بولادى. ال قىتايدىڭ تىكەلەي اسكەري كومەك كورسەتۋگە ىنتاسى شامالى», دەپ قوستى ول. سونىمەن قاتار «بەيجىڭ, بىرىنشىدەن, حالىقارالىق تۇراقتىلىقتى, ەكىنشىدەن, حالىقارالىق سانكتسيالاردىڭ سالدارىنان رەسەي ەكونوميكاسى مەن ساياساتىنىڭ كۇيرەمەۋىنە كەپىلدىك بەرۋدى, ۇشىنشىدەن, رەسەيدىڭ قاقتىعىستارعا باعىتتالعان ارەكەتتەرىنىڭ جاقتاسى رەتىندە كورىنبەۋىن قالايدى», دەدى اۋستراليا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ساياساتتانۋشىسى ۆەن-تي سون China File باسىلىمىندا جاريالانعان پىكىرىندە. ال برۋكينگس ينستيتۋتىنىڭ قىتاي جانە ازيا زەرتتەۋشىسى رايان حاسستىڭ ايتۋىنشا, قىتاي «رەسەيگە قولداۋ كورسەتۋگە ريتوريكالىق تۇردە بەرىلگەن» بولىپ قالا بەرەدى, بىراق ەكىنشى رەتتىك سانكتسيالاردى بولدىرماۋ ءۇشىن ارەكەت جاسايدى. «مەن قىتايدىڭ رەسەيگە كەز كەلگەن ماتەريالدىق قولداۋ كورسەتۋدە ساقتىق تانىتۋىن كۇتەمىن, ويتكەنى مۇنداي قولداۋ ۋكرايناداعى قاقتىعىسقا اسەر ەتكەنىمەن, قىتايدىڭ باتىسپەن قارىم-قاتىناسىن ودان ءارى ۋشىقتىرۋى مۇمكىن», دەدى ول.
سونداي-اق ساراپشىلار ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسىن ساراپتاي وتىرىپ, قىتاي رەسەيدىڭ ۋكرايناعا باسىپ كىرەتىنىن الدىن الا ءبىلدى مە ەكەن دەگەن سۇراقتى قوزعايدى. ويتكەنى رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى سەرىكتەستىككە قول قويۋ ۋاقىتى ءپۋتيننىڭ ۋكرايناعا باسىپ كىرۋ ۋاقىتىنا سايكەس كەلەدى. كەيبىر امەريكالىق ساراپشىلار مەن شەنەۋنىكتەردىڭ بولجامىنشا, بەيجىڭ رەسەيدىڭ ۋكرايناعا قاتىستى جالپى جوسپارى تۋرالى بىلگەن, بىراق ولاردان ناقتى بەيحابار. ال بەيجىڭ بولسا مۇنى جوققا شىعارادى. سارسەنبى كۇنى The Washington Post گازەتىندە قىتايدىڭ اقش-تاعى ەلشىسى «سوعىس تۋرالى بىلگەن, ونىمەن كەلىسكەن نەمەسە ءۇنسىز قولداعان» دەگەن كەز كەلگەن پىكىردەگى ايىپتاۋلار جالعان اقپارات ەكەنىن ايتتى. ال ماككۋاري ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, Chatham House قاۋىمداستىعىنىڭ قىزمەتكەرى, دوكتور كورتني دج.فۋنگ نەگىزى قىتاي جاۋاپكەرشىلىگى زور الىپ ەل رەتىندە تانىلعىسى كەلەتىنىن ايتادى. سوندىقتان ۋكرايناعا قاتىستى ماسەلەدە ول «گۋمانيتارلىق كومەك, بەيبىت تۇرعىنداردى قورعاۋ, ەۆاكۋاتسيالاۋ سياقتى ەكىنشى دەڭگەيلى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارۋدا» دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.
«ۋكرايناداعى قاقتىعىس كۇشەيگەن كەزدە رەسەي تاعى دا حالىقارالىق قىسىمعا ۇشىراپ, باتىسپەن قارسىلاسۋ ءۇشىن شەتەلدىك وداقتاستاردى ىزدەۋدە. سوندىقتان قازىرگى جاعدايدا قىتاي رەسەيگە ەمەس, كەرىسىنشە, رەسەي قىتايعا كوبىرەك مۇقتاج», دەدى ماسكەۋدەگى كارنەگي ورتالىعىنىڭ «ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى رەسەي» باعدارلاماسىنىڭ توراعاسى الەكساندر گابۋەۆ. سونداي-اق گابۋەۆ ماسكەۋدەگى كوڭىل كۇيدى سيپاتتاي وتىرىپ, «قىتاي وتە پراگماتيكالىق باعىتتى قولدانىپ وتىر جانە كوپتەگەن باسىمدىققا يە. ەكىجاقتى كەلىسىمگە كەلەردە قىتايدىڭ كەلىسسوزدەردەگى ۇستانىمى كۇننەن-كۇنگە كۇشەيدى, سوندىقتان رەسەي قىتايمەن تەز ارادا كەلىسىمگە قول قويدى», دەدى ول.
ەكى الپاۋىت ەلدىڭ بايلانىسى قانداي دەڭگەيدە وربىسە دە, قازاقستان رەسەي مەن قىتاي ەلدەرىمەن اراداعى دوستىققا, ەكونوميكالىق, شەكارالىق ىنتىماقتاستىققا قۇرىلعان ساياسي ۇستانىمىن وزگەرتپەك ەمەس.
