قازاقستان • 18 تامىز، 2022

ولكەتانۋشى

51 رەت كورسەتىلدى

ومىردە ءبىر كورگەننەن ەسىڭىزدە قالاتىن ادامدار بولادى. سونداي اياۋ­لى جاننىڭ ءبىرى – ولكەتانۋشى قالامگەر كلارا امىرقىزى. مەن ول كىسىنى العاش 1995 جىلى كوردىم. ءبىرىنشى كۋرس ستۋدەنتىمىز. قازىرگى باس قالاداعى ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى وقۋشىلار سارايىندا ادەبيەتكە جاقىن جاستارعا «اراي» ستۋدياسى جۇمىس ىستەيدى دەگەندى ەستىپ، بىرگە وقيتىن دوسىمىز ەكەۋمىز كەلدىك. سويتسەك، وسى ستۋديانى اشقان كلارا اپا ەكەن. ءبىزدى جىلى قارسى الىپ، جاقىن تارتىپ سويلەسىپ، مەيىرىمدى جۇزىمەن «ەندى كەلىپ تۇرىڭدار» دەدى. وسى بەينەسى جادىمدا ۇمىتىلماي قالدى. ول كىسى ءار ءىس-شارانى وتە قىزىقتى وتكىزەتىن. بىردە ستۋدياعا جەرگىلىكتى اقىن-جازۋشىلاردى شاقىرىپ كەزدەسۋ ۇيىمداستىرسا، ەندى بىردە اقمولا ءوڭىرىنىڭ تاريحى، كونە جەر-سۋ اتاۋلارى جانە وسى ولكەدەن شىققان اتاقتى ادامدار تۋرالى تاعىلىمدى اڭگىمە وربىتكەنى ەسىمدە.

ارداقتى تۇلعانىڭ  ءجۇرىپ وتكەن   ءومىر جولىنان ونەگەلى وي تۇيۋگە بولادى.  1925 جىلى اتباسار اۋدانىندا كىندىك قانى تامعان زەردەلى زەرتتەۋشىنىڭ بالالىق شاعى قيىن-قىستاۋ جىلدارعا تاپ كەلىپ، سول كەزدەگى قوعامدا ورىن العان  ۇجىم­داستىرۋ، قازاق بايلارىن تاركىلەۋ، وتىزىنشى جىلدارداعى اشتىق پەن قۋعىن-سۇرگىندى كوزىمەن كوردى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالىپ، ەر-ازاماتتاردىڭ ءبارى ماي­دانعا الىنعاندا، ءبىزدىڭ كەيىپ­كەرىمىز 10-سىنىپتا وقىپ جۇرسە دە، سونى تولىق اياقتاماستان  سوعىسقا كەتكەن ۇستازدارىنىڭ ورنىنا اۋىل بالالارىنا ساباق بەردى. كەيىن كوكشەتاۋ پەداگوگيكالىق ۋچي­ليششەسىن ءتامام­دايدى. ون جەتى جىلعا جۋىق ورتا مەكتەپتە مۇ­عالىم، وقۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى اتان­عان ۇلاعاتتى ۇستاز – 1963 جىلى مادەنيەت سالاسىنا اۋىسىپ، ات­باسار قالاسىنداعى №2 كىتاپ­حانانى ءوز قولىمەن قۇردى.

جالپى، كلارا امىرقىزىنىڭ قالامگەرلىگى مەن قايراتكەرلىگى مادەنيەت سالاسىنداعى قىزمەتى تۇسىندا بارىنشا كورىندى. ونىڭ سەبەبى دە بار: 1954 جىلدان باس­تاپ قازاقستانداعى تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ ساياساتىمەن سولتۇستىك وڭىرلەرگە وزگە جۇرت وكىلدەرى كوپتەپ كەلىپ، قونىستانا باستادى. مىڭداعان جىلدار اتا-باباسىنىڭ جەرىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان قازاق حالقى ەندى شەتكەرى قالىپ،  وگەي بالانىڭ كۇيىن كەشتى. اۋىلدارداعى قازاق مەكتەپتەرى جابىلىپ،  كوپتەگەن ەلدى مەكەننىڭ كونە اتاۋلارىنىڭ ورنىنا جاڭا اتاۋ­لار قويىلدى. ءسويتىپ، جەر­گىلىكتى جۇرت ءوز تامىرىنان اقى­رىنداپ اجىراپ،  جاس ۇرپاق وزگە تىلدە ءبىلىم الىپ، ءوز تاريحىنان بەيحابار وسە باستادى. وسىنىڭ ءبارىن كوزبەن كورۋ – قازاقتىڭ تاري­حىن، ءتىلى مەن ءدىنىن، سالت-ءداستۇرىن  قادىر تۇتقان جانعا وڭاي تيمەسى انىق. اسىرەسە اتباسار سە­كىلدى جاقسىلار مەن جايساڭدارعا كيەلى مەكەن بولعان ءوڭىر وسى جاعدايدى باستان كەشتى.  سونى جان-جۇرەگىمەن قابىلداي الماعان كلارا اپا ءوزى ىرگەسىن قالاعان  №2 كىتاپحانانىڭ جانىنان ولكەتانۋ ءمۇيىسىن اشىپ، ەل مەن جەردىڭ تاريحىن قايتا تىرىلتۋگە كۇش سالدى. كەيىن وسى شاعىن ءمۇيىس اتباسار اۋداندىق ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ بوي كوتەرۋىنە نەگىز بولدى. ونى جابدىقتاۋ ءۇشىن  جاياۋ-جالپىلاپ، اۋىلدار مەن مۇراعاتتاردان قۇندى دەرەكتەر مەن جادىگەرلەردى ىزدەپ، مۋزەي قورىن جاساقتادى.  كەيىن بۇل مۋزەيدەن  وسى ءوڭىردىڭ اسىل پەرزەنتى، كورنەكتى جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرلين مۇراجايى جەكە وتاۋ بولىپ ءبولىندى.  اتالعان مۋزەيگە قابىرعالى سۋرەتكەردىڭ جا­دىگەرلەرىن جيناقتاۋ مەن ەكسپو­زي­تسيالىق زالداردى بەزەندىرۋگە  دە زور ۇلەس قوستى.

اسىرەسە امىرقىزىنىڭ اقمولا ولكەسىنىڭ تاريحى مەن  كونە جەر-سۋ اتاۋلارى جايىنداعى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندەگى كەيىنگى جاس ۇر­پاق جادىنان شىعارا باستاعان تاريحي وقيعالار مەن ەسىمدەرى ەس­كەرۋسىز قالعان ەسىل تۇلعالار تۋرا­لى  جازعان دۇنيەلەرى سوڭعى دە­رەكتەرىمەن، مازمۇندىلىعىمەن قۇندى ەكەندىگىن مويىندايمىز. ماسەلەن، «اتاقونىس اقيقاتى» اتتى كىتابىندا مىناداي ءبىر دەرەك كەلتىرەدى: «ەل قامى ءۇشىن ارتىندا جاقسىلىق ءىسىن قالدىرعان اعا سۇلتان ىبىراي جايىقباەۆ استاناعا جاقىن جەردە زيراتسىز، بەلگىسىز تومپەشىك بولىپ جات­قانىن وسى بولىستارعا قاراعان اتا-بابا قونىستار جايىن زەرتتەي باستاعاندا ءبىلدىم. ول تومپەشىكتىڭ قاي جەردە ەكەنىن بىلەتىن كوزى ءتىرى ۇرپاعى قاسەن ۇلى ايتمۇقىش قارت اقمولا تەمىر جولى ستانساسىنىڭ ارعى بەتىندەگى اۋىلدا تۇرادى» دەيدى. ال ىبىراي جايىقباەۆ ءوز زامانىندا اقمولا دۋانىنىڭ اعا سۇلتانى بولعان تۇلعا. كۇشىك­باي باتىردىڭ ەرلىك جولى تۋرالى دا تاعىلىمدى دۇنيە جازدى.  ولكەتانۋشىنىڭ كەڭەستىك سايا­سات­تىڭ كەسىرىنەن ەرىكسىز بۇر­ما­لانعان ەل مەن جەر-سۋ اتاۋلارى  جايىندا جازعان دۇنيەلەرىنەن  كوپ مالىمەت الاسىز. مىسالى، 1993 جىلى جارىق كورگەن «اۋىلىم اتامەكەنىم» اتتى جيناعىنداعى «اۋىل باسى – اتباسار» دەگەن ما­قالاسىندا «اتباسار» اتاۋى قايدان شىققانى تۋرالى وي تولعاپ، سوعان بايلانىس­تى جازىل­عان ارحيۆتەگى قۇجاتتاردى العا تارتادى. «جارتىلاي كوشپەلى قو­نىستانعان بۇل ايماقتىڭ  ەش ۋاقىتتا  قاڭىراپ بوس جاتپاعانىن تاريح قويناۋىنا  تەرەڭدەي تۇسكەن ادامنىڭ بايقاۋىنا مول مۇمكىندىك بار. تىم الىس  كەتكەن تاريحقا بارماعاننىڭ وزىندە XVIII عاسىردا ءبىز وتىرعان ايماقتى ابىلاي حان اۋىلدارى قىستاعانى بەلگىلى. ترويتسك بەكىنىسىنىڭ قومەندانتى پ.رودەنگە 1761 جىلى 3 شىلدەدە  ورتا ءجۇز قازاقتارىنىڭ قىتايمەن قا­رىم-قاتىناسىنىڭ جايىن ءبىلۋ ءۇشىن  ابىلاي سۇلتاننىڭ تۇرا­عىنا بارىپ قايتقان ءتىلماشى ف.گوردەەۆتىڭ حابارلاماسىندا بىلاي دەيدى: «ابىلاي سولتان كوچۋەت پري رەچكە ج.اتباسار (جاباي ك.ءا.) ي ۋروچيششە كولۋتون پري گورە ج. زيلاندى تاۆ (جىلاندى تاۋى شاڭتوبە ماڭىندا ق.ءا) تو ەست پري زمەننوي گورە». وسى دەرەك­تىڭ ءوزى اتباسار اتاۋىن ءار ساققا جۇگىرتىپ، ويدان بولجامدار تۋعى­زىپ جۇرگەندەرگە اتباساردىڭ قا­شاننان  اتالاتىنىن كورسەتسە كەرەك» دەپ قاداپ جازادى اۆتور.

كوزى تىرىسىندە ۇلتتىق سالت-ءداس­تۇردى بەرىك ۇستانىپ، سونى با­رىنشا دارىپتەگەن كلارا اپا ەش­قاشان جولىنان جاڭىلىپ كور­مەگەنىن ونى بىلەتىن ازاماتتار جىر قىلىپ ايتادى. سونىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە ەلىمىزدىڭ باس گازەتى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ۇجىمى الماتىدان استاناعا قونىس اۋدار­عاندا ولاردى الدارىنان شىعىپ كۇتىپ الىپ، قازاقى ءجون-جوبامەن العاش ەرۋلىك بەرگەنىن وسىندا قىز­مەت ىستەگەن اعا جۋرناليستەر ءالى كۇن­گە اۋزى­نان تاستامايدى.

سونداي-اق ول كىسى قالامگەرلىگى مەن زەرتتەۋشىلىگىنەن بولەك، ومىرگە بەس بالا اكەلگەن اياۋلى انا. بۇگىندە بالالارىنىڭ ءبارى ەل قاتارلى ازا­ماتتار. كەيىپكەرىمىز تۋرالى بۇ­رىنىراقتا جازعان ماقالامىزدا قىزى گۇلنار اپايدىڭ اناسى تۋرالى قىسقاشا ەستەلىگىن جازىپ العانبىز. سوندا قىزى اناسىنىڭ وتە بايىپتى، مادەنيەتتى، سىپايى جان بولعاندىعىن ايتىپ ەدى.

«انام قانداي دا ءبىر ادام تۋرالى سىرتىنان ارتىق ءسوز ايتپايتىن. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ەرەكشە باعالايتىن. جۇرگەن جەرىندە سونى دارىپتەپ وتىراتىن. انام ءۇي تىرشىلىگىنە پىسىق، استى وتە ءدامدى ازىرلەيتىن. اكەم ەكەۋى ومىردەن ءبىر-ءبىرىن قاتتى سىيلاپ ءوتتى. كولىكتى دە ءوزى جۇرگىزەتىن. انام ءوزى باردا جازعان بارلىق دۇنيەسىن كىتاپ قى­لىپ شىعاردى. قازىر جە­كە ار­حيۆىندە زيالى ازاماتتارمەن جازعان حاتتارى ساقتالعان. وندا ۇلتتىق قۇن­­دىلىقتار تۋرالى وزەكتى ويلار قوزعالعان. انامدى جەرلەستەرى ەش­قاشان ۇمىتقان ەمەس. ۇنەمى ەسكە الىپ وتىرادى. سوعان ءبىز قۋانامىز»، دەپ اناسىن ساعىنىشپەن ەسكە الىپ ەدى.

شىنىندا، ايتۋلى جەرلەستەرىن  اتباسارلىقتار ەرەكشە قادىرلەيدى. كوزى تىرىسىندە اتباسار قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتانسا، ومىر­دەن وتكەننەن كەيىن تۋعان شاھا­رىنىڭ كورنەكتى جەرىنەن كلارا امىرقىزىنا كوشە بەردى.  وسىدان جەتى جىل بۇرىن اتباساردا ول­كەتانۋشى قالامگەردىڭ توقسان جىلدىعى كەڭىنەن اتاپ ءوتىلدى.  زەردەلى جاننىڭ قايسار قالامىنان تۋعان «اۋىلىم اتامەكەنىم»، «قيىل­­عان عۇمىرلار»، «ازا تۇتار ارد­اعى­مىز»، «اتاقونىس اقيقاتى»، «اتا­قو­نىس اماناتى» اتتى بىرەگەي ەڭ­بەك­تەرى وسى باعىتتا ەڭبەك ەتىپ جۇر­گەن زەرتتەۋشىلەردىڭ قولىنان تۇس­كەن ەمەس.

جەتپىس جىلدان اسا عۇمىر كەشكەن سانالى ومىرىندە  تۋعان ەلىنە  دابىراسىز، ايانباي قىز­مەت ىستەپ،  سوڭىنا قازىنالى دۇنيە قالدىرعان ولكەتانۋشى قا­لامگەردىڭ دۇنيەدەن وزعانىنا بيىل 20 جىل تولسا، ەندى ءۇش جىلدان كەيىن تۋعانىنا ءجۇز جىل تولادى. وسى رەتتە ءومىرىنىڭ ءبىراز بولىگى ءوتىپ، بۇرىنعى اقمولا، قازىرگى استانانىڭ قازاقىلانۋىنا ۇلەسىن قوسقان، اقىرعى مەكەنىنىڭ توپىراعى دا وسى جەردەن بۇيىرعان كلارا امىرقىزىنىڭ ەسىمىنە  ەلوردادان ءبىر كوشە بەرىلسە ارتىق بولماس ەدى دەيمىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلوردادا Astana Marathon-2022 وتەدى

ەلوردا • بۇگىن، 12:16

سوماليدە جارىلىس بولدى

الەم • بۇگىن، 10:25

بۇگىنگى ۆاليۋتا باعامى

قارجى • بۇگىن، 10:13

ەكىنشى ورىنعا تابان تىرەدى

سپورت • بۇگىن، 07:32

وۆەرتايمدا جەڭدى

حوككەي • بۇگىن، 07:30

ۇقساس جاڭالىقتار