ونەر • 17 تامىز، 2022

«قىلمىسكەر» قالام

56 رەت كورسەتىلدى

ونەر – تالانت. ونەر – شەبەرلىك. ونەر – تالعام. كلاسسيكالىق ولشەمگە سىيمايتىن ونەر الەمىنىڭ تەرەڭىندە ءتۇرلى تاعدىر، ءتۇرلى تاريح، مىڭ-سان اڭىز جاتىر. ءتىپتى كەيدە تىلسىم، تاڭعاجايىپ وقيعالار دا كەزدەسەدى. بۇل دا ميستيكا.

يليا رەپيننىڭ سۋرەتشىلىگى امبەگە ايان. اۆتور شىعارماشىلىعىندا جۇلدىزدى كارتينالار كوپ. مويىندالعان، دالەلدەنگەن تالانت. دەسەك تە سول رەپيننىڭ سالعان ءار پورترەتى تراگەديامەن اياقتالىپتى. ءيا، پورترەتتەگى كەيىپكەرلەر تاعدىرى رەپيننىڭ سۋرەتىنەن سوڭ كۇرت وزگەرگەن. مۇمكىن ولاردىڭ جازمىشىنا سۋرەتشى قالامىنىڭ قاتىسى جوق تا شىعار. دەگەنمەن، ومىردە كەزدەيسوق ەشتەڭە بولمايدى دەيدى عوي.

سۋرەتشى تيۋتچەۆتىڭ پورترەتىن سالدى. كەيىن 1873 جىلى اقىن قايتىس بولادى. 1881 جىلى جازۋشى پيسەمسكيدىڭ پورترەتىن سالىپ بىتكەن سوڭ، ول دا كوز جۇمدى. رەپين ءتورت كۇن ىشىندە كومپوزيتور مۋسورگسكيدىڭ پورترەتىن جاسادى. توعىز كۇن وتكەندە كومپوزيتور دا ومىردەن وزدى. ءبىر سۋرەتشىنىڭ عۇمىرىندا وسىنشاما قايعىلى كەزدەيسوقتىق بولۋى مۇمكىن بە؟

وسى وقيعالاردان سوڭ جۇرت: «رەپين – كەسىرلى سۋرەتشى، ونىڭ قىلقالامى اجال شاقىرىپ تۇرادى» دەستى. ال اۆتور الىپ-قاشپا اڭگىمەلەرگە اسا نازار اۋدارمايتىن. ول بەلگىلى سۋرەتشى نيكولاي گەنىڭ پورترەتىن سالعىسى كەلىپ جۇرەدى. بىراق كەيىپكەر رەپيننىڭ «ازىرەيىلدەي جان العىش» قالامىنان قاش­تى. نيكولاي گەنىڭ پورترەتى سالىنعان جوق. ساۋ اقىلعا سالساڭ، ولىمنەن قاشۋ – سۋرەتشىدەن قاشۋ ما؟

دەسەك تە رەپيننىڭ شەبەرحاناسىنا كەلگەن كەيىپكەرلەردىڭ ومىرىندە ءبىرتۇرلى تۇسىنىكسىز جاعدايلار جالعاسا بەرەدى. ماسەلەن، حيرۋرگ پيروگوۆ. اۆتور ونىڭ پورترەتىن اياقتاعانى سول ەدى، 50 جاستاعى ساپ-ساۋ حيرۋرگ وزىندە تاماق وبىرى پايدا بولعانىن انىقتايدى. كەيىن توسەك تارتىپ جاتىپ قالادى دا، اقىرى قايتىس بولادى.

اقىن افاناسي فەت تە سۋرەتشىگە پورترەتىن سالدىرۋدان سەسكەنىپ ءجۇردى. ءتىپتى جۇرت «فەت قورقىپ ءجۇر، كەيىن اۋىرىپ قالسا شە؟ جاسى دا كەلىپ قالدى» دەپ كۇدىكتەندى. الايدا ويلانا كەلە فەت ءوز پورترەتىن سالدىرادى. سۋرەت ۇزاق سالىندى. فەت ولگەن جوق.

رەپين 1884 جىلى اتاقتى «يۆان گروزنىي جانە ونىڭ ۇلى يۆان، 1581 جىلدىڭ 16 قاراشاسى» اتتى كارتيناسىنا كىرىسەدى. بۇل سۋرەتتىڭ يدەياسى اۆتورعا 1881 جىلى «نارودنايا ۆوليا» ۇيىمىنىڭ مۇشەسى ءىى الەكساندردى ولتىرگەندە كەلگەن ەدى. سوندا پاتشا ومىردەن قايتقاندا رەپين شەبەرحاناسىندا شوقىنادى: «قۇدايعا شۇكىر، ونىڭ ءبىر دە ءبىر پورترەتىن سالماپپىن، ايتپەسە ونىڭ ءولىمىن مەنەن كورەر ەدى». سودان سوڭ الدىڭعى پلانداعى قاھارلى پاتشانىڭ كوركەم سۋرەتىن سالۋ تۋرالى ويلادى. كىمدى بەينەلەۋگە بولادى؟ ارينە، يۆان گروزنىيدى.

سۋرەتشىگە كارتينانى باستاۋعا يسپانياعا بارعان ساپارى تۇرتكى بولادى. 1883 جىلى ول بۇقا مەن ماتادوردىڭ شايقاسىندا ماتادوردىڭ قانسىراپ جاتقانىن كورەدى. سول ساتتە وعان پاتشانىڭ ءوز ۇلىن ابايسىزدا ءولتىرىپ العان كەيىپى ەلەستەيدى. ەندى ناتۋرالاردى تابۋ كەرەك. مۇنداي وبرازداردى سومداۋعا كىم كەلىسە قويار ەكەن؟ بىراق ەرىكتىلەر تابىلدى...

يۆان گروزنىيدىڭ وبرازى كوپ سۋرەتشىنى قىزىقتىرىپ جۇرگەن-ءتىن. بولمىسى دا تۋىندىعا تارتىپ تۇر: مىقتى قولباسشى، جازۋشى، سونداي-اق دولى، قاتىگەز ادام. ۇلى يۆان دا اكەسىنە ايباتتىلىعىمەن ۇقساعان دەسەدى.

بىردە سۋرەتشى ليتوۆسكىدەگى بازاردا بادىراق كوز، يمەك تۇمسىق قارا جۇمىسشىنى كورەدى. ونىڭ كەلبەتىنىڭ نوبايىن سۋرەتشى سول جەردە-اق سالىپ الىپ، ساقتاپ قويادى. وعان قوسا اۆتور مياسوەدوۆتىڭ دا كەسكىنىن گروزنىيدى سالۋعا پايدالانادى. ال ناتۋرا بولۋعا كومپوزيتور بلامبەرگتى كوندىرەدى. سوندا ءسات سايىن سۋرەتتەگى گروزنىي راسىمەن سۇستانىپ بارا جاتقانداي كورىنىپتى. مۇنى رەپين ءوزى دە مويىندايدى: «مينۋت سايىن سۋرەتكە ۇرەيلەنە قارايتىن بولدىم. ءتىپتى سۋرەتكە قاراماۋ ءۇشىن تىعىپ قويدىم. دوستارىم دا كارتيناعا ۇزاق قاراۋعا جۇرەكسىندى. بىراق بۇل سۋرەت ماعان تىنىشتىق بەرمەدى، سالىپ بىتكەنشە توقتامادىم».

سۋرەتكە تەك پاتشانىڭ ۇلى جەتپەي تۇردى. رەپيننىڭ تانىستارى وعان جازۋشى ۆسەۆولود گارشيندى ەرتىپ اكەلەدى. سۋرەتشى ونى كورگەن بويدا ونىڭ ناعىز يۆان تسارەۆيچ بولاتىنىن ءتۇسىندى. «ونىڭ كەلبەتى پەرىشتەدەي ەدى، سونداي بيازى، مەيىرلى»، دەپ جازادى رەپين.

سونىمەن سۋرەتشىنىڭ بار قۋاتىن جۇتقان، قاجىر-قايراتىن تاۋىسقان، قاجىتقان بۇل تۋىن­دى 1885 جىلى سالىنىپ ءبىتتى. 13-ءشى كوشپەلى كورمەدە كورسەتىلگەن كارتينادان باسشىلىق «كرامولا» نىشانىن بايقاپ، كوپشىلىككە كور­سەتۋگە تىيىم سالادى. ال ەل ىشىندە ناتۋراشى گارشيننىڭ جاعدايىنا بايلانىستى قاۋەسەت تاراپ جاتتى. ويتكەنى رەپين كوز جۇمعالى جاتقان ادامدى سوعان قاراپ سالدى. گارشين باسىندا بۇل جۇمىسىنا ەرەكشە قۋانعان ەدى. ۋاقىت وتە كەلە ءوزىنىڭ كارتيناداعى قانسىراپ جاتقان كەيپىن كورگەن سوڭ اسا ىقىلاستى بولمادى. 1888 جىلدىڭ 19 ناۋرىزىندا ول باسپالداقتان قۇلاپ (قۇددى سۋرەتتەگى يۆان تسارەۆيچ سياقتى) مەرت بولدى. جەرلەۋ كەزىندە ادامدار رەپيننىڭ كەسىرلى كارتيناسى تاعى ءبىر ءولىم شاقىرعانىن ايتىپ كۇبىرلەسىپ تۇردى.

رەپين تۋرگەنەۆتى دە سالدى. بۇل پورترەتتىڭ سالىنۋى سۇمدىق قيىن بولعانى سونشالىق، ونەرتانۋشىلار ونى «ازاپپەن كورگەن كۇن» دەپ اتادى. جازۋشى مەن سۋرەتشى ەڭ العاش پەتەربۋرگتە تانىسقان ەدى – كەيىن پاريجدە دە جولىقتى. پاۆەل ترەتياكوۆتىڭ تۋرگەنەۆتىڭ پورترەتىن جاساۋ تۋرالى تاپسىرماسىنا سۋرەتشى قۋاندى. الايدا جازۋشى پورترەتى جاقسى شىق­پادى. ەشكىمگە ۇناعان جوق – بۇل ساتسىزدىگىن رەپين دە مويىندادى. كەيىن ترەتياكوۆتىڭ ۇمىتىنە بولا جازۋشىمەن تاعى كەزدەسىپ، ەكىنشى رەت قايتا سالىپ شىقتى. ودان دا جاقسى پىكىر ەستىگەن جوق. قىزىق.

ال رەپين قالامىنداعى تولستويدىڭ ءجونى بولەك. سۋرەتشى قالامگەرمەن ارالاسقان جيىر­­­ما جىل ۋاقىتتا بىرنەشە پورترەت سالدى ءھام ونىسى ءساتتى شىقتى. ماسەلەن، ايگىلى سۋرەتتەرى – «ل.ن.تولستوي جازۋ ۇستەلىندە» 1887، «ل.ن.تولستوي ورىندىقتا كىتاپ ۇستاپ وتىر» 1887، تاعى باسقا كارتينالار مەن ونداعان ەسكيزدەر. بۇنىڭ كوبىسى ءار جەردەگى البومداردا شاشىراپ قالدى.

سۋرەتشى ەستەلىكتەرىندە «ل.ن.تولستوي ەگىس­تىكتە» كارتيناسى تولستويدىڭ ءوز ەركىمەن جەسىر ايەلدىڭ ەگىنىن جىرتقان كۇنى سالىنعانىن جازادى. ال 1901 جىلى رەپين تولستويدىڭ جالاڭاياق تۇرعان پورترەتىن سالادى. الايدا، جالاڭاياق جۇرگەندى ۇناتاتىن جازۋشى سۋرەتشىنىڭ بۇل پورترەتىن جاقتىرماي قالدى. تولستوي: «رەپين جالاڭاياق جۇرگەنىمدى ەشقاشان كورمەگەن سياقتى ەدى. ەندى مەنى ءىش كيىمسىز سالۋ عانا قالدى»، دەپ كەكەتەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى تاعايىندالدى

تاعايىنداۋ • بۇگىن، 10:42

مەسسي جەڭىسكە جەتەلەي المادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:35

شيرەك فينالعا ءوتتى

تەننيس • بۇگىن، 07:33

ءتورتىنشى ورىنعا تۇراقتادى

تەننيس • بۇگىن، 07:32

جۇلدەنىڭ اۋىلى الىس ەمەس

سپورت • بۇگىن، 07:28

بارىمتاعا – «قارىمتا»

قوعام • بۇگىن، 07:25

اسىق اتۋدان الەم چەمپيونى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 07:24

ادام كاپيتالىن ارتتىرۋعا ارنالادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:20

جاڭا رەفورماعا سەنىم زور

پىكىر • بۇگىن، 07:16

ءۇمىت ءسوزى

پىكىر • بۇگىن، 07:12

بۇل – بولاشاقتىڭ تاڭداۋى

پىكىر • بۇگىن، 07:08

اشىقتىقتى ارتتىراتىن يگى ىستەر

قازاقستان • بۇگىن، 07:05

قۇقىق ۇستەمدىگى – كەلىسىم كەپىلى

قازاقستان • بۇگىن، 07:03

ەرتەڭىمىز ءۇشىن ۇتىمدى شەشىم

ساياسات • بۇگىن، 07:00

كاسىپ كوزى – ءناسىپ كوزى

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار