جەر كودەكسى بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن ءبىر تۇردەن ەكىنشى تۇرگە اۋىستىرۋ تەك ۇكىمەتتىڭ, جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ارنايى شەشىمدەرىمەن عانا جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك. بىراق باقىلاۋدىڭ السىزدىگىنەن وعان قاراپ جاتقاندار از. استىق وسىرەتىندەر مۇمكىندىگىنشە ەگىستىك كولەمىن جايىلىمنىڭ, شابىندىقتىڭ, ءتىپتى ورماندارعا تيەسىلى جەرلەردىڭ ەسەبىنەن رۇقساتسىز ۇلعايتۋدا. مۇندايلاردىڭ بارلىق اۋداندا دا بارىن ەستيمىز. جەرگىلىكتى بيلىك ارنايى شەشىمىمەن رۇقسات بەرگەن بولسا ورمانداردىڭ تۇبىنە دەيىن جىرتۋعا نەمەسە جايىلىمدىقتىڭ يا شابىندىقتىڭ ىشىنە بويلاپ ەنۋىنە رۇقسات بەرمەگەن بولار ەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىن ءبىر تۇردەن ەكىنشىسىنە اۋىستىرۋ (ترانسفورماتسيالاۋ) جەر كودەكسىنىڭ 98-بابى بويىنشا: «قاجەتتiگi تابيعي فاكتورلارعا, ولاردى بۇدان كەيiن دە باسقا جەر القاپتارىنىڭ قۇرامىندا پايدالانۋدىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ورىندىلىعىنا نەگiزدەلەدi» دەلىنگەن. دەمەك ترانسفورماتسيا تەك ەكونوميكالىق تيىمدىلىك بەرسە عانا وزگەرتىلەدى. الايدا ەكونوميكالىق تيىمدىلىك كىمگە تيەسىلى ەكەندىگى انىقتالماعان. ارينە, جەر ۋچاسكەسىنىڭ پايدالانۋشىسىنا ول ءتيىمدى بولۋى مۇمكىن, ويتكەنى باستامانى كوتەرىپ تۇرعان سونىڭ ءوزى. بىراق تۇپكىلىكتى مەنشىگى بولمايتىن جەردى پايدالانۋشىنىڭ ءبىر تۇردەن ەكىنشى تۇرگە اۋىستىرۋى سول القاپتى كەيىن پايدالاناتىندارعا ءتيىمسىز بولىپ شىعاتىنى بۇگىندە كورىنىپ وتىر. ويتكەنى مال وسىرۋشىلەرگە جايىلىم, پىشەن دايىندايتىندارعا شابىندىق جوق, بار بولسا دا ازايىپ قالعان. ونى قالپىنا كەلتىرۋگە ۇزاق جىلدار قاجەت. سونىمەن بىرگە ءبىر تۇردەن ەكىنشى تۇرگە اۋىستىرۋلاردى «ەكونوميكالىق تۇرعىدان نەگىزدى» نەمەسە «تابيعي فاكتورلار اسەر ەتتى» دەگەندى دە ايتا المايسىڭ. بۇل جەردە تەك جەردى ۋاقىتشا ء(تىپتى ۇزاق مەرزىمگە بولسا دا) جالعا الىپ پايدالانۋشى عانا بىرجاقتى ۇتىپ تۇر.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاقستاندا تەكسەرۋلەرگە جانە پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ مەن قاداعالاۋدى بارىپ جۇرگىزۋگە موراتوري ەنگىزۋ تۋرالى» 2019 جىلعى 26 جەلتوقسانداعى جارلىعىنا تولىقتىرۋ ەنگىزۋ تۋرالى» جاڭا جارلىققا قول قويدى. حالىق بۇل جارلىقتان جەردى زاڭدى بۇزىپ يەلەنىپ كەتكەن پايدالانۋشىلارعا, اسىرەسە جەر القاپتارىن ءبىر تۇردەن ەكىنشى تۇرگە نەگىزسىز اۋىستىراتىنداردى قۇرىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەر دەگەن ۇمىتتە. مۇنىڭ اسا وزەكتى ماسەلە ەكەنىن رەسپۋبليكالىق «امانات» پارتياسىنىڭ «جەر اماناتى» كوميسسياسىنا ءبىر ايدا تۇسكەن 985 ءوتىنىش-شاعىمنىڭ 62 پايىزى جايىلىمداردىڭ جەتپىسپەيتىندىگى ماسەلەسىنە ارنالعانىنان دا كورۋگە بولادى. ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت ق.توقاەۆ تا بۇل ماسەلەنىڭ اسا كۇردەلى ەكەنىن ايتتى. «نەگىزگى سەبەپ – اكىمدىكتەر تاراپىنان ءتيىستى باقىلاۋدىڭ بولماۋى. قازىر مال جايۋ ءۇشىن 29 ملن گەكتار جەر قاجەت. سوعان قاراماستان شارۋا قوجالىقتارى 33 ملن گەكتار جەردى پايدالانباي وتىر. اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ 80 پايىزىندا جايىلىمدىق جەر تاپشى», دەدى ول. سونىمەن بىرگە ول: «ۇكىمەت پەن وبلىس اكىمدەرى پروكۋراتۋرا ورگاندارىمەن بىرلەسىپ, يگەرىلمەي جاتقان جايىلىمدىق جەرلەردى اۋىل تۇرعىندارىنا قايتارىپ بەرۋ ءىسىن قولعا الۋى كەرەك. وسىعان باسا ءمان بەرگەن ءجون. ۇكىمەت عارىشتان مونيتورينگ جۇرگىزۋ ءتاسىلىن جەتىلدىرىپ, ونىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋى كەرەك. وسى ماڭىزدى جۇمىستى پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن عانا ەمەس, تۇراقتى تۇردە اتقارۋ كەرەك», دەگەن ەدى.
وسى تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆتىڭ قاۋلىسىمەن پروكۋراتۋرا ورگاندارى جانە باسقا دا مۇددەلى ۆەدومستۆولاردىڭ وكىلدەرى ەنگەن 27 ادامدىق كوميسسيا قۇرىلعان. قازىر كوميسسيا جەر پايدالانۋشىلارمەن جاساعان مەموراندۋمدار جانە باسقا شارالار ارقىلى جايىلىم القاپتارىن 505,7 مىڭ گەكتار جەرگە كوبەيتۋگە قول جەتكىزدى. بۇل – جالپى سۇرانىستىڭ 92,4 پايىزى. سونىڭ ىشىندە پايدالانىلمايتىن 34 مىڭ گەكتار جايىلىم جەر سوت ارقىلى تارتىپ الىندى. قازىر كۇماندى كەلىسىمشارتتارمەن جالعا بەرىلگەن جەر ۋچاسكەلەرى بويىنشا 81 تالاپ-ارىز سوتتىڭ قاراۋىندا جاتىر. وسى تالاپ-ارىزدار بويىنشا 16,9 مىڭ گەكتار جەر القابى جالداۋعا زاڭسىز بەرىلگەندىگى بەلگىلى بولىپ وتىر. سوت ءادىل شەشىم شىعاراتىن بولسا دا بۇل القاپتار دا قايتارىلىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ پايدالانۋىنا بەرىلەدى. جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى يگەرىلمەي جاتقان جەرلەردى ءالى دە انىقتاۋ ۇستىندە. بۇگىنگە دەيىن مال باعۋعا ءالى دە 41,4 مىڭ گەكتار جەر جەتپەيدى.
اكىمنىڭ وكىمىمەن قۇرىلعان وسى بىلىكتى كوميسسيا جەر پايدالانۋشىلاردىڭ جايىلىمدىق, شابىندىق جەرلەردى, ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ فوندىنا ءتيىستى القاپتاردى قوسىمشا جىرتىپ, ەگىستىككە اينالدىرىپ جىبەرگەندىگىنىڭ زاڭدىلىعىن قوسا تەكسەرسە بولار ەدى. شەكتەن شىققان وسىنداي وراشولاقتىقتى ايتىپ حالىق زار قاعادى. ءتىپتى جيدەك تەرەتىن جەر دە قالدىرمادى دەگەندى ءجيى ەستيمىز.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
