ەنەرگەتيكالىق تاپشىلىق: داعدارىس پەن مۇمكىندىك

جۋىردا «سامۇرىق-ەنەرگو» الماتى وبلىسىندا جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوز­دە­رىن دامىتۋ بويىنشا بىرقاتار جوبانى جۇزەگە اسىراتىنى بەلگىلى بولدى. كومپانيا قورجىنىندا جالپى قۇنى 2 ترلن تەڭگەدەن اساتىن ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جوبالار بار. باسقارما توراعاسى سەرىك توتەباەۆ ايتىپ وتكەندەي, الماتى وبلىسىندا جاسىل ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە تابيعي مۇمكىندىك بار. جىل باسىنان بەرى قازاقستاندا جالپى قۋات­تىلىعى 55 مۆت بولاتىن 3 كۇن ەلەكتر ستانساسى ىسكە قوسىلدى, ال 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جالپى قۋاتى 290,6 مۆت بولاتىن جاڭعىرمالى ەنەر­گيا كوزدەرىنىڭ تاعى 10 نىسانىن پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانۋدا. بۇل تۋرالى «سامۇرىق-ەنەرگو» اق-نىڭ قاڭتار-مامىر ايلارىنداعى قازاقستاننىڭ ەلەكتر ەنەرگياسى مەن كومىر نارىعىن تالداۋىندا ايتىلعان.

كىم ينۆەستيتسيا سالادى؟

ينۆەستور كەلسە, كيلوۆاتى 20 تەڭگە­دەن 100 تەڭگەگە كوتەرىلۋى كەرەكتىگى الدەن-اق بەلگىلى بولىپ قالدى. سەبەبى ينۆەستورعا الەۋمەتتىڭ جاعدايى ەمەس, قال­تاسى ماڭىزدى. 100 تەڭگەلىك تاريف تۇتى­نۋشىنىڭ ارقاسىن ايازداي قاريتىنى تۇسىنىكتى. بۇل رەتتە قىمبات تاريفتىڭ سالماعىن قاي تاراپتىڭ سۋبسيديا ارقىلى جەڭىلدەتە الاتىنى بىزگە بەيمالىم.

ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشو­لا­قوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2035 جىلعا قا­راي جاڭا ەنەرگەتيكالىق قۋاتتاردىڭ قۇ­رىلىمى مىناداي بولادى: 6,5 گۆت جاڭار­تىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى (جەك), 5 گۆت-تان استام گاز ارقىلى وندىرىلەتىن, 2 گۆت-تان استام سۋ ەلەكتر ستانسالارى, 1,5 گۆت ­كومىر ارقىلى وندىرىلەتىن قۋات, سونداي-اق 2,4 گۆت يادرو­لىق گەنەراتسيا. بۇل رەتتە ساراپشىلار ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ العا قويعان ماق­ساتىنا قالاي جەتەتىنىن كورسەتەتىن بىردە-ءبىر ۇزاق مەر­زىم­دى ستراتەگيالىق قۇجات جوقتىعىنا الاڭدايدى. مۇنداي ق­ۇ­جاتتىڭ ەل ءۇشىن ماڭىزى زور. 

ەنەرگيا باعاسىنىڭ الەمدىك كونيۋنك­­­تۋراسى, كومىر باعاسىنىڭ ءوسۋى (ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ەڭ ارزان كوزى), لو­گيس­تيكا, ەنەرگيا تۇتىنۋدىڭ ارتۋى ەلەكتر ەنەر­گياسىنىڭ قىمباتتاۋىنا سەبەپ بو­لىپ وتىر. باعالاردىڭ كوتەرىلۋىن ءىشىنارا ەلەكتر ەنەرگياسى ءوندىرىسىنىڭ تومەن­دەۋىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى: 2022 جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا قازاق­ستاندا 48 108,4 ملن كۆت/ساع ەلەكتر قۋاتى ءون­دى­رىلدى, بۇل 2021 جىلدىڭ سايكەس كەزە­ڭىنەن 1,4 %-عا از. ۇسىنىستىڭ ازايۋى سۇرانىستىڭ ءوسۋى اياسىندا ورىن الۋدا: جىل سايىن ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ وسۋدە.

«جاسىل» ەنەرگيا ما, الدە قارا كومىر مە؟

مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اكادەميك بىرلەسبەك الياروۆ جەك ماسەلەسىنە جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى الەمدىك ترەند بولعان سوڭ كوڭىل ءبولىنىپ وتىرماعانىن, ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى تۇبەگەيلى وزگەرىستەر كەزەڭىندە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعانىمىزدى ايتادى. سوڭعى ون­جىل­دىقتاردا جاسىل ەنەرگيا كوزدەرى تۋرالى كوپ ايتىلسا دا الەم ءداستۇرلى قۋات كوزدەرىنەن ازىرگە باس تارتپايدى. ماسەلەن, ەو ەلدەرى كومىر قورىن دايىنداۋعا كىرىسسە, قحر تابيعاتقا كەرى اسەر ەتەتىن عىلىمي جوبالارعا دەن قويدى. الەمدە ەنەرگيانىڭ 13 %-ى – جەك, 15 %-ى – گەس, 9,9 %-ى اەس ەن­شى­سىندە, ال 60 %-ى كومىر جانە باسقا قازبا بايلىقتار ۇلەسىندە. قحر-دا كو­مىر قۇرامىنداعى تابيعاتقا زيانى بار قوسىم­شالاردى تازارتۋ عىلىمي تۇردە جۇيە­لەندى.

ءبىز دە الەمدەگى وزگەرىستەردەن اينالىپ وتە المايمىز. 2023 جىلدان باس­تاپ قازاقستانعا باسقا ەكسپورتتاۋشىلار سياقتى كومىرتەگى ءىزى بار ونىمدەرگە ەكوسالىق سالىنادى. قازاقستان پاريج كليماتتىق كەلىسىمىنە قول قويدى, 2050 جىلعا قاراي جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنەن بارلىق ەنەرگيانىڭ جارتىسىن وندىرۋگە مىندەتتەمە الدى. بىراق مۇنىڭ ءبارى ازىرگە تالقىلانۋ ۇستىندە. حالىقارالىق ساراپشىلار رەسەي مەن باتىس ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى جاعداي پاريج كەلىسىمدە ايتىلعان ۇسىنىستاردى جوققا شىعارۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ جاتىر.

ء«ۇندىستان مەن قىتاي – پاريج كەلى­سىمىن 2050 جىلدان 2080 جىلعا شەگە­رۋى مۇمكىن. مۇنداعى ۇستانىم مۇلدەم تۇسى­نىكسىز. ازياداعى ەنەرگيا باعاسى ەۋ­رو­پادا قىمباتتاعان سايىن وسەدى. پاكىستان, ءۇندىستان سياقتى ازيا ەلدەرى سونشا­لىقتى باي ەمەس», دەيدى ب.الياروۆ.

ەلىمىزدە بىلتىر جاڭارتىلاتىن ەنەر­گيا كوزدەرىنىڭ 126 نىسانى بولدى. راس, بۇل بارلىق ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ 3 %-ىن عانا قۇرايدى. ال ەلدەگى ەنەرگەتيكانىڭ «پاتشاسى» سانالاتىن كومىردىڭ ۇلەسى – 70 %. قازاق­ستان­دىق كومىر – الەمدەگى ەڭ ارزان كومىر. عالىمدار جەر قويناۋىنداعى كومىر قورىنىڭ بىرنەشە عاسىرعا جەتەتىنىن ايتىپ وتىر. بىزدە ازىرگە جەك از, الماتى مەن ەكىباستۇزداعى جىلۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ جۇمىس ىستەي باستاعانىنا جارتى عاسىرعا جۋىقتادى. ب.الياروۆ قازاقستاندىق جەلىلەردى ەلەكترلەندىرۋ دەڭگەيى وتە جوعارى ەكەنىن جانە بۇل جاعدايدا جاڭارتىلاتىن ەنەرگيادا قان­داي دا ءبىر سەرپىلىستەر كۇتپەيتىنىن ايتادى. «قازاقستان بويىنشا جەل قۋا­تى­نىڭ جىلدىق دەڭگەيى 3 مىڭ ساعاتقا جەتەدى. سوندىقتان, جەك – مەملەكەتتىڭ مۇم­كىندىگىنە قاراي العا جىلجيتىن بالا­مالى جوبا. ال اەس پەن ءداستۇرلى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ مەن جاڭعىرتۋ – قاجەتتىلىك», دەيدى اكادەميك.

گازدىڭ ءرولى ارتىپ كەلەدى

lsm.kz سايتىنىڭ مالىمەتىنشە, نەگىزگى جابدىقتاردىڭ توزۋى شىمكەنتتە – 91,8%, جامبىل وبلىسىندا – 89,3 %, نۇر-سۇلتان قالاسىندا – 34,6 %, اتىراۋ وبلىسىندا 37,2 %-دى قۇراعان. جالپى ەسەپتە قازاقستانداعى جىلۋ ەلەكتر ستان­سا­لارىنداعى نەگىزگى جابدىق­تار­دىڭ ورتاشا توزۋى 55 %-دان استى دەگەن مالىمەت بار. رەسپۋبليكانىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسى اپاتتار مەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعى ماسەلەسىمەن ءبىرىنشى رەت كەزدەسىپ وتىرعان جوق. ماسەلەن, 2007-2012 جىلدارى ونى شەشۋ ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسىنا شەكتى تاريفتەردى ەنگىزە وتىرىپ, «ينۆەستيتسيالارعا ايىرباس ءتاريفى» باعدارلاماسى قابىلداندى. الايدا ونىڭ اياسىندا جۇرگىزىلگەن باعا كورسەتكىشتەرىن «تۇزەتۋ» ينۆەستيتسيانىڭ قا­جەتتى كولەمىنىڭ كەلۋىنە جاعداي تۋعىز­با­دى. ونىڭ ۇستىنە تاريفتەردى كوتەرۋدىڭ ب ۇلىڭعىر جانە سىبايلاس مەحانيزمى بار. بۇل ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن كۇردەلى ماسەلەگە اينالدى.

تاۋەلسىز ساراپشىلار جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن وندىرەتىن تەحنولو­گيا­نىڭ ءبىز ءۇشىن قىمبات ويىن ەكەنىن ايتۋدان جالىققان ەمەس. بىراق الەم­دىك ەنەرگەتيكا يندۋسترياسىندا ونىڭ تانىمال­دى­لى­عى مەن قاجەتتىلىگى مويىندالا باس­تادى. ماماندار مۇنىڭ سەبەبىن كلي­ماتتىڭ جاھاندىق وزگەرۋىمەن جانە كو­مىر­­قىشقىل گاز شىعارىندىلارىن ازاي­تۋ قاجەتتىلىگىمەن تۇسىندىرەدى. بۇل رەتتە جاڭارتىلاتىن ەنەرگياعا كوشۋ كوپتەگەن مەملەكەت ءۇشىن قيىن جانە ماسە­لەنىڭ شەشىمى بولا المايتىنى انىق. قازاقستاندا, مىسالى, 2022 جىلى جوس­پارلانعان 347 مۆت-تىڭ 31 %-ى عانا ىسكە قوسىلادى. مۇنداي جاعدايدا كو­مىرتەگىسىز ەكونوميكاعا كوشۋ جانە كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ تۋرالى ايتۋ ءالى ەرتە. ونىڭ ۇستىنە, ەنەر­گە­تيكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بو­يىنشا, قازاقستاندا وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەر­گياسىنىڭ 69 %-ى كومىرمەن جۇمىس ىس­تەيتىن ەلەكتر ستانسالارىنا تيەسىلى. ساراپ­شى ايتىپ وتكەندەي, ءبىرىنشى كەزەكتە جەك-كە قاتىستى زاڭنامانى جەتىل­دى­رۋ قاجەت. قازىرگى زاڭناما ينۆەستورلار مەن حالىق­ارالىق قارجى ينس­تيتۋتتارىنا ءتيىمدى.

«قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق اسپەك­تىلەرى» ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, PhD دوكتورى الماز ابىلداەۆ ەلەكتر ەنەر­گە­تيكاسىنداعى جاعداي ءماز ەمەس ەكەنىن, جاسىل, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى تۋرالى ايتپاس بۇرىن وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ كەرەگىن ايتادى. بىزدەگى جۇيە بىر­كەل­كى ەمەس. سولتۇستىكتە ەنەرگيا كوز­دە­رى جەتكىلىكتى بولسا, وڭتۇستىكتە تاپ­شى­­لىق بايقالادى. قازىر تاپشىلىق باتىس ايماقتارىندا دا بايقالا باستادى. №1 پروبلەما – بiرىڭعاي ديسپەتچەرلiك قىزمەت, بiرىڭعاي ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جەلiسiنىڭ جوقتىعى. مىسالى, اتىراۋدا ەلەكتر قۋاتى جەتىسپەسە, ونى قوستانايدان كۇرت تاسىمالداۋعا بولادى. كەڭەس وداعى كەزىندە ءۇش ەنەرگەتيكالىق جۇيەگە, باتىس بولىگىندە – رەسەيگە, سولتۇستىك ءوز الدىنا, ال وڭتۇستىككە كەيدە كورشى ەلدەرمەن تەڭ­گەرىم اعىندارىن جۇرگىزىپ كەلدىك.

«قازىر ەلەكتر قۋاتىن سولتۇستىكتەن وڭ­تۇس­تىككە تاسىمالداپ جاتىرمىز. ونداي ەلەكتر جەلىسى بار, بىراق بۇل جولدا ەلەكتر ەنەرگياسىن كوپ جوعالتادى. كوپ­­­تەگەن فاكتور بار, مىسالى, كليمات­ قولاي­سىز­دى­عى, ەسكى ەلەكتر جەلىلەرى. كەي جەرلەردە ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ توزۋى 70 %-دى قۇراپ وتىر», دەيدى ساراپشى. قازىر ساراپشىلار اراسىندا ماينينگ ءوندىرىسى ەنەرگەتيكا تاپشىلىعىن تەزدەتتى دەگەن پىكىر تاراپ كەتتى.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ەو ەلدە­رىن­دە جەك-ىنە قاتىستى جاڭا اعىم­دار پايدا بولا باستادى. ترەند – بۇرىنعىداي سۋ, جەل كوزدەرى عانا ەمەس, گاز. ياعني وتتەگى كوزدەرىنەن بولىنەتىن ەنەرگيا كوز­دە­رىنە باسىمدىق بەرىلۋدە.

«1990 جىلدارى قازاقستاندا ەنەرگەتيكا سەكتورىنداعى ۇلەس ەكسپورت­تىق تاۋار رەتىندە مۇنايعا, جىلۋ مەن ەلەكتر ەنەر­گياسىنىڭ كوزى رەتىندە كومىر­گە قو­يىلدى. ولار وسى ۋاقىتقا دەيىن گاز ماسە­لە­سىمەن اينالىستى. قازىر جاعداي وزگە­رۋدە. ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تازا كوزى رەتىندە گازدىڭ ءرولى ارتىپ كەلەدى», دەدى ا.ابىلداەۆ.

تۇتىنۋشىنى نە كۇتىپ تۇر؟

قاراپايىم تۇتىنۋشى ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قىمباتتاعانى انىق – ءۇش جىل قاتارىنان كوتەرىلىپ كەلەدى. وتكەن جىلى باعا 7%-عا قىمباتتاسا, بيىل 8,7%-عا كوتەرىلدى. ساراپشىلار الداعى جارتى جىلدا تاعى دا باعانىڭ كوتەرىلۋىن جوققا شىعارمايدى. مۇنداي جاعدايدا مەم­لەكەت قانا ەمەس, تۇتىنۋشىلار دا ەلەكتر جەلىلەرىنە بالاما ىزدەۋگە ءماج­بۇر.

«ەلىمىزدە جارىقتاندىرۋ ونىم­دە­رىن ءوندىرۋ مەن جەتكىزۋدە ءىس جۇزىندە باسە­كە­لەستىك ورتا جوق, وتاندىق وندىرۋ­شى­لەر جوق. بۇل رەتتە قازاق­ستان­دا ەنەرگيا ۇنەمدەۋ الەۋەتى, ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى بويىنشا, ەنەرگيا تۇتىنۋدىڭ جال­پى دەڭگەيىنىڭ 30 %-ىن قۇرايدى. ەنەرگيانى ۇنەمدەيتىن جارىقتاندىرۋ ونىم­دەرى قازاقستاندىق ساتىپ الۋشى­لاردىڭ نازارىن اۋدارۋدا. ەڭ ءىرى تۇتىنۋشىلاردىڭ قاتارىندا تۇر­عىن ۇيلەر, اكىمشىلىك جانە قوعامدىق عيماراتتار, سونداي-اق ونەركاسىپ ورىندارى بار», دەيدى ALSI-Asia-System ديرەكتورى الەكساندر كاماەۆ.

وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن ءار ءۇيدىڭ اۋلاسىندا كۇننەن, جەلدەن قۋات الاتىن قوندىرعىلار ورنايدى دەگەن اقپارات اڭىز بولىپ ەستىلەتىن. قازىر بۇل شىندىققا اينالا باستادى. ءىرى قا­لا­لاردىڭ شەتىن الا ورنالاسقان جەكە ۇي­لەردە كۇننەن, جەلدەن قۋات الاتىن قوندىرعىلارعا كوز ۇيرەنىپ قالدى.

ا.كاماەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەۋروپا ەل­دە­رىندە ءۇيدىڭ توبەسىنە كۇن باتارەيالارىن ورناتۋ ارقىلى ەلەكتر ەنەرگياسى ۇنەمدەلەدى.

«قازاقستاندا شۋاقتى كۇندەر كوپ. بۇل تاجىريبەنى قولدانۋعا بولادى. سونىمەن قاتار قۋاتتالاتىن ەكولوگيالىق تازا گەنە­­را­تورلار پايدا بولدى. مۇنداي گەنە­را­­تورلارمەن ەلەكتر قۋاتىنىڭ ءۇزىلۋى قاۋىپتى ەمەس. ۇيدەگى بارلىق دەرلىك ەلەكتر قۇرىلعىسىن قۋاتتاۋعا بولادى. كۇن ەنەرگياسىن پايدالانا وتىرىپ, قارا­­جا­تى­مىزدى ۇنەمدەپ قانا قويماي, ەكو­لوگياعا دا قامقورلىق جاسايمىز», دەيدى ول.

جالپى, بۇگىندە قازاقستاننىڭ ەنەر­گە­تيكالىق ينفراقۇرىلىمىن جاڭ­عىر­تۋ ماسەلەسى قىزۋ تالقىلانۋدا. قوعامدىق پىكىر سمارت جەلىلەردى ىسكە قوسۋ (زاماناۋي سمارت تور تەحنولوگيالارى), دەكاربونيزاتسيا, اتوم ەلەكتر ستانسالارىن ىسكە قوسۋعا باسىمدىق بەرىپ جاتىر. ساراپشىلار ەنەرگيا تاپشىلىعىن تولتىرۋ شارالارىن بۇگىننەن باستاپ قولعا الۋ كەرەگىن ايتادى. ويتكەنى 2023 جىلعا قاراي ەلدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپ­شى­لىعى 2 گۆت-قا جەتۋى ابدەن مۇمكىن.

الماتى