ونەر • 17 تامىز، 2022

بالۋان شولاقتىڭ عالياسى

166 رەت كورسەتىلدى

اتاقتى بالۋان شولاق با­با­مىزدىڭ «عاليا» انىنە سە­بەپ­­كەر بولعان عاليا تۋرا­لى نە بىلە­­مىز؟ شىنىمەن دە، ءارى با­­لۋان، ءارى ءانشى، ءارى سەرى بالۋان شولاقتى ىنتىق­تىر­­عان عاليا كىم بولدى ەكەن؟

كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى «استانا» كونتسەرت زالى ورنالاسقان جەردە ەرتەدە بازار ورىن تەپكەن. ول ادەبي شىعارمالاردا ايتىلاتىن ايگىلى «قاراوتكەل» بازارى. ارقانىڭ اۋقاتتى ادامدارى جاز شىعا سول بازارعا ءۇي تىگىپ، ءبىر جاعىنان ونىمدەرىن (قىمىز، ءسۇت، ەت، قۇرت-ماي ت.ب) ساۋدالايتىن بولسا، ەكىنشىدەن، قىستاي ۇيىپ جاتقان ەل دالا سەرىلەرىنىڭ ونەرىن تاماشالايدى. ارقانىڭ ايتۋلى انشىلەرى دە بۇل بازارعا سوقپاي وتكەن ەمەس. ايلاپ جاتىپ ءان سالىپ، حالىقتىڭ قۇمارىن قاندىرعان.

 ەلمەن بىرگە عاليا دا بازاردا قىمىز ساتادى. اجارلى، كوز قارىقتىرار قاراتورىنىڭ ادەمىسى عاليانىڭ قىمىزحاناسىنا ءبىر كۇنى بالۋان شولاق ات باسىن بۇرادى. بۇل شامامەن 1908-09 جىلدارى بولسا كەرەك. بالۋاننىڭ تاسى ورگە دومالاپ، انىمەن ارقانى تەربە­تىپ، كۇشىمەن جاۋىن ەڭسەرىپ جۇرگەن، قىرىقتىڭ قىرقاسىنا شىققان قايراتتى كەزى ەكەن. عاليا بولسا 22-23 جاستا. عاليا بالۋانعا ءوز قو­لىمەن قىمىز ۇسىنادى. دۇنيەنىڭ ءدۇر سىلكىنگەن كەزى دە وسى بولار، دالا سەرىسىنىڭ جۇرەگىنە عاليانىڭ ارۋ بەينەسى قاشالادى. وسىلاي «عاليا» ءانى تۋعان.

جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي توعىز جولدىڭ تورابى اقمولادا كوشپەندى قازاقتاردىڭ ساۋداسىن ورتاقتاستىراتىن تاتار، نوعايلار بولعان. وسىلاردىڭ ءبىرى سۇلتاناي قامزا دەگەن نوعايدىڭ ساۋداسىن جۇرگىزەتىن تىلەۋ اتتى قازاق ەكەن. ءتۇبى جاڭاارقا جاقتان، رۋى ارعىن ونىڭ ىشىندە ارالباي. سەگىز بولمەلى ءۇيى بار داۋلەتتىلەر ساناتىنداعى وتباسى. ۇلكەن ايەلىنەن عاليا، ءمارزيا اتتى ەكى قىز تۋىپتى. شولاقتىڭ ءانى ارقىلى تاريحتا اتى قالعان عاليا وسى.

عاليا جايىندا اكادەميك-زەرتتەۋشى احمەت جۇبانوۆ دەرەك­تەر جيناپ، بالۋان پەن عاليا ارا­سىن­داعى وقيعا تۋراسىندا الما­تىلىق ماكۋرا ەسىلباەۆا دەگەن ادام­نان وتە ەرتەرەكتە ءبىرشا­ما تو­لىق مالىمەت جازىپ الىپتى. وسىن­دا باياندالعانداي – عاليا قارا سۇرلاۋ كەلگەن، ات جاقتى، ۇزىن بويلى، بەتىندە ازداعان شەشەك داعى بار، وتكىر، سوزگە شەشەن، وڭ قولىنان ونەر تامعان شەبەر ەكەن. اسىرەسە تاماعىندا شەشەك داعى كوپ قالعاندىقتان ورامالىمەن ال­قىمىن قىمتاپ بايلايتىن ادەتى بولعانى تۋرالى دا ەل ىشىندە اڭگىمە بار. بۇنى ونىڭ سۋرەتىنەن دە بايقاۋعا بولادى.

بالۋان شولاقتىڭ جەكە ومىرىنە قاتىستى جازىلعان زەرت­تەۋلەردە ءتۇرلى قايشىلىقتى پى­كىر­لەر كەز­دەسەدى. ماسەلەن، ول كىسى­نىڭ قازاقتىڭ اتا قونىسىن باسا كوكتەپ، شۇراي­لى جەرلەرگە كەلىپ قونىستانعان وزگە حالىق وكىلدەرى­نە تۇرە تيىسەتىن ادەتى بولىپتى. شىن مانىندە بۇل شوكەڭنىڭ وزىن­شە كوتەرىلىسى ەدى. بۇل ارەكەتىن كەڭەس زامانىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى «حالىقتار دوستىعىن» تۇسىنبەدى، بىرەۋ­لەردىڭ ايتاعىنا ەرىپ قاتەلەستى، دەپ باعالاعان. بىراق بەلگىلى جازۋشى انەس سارايدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارى جازىلىپ، استاناداعى قازاق دراما تەاترىندا ساحنالانعان «بالۋان شولاق» اتتى دراما­سىن­دا جوعارىداعى بۇر­ما­لاۋ­شىلىق تۇزەتىلىپ، بالۋاننىڭ كۇرەس­كەرلىك قىرى جاقسى اشىلعان. وسى تۋىندىدا سۋرەتتەلگەندەي بالۋان بابامىز ءبىر جىلدارى قاتتى قۋعىن كورگەن. ءتىپتى نەشە دۇركىن اباقتىعا قامالىپ، ودان قاشىپ شىعىپ، جاسىرىنىپ جۇرگەن كۇندەرى دە بولعان.

ەندى عاليا تۋرالى جازىپ ال­عان ا.جۇبانوۆتىڭ ەستەلىگىنە قاي­تا جۇگىنەيىك: عاليا قازاقي ادەت بويىنشا ءبىرجان دەگەن جىگىتتىڭ اتاستىرىلعان قالىڭدىعى رەتىندە ۇزاتىلادى. بارعان جەرىندە ەكى جىلداي تۇرىپ، قاراوتكەلگە توركىن جۇرتىنا كوشىپ كەلەدى. شوكەڭمەن كوڭىل بايلاساتىن تۇسى وسى كەز. عاشىعىنا ارناپ سەگىز قالتا جيات كەستەلەپ، وعان ورنەكتەپ اتىن جازادى. ونىسىن قۇپ كورمەگەن كۇيەۋى ۇيىنەن قۋادى. عاليا قاشىپ اكەسىنىڭ ۇيىنە كەلەدى. اتا-اناسى قىزىمەن اقىلداسا كەلىپ، كۇيەۋىنەن اجىرا­سۋىن قۇپ كورەدى. بىراق كۇيەۋى تو­لە­گەن قالىڭ مالىن داۋلايدى.ونى تولەۋگە عاليانىڭ اكەسى تىلەۋدىڭ جاعدايى بولمايدى. ءىس بيلەر سوتىندا قارالاتىن بولادى. وقيعادان حاباردار بالۋان شولاق نەدە بولسا مال تاۋىپ كەلۋ ءۇشىن كوكشەتاۋعا ءجۇرىپ كەتەدى. وندا بالۋاندى باسقا تاعدىر كۇتىپ، ونى ۇستاپ، تۇرمەگە جابادى. عاليا بولسا بيلەر سوتىندا ءوز داۋىن ءوزى ۇستاپ ءبىرجاندى جەڭىپ شىعىپ، باسىنا تولىق بوستاندىق الادى. ال شوكەڭە جوعالعان سەكسەن وگىزدىڭ جالاسىنا سەمەيدەن ۇرلانعان ءبىر توپ جىلقى قوسىلىپ ءىسى قالىڭدايدى. عاليا كۇتۋمەن كۇندەرىن وتكىزەدى. ونىڭ ۇستىنە سوتتا جەڭىلگەن جاقتىڭ قىسپاعىنان نە ىستەرىن بىلمەي قينالىپ جۇرگەندە «شولاق پالەن جىلعا سوتتالىپ جەر اۋدارىپتى» دەگەن حاباردى ەستيدى. بۇل قارسى جاقتىڭ تاراتقان جالعان جالاسى ەدى.

بالۋان بابامىز كوكشەتاۋدا تۇرمەدە جاتىپ عاليانىڭ اتىن نەشە تۇرلەندىرىپ انگە قوسادى. اۋزى­نان شىققان ءاندى ەل لەزدە قا­عىپ الىپ تاراتادى. «عاليا» ءانىنىڭ وسىلاي ءارتۇرلى نۇسقاسى پايدا بولعان. وسىنداي اۋەزى بولەك، ءيىرىمى تەرەڭ ءاننىڭ كەيىپكەرى عاليا 1922 جىلى 35 جاسىندا دۇنيە سالىپ، كونەكوز قارتتاردىڭ ايتۋىن­شا وسى كۇنگى «جاستار» شاعىن اۋدا­نىنداعى ەسكى زيراتقا جەرلەنگەن. ال بالۋان شولاق بابامىز عاليادان ءۇش جىل بۇرىن، ياعني 1919 جىلى ومىردەن وتسە دە، ارتىندا مۇرا بولىپ «عاليا» ءانى قالدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى تاعايىندالدى

تاعايىنداۋ • بۇگىن، 10:42

مەسسي جەڭىسكە جەتەلەي المادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:35

شيرەك فينالعا ءوتتى

تەننيس • بۇگىن، 07:33

ءتورتىنشى ورىنعا تۇراقتادى

تەننيس • بۇگىن، 07:32

جۇلدەنىڭ اۋىلى الىس ەمەس

سپورت • بۇگىن، 07:28

بارىمتاعا – «قارىمتا»

قوعام • بۇگىن، 07:25

اسىق اتۋدان الەم چەمپيونى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 07:24

ادام كاپيتالىن ارتتىرۋعا ارنالادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:20

جاڭا رەفورماعا سەنىم زور

پىكىر • بۇگىن، 07:16

ءۇمىت ءسوزى

پىكىر • بۇگىن، 07:12

بۇل – بولاشاقتىڭ تاڭداۋى

پىكىر • بۇگىن، 07:08

اشىقتىقتى ارتتىراتىن يگى ىستەر

قازاقستان • بۇگىن، 07:05

قۇقىق ۇستەمدىگى – كەلىسىم كەپىلى

قازاقستان • بۇگىن، 07:03

ەرتەڭىمىز ءۇشىن ۇتىمدى شەشىم

ساياسات • بۇگىن، 07:00

كاسىپ كوزى – ءناسىپ كوزى

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار