ايماقتار • 15 تامىز، 2022

مۇنايلى ءوڭىر مۇڭايماسا ەكەن

668 رەت كورسەتىلدى

ەل ەكونوميكاسىندا ستراتەگيالىق ماڭىزى باسىم اتىراۋ وبلىسىندا 123 جىل بۇرىن «قارا التىننىڭ» العاشقى بۇرقاعى اتقىلاعان. سودان بەرى بۇل وڭىردە مۇناي-گاز ونەركاسىبى كەڭ قانات جايدى. جاڭا كەن ورىندارى اشىلىپ، حالىقارالىق جوبالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ اتىراۋلىقتارمەن كەزدەسۋدە مۇنايلى ءوڭىردىڭ مۇمكىندىگى مەن مۇناي-گاز سالاسىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى تۋرالى ايتىپ بەردى.

ءمينيستردىڭ دەرەگىنە سۇيەن­سەك، اتىراۋ وبلىسىندا بىلتىر 48 ملن توننا «قارا التىن» وندىرىلگەن. ال بيىلعى جەتى ايدا بۇل كورسەتكىش 27،7 ملن توننانى قۇراپ وتىر. وتكەن جىلى جەتى قات جەر استىنان مۇنايمەن بىرگە ون­دىرىلەتىن گاز كولەمى 24،9 ملرد تەك­شە مەتر­گە، ال جىل باسىنان بەر­گى جەتى ايدىڭ ىشىندە 14،4 ملرد تەكشە مەترگە جەتكەن.

قازىر وڭىردە كومىرسۋتەكتى شيكىزات قورى بارلانعان 118 كەن ورنى ورنالاسقان. كومىرسۋتەكتى شيكى­زاتتى يگەرۋ ءۇشىن 78 كەلى­سىمشارت جاسالعان. قازىر كەن ورىن­دارىنان وندىرىلەتىن مۇناي قورى شامامەن 3،3 ملرد توننا، ال گاز قورى 200 ملرد تەكشە مەتردەن اسادى. مۇناي-گاز سالاسىندا 30-دان استام كومپانيا جۇمىس ىستەيدى. بۇل كومپانيالار ەلىمىزدە وندىرەتىن مۇنايدىڭ 55 %-ىن قامتاماسىز ەتەدى. وندىرىلگەن مۇنايدىڭ باسىم بولىگى «تەڭىز» بەن «قاشاعان» ءىرى كەن ورىندارىنان ءوندىرىلىپ وتىر. ماسەلەن، كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنداعى «قاشاعان» كەن ورنىنان بيىلعى جەتى ايدا 7،2 ملن توننا مۇناي مەن 4،4 ملرد تەكشە مەتر ىلەسپە گاز وندىرىلگەن. قازىر بۇل «قاشاعانداعى» تاۋلىكتىك مۇناي ءوندىرۋ شامامەن 100 مىڭ باررەلدى قۇراپ وتىر.

– بيىل اتىراۋ وڭىرىندە، ونىمەن شەكارالاس ماڭعىستاۋ مەن اقتوبە وبلىستارىندا ورنا­لاسقان ءتورت جەر قويناۋى ۋچاس­كەسىنە كومىرسۋتەكتەر بويىن­شا جەر قويناۋىن پايدالانۋ قۇقىعىن بەرۋ ءۇشىن اۋكتسيون وتكىزىلدى. اۋكتسيوننىڭ قورىتىندىسىمەن قول قويۋ بونۋسى شامامەن 2،4 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل باستاپقى قول قويۋ بونۋسىنان شامامەن 10 ەسەگە ارتىق. سونداي-اق جاقىن ارادا اتالعان جەر قويناۋى ۋچاسكەلەرىندە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. وعان 5،3 ملرد تەڭگەنى قۇراعان ينۆەستيتسيا سالىنادى، – دەپ ءمالىم ەتتى ب.اقشولاقوۆ.

تاۋەلسىز قازاقستان تاري­حىن­داعى ەڭ ءىرى جوبا – كەلەشەك كەڭەيۋ-ۇڭعىما ەرنەۋىندەگى قىسىمدى باس­قارۋ جوباسى «تەڭىز» كەن ور­نىندا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل جوبا ىسكە قوسىلعاندا كەن ورنىنان وندىرىلەتىن «قارا ال­تىن» كولەمى 12 ملن تونناعا ار­تىپ، جىلىنا 39 ملن تونناعا جەتەدى. وسى جوبا ىسكە اسىرىلا باستاعاننان بەرى «تەڭىزشەۆرويل» جشس قازاقستاندىق تاۋارلاردى، جۇمىستار مەن كورسەتىلەتىن قىز­مەتتەردى ساتىپ الۋعا 14،2 ملرد دوللار جۇمساعان. جوبا ءۇشىن 25 مىڭنان استام ادامدى وقىتقان. كومپانيا ەل ەكونوميكاسىنا 7،5 ملرد دوللار باعىتتاعان.

ال «قاشاعان» كەن ورنىنان ون­دىرىلگەن گازدى وڭدەۋ زاۋى­تىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. جا­ڭا زاۋىتتىڭ قۋاتى – جىلىنا 1 ملرد تەكشە مەتر گاز وڭدەۋ. ءدال وسى زاۋىت ىسكە قوسىلعاندا «قاشاعاننان» مۇناي ءوندىرۋ قۋاتى تاۋلىگىنە 450 مىڭ باررەلگە دەيىن جەتەدى. زاۋىت جۇمىسى تولىق قۋاتىنا جەتكەن كەزدە 750 ملن تەكشە مەتر كولەمىندە تاۋارلىق گاز، 120 مىڭ توننا سۇيىتىلعان گاز، 14 مىڭ توننا كوندەنسات، 212 مىڭ توننا كۇكىرت وندىرىلەدى. بۇعان قوسا جىلىنا 2 ملرد تەكشە مەتر گاز وڭدەيتىن جاڭا زاۋىتتىڭ قۇرىلىسىن جوبالاۋدى باستاۋ جونىندە شەشىم قابىلدانىپ وتىر.

– قازىر اتىراۋ وبلىسىندا گازداندىرۋ دەڭگەيى 98،7%-دى قۇراپ وتىر. ءوڭىردىڭ 660 مىڭ تۇرعىنى تابيعي گازبەن قام­تا­ماسىز ەتىلگەن. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى بەكىتەتىن اتىراۋ وبلىسىنداعى تابيعي گازدىڭ تۇپكىلىكتى باعاسى 1 تەكشە مەتر ءۇشىن 5،3 تەڭگەنى، ال اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلارعا 1 تەكشە مەتر گاز باعاسى 4،2 تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل – ەلىمىزدەگى ەڭ تومەن باعا، – دەيدى ب.اقشولاقوۆ.

ءمينيستردىڭ مالىمەتىنە قارا­عاندا، بيىل بەكىتىلگەن رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتتە ءۇش جا­ڭا جوبانى ىسكە اسىرۋعا 1 ملرد تەڭگە كوزدەلگەن. بۇل – يسا­تاي اۋدانىنداعى قىزىل ءۇي، جاسقايرات اۋىلدارىن گازبەن جاب­دىقتاۋ، سونداي-اق قى­زىلقوعا اۋدانىنىڭ تاس­قۇدىق، سوركول، سارىقۇماق، بىل­قىلداقتى، قوڭىراۋلى، كەن­باي ەلدى مەكەندەرىنە گاز قۇبى­رى جەلىلەرىن سالۋ جوبالارى. اتالعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ين­فراقۇرىلىمدى جۇرگىزۋگە، شامامەن 1 300 ادامدى گازبەن قام­تاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق مەملەكەت باسشى­سىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس، «ماقات-سولتۇستىك كاۆكاز» ماگيس­ترالدى گاز قۇبىرى لۋپينگىنىڭ قۇرىلىسى» ينۆەستيتسيالىق جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل مۇنايلى ءوڭىردىڭ وركەندەۋ قا­جەتتىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ، تابيعي گازدىڭ قوسىمشا كولە­مىن تاسىمالداۋعا جول اشادى.

– اتىراۋ وبلىسىندا 95-كە جۋىق اۆتوموبيلگە گاز قۇيۋ ستان­ساسى بار. ال 29 مەكەمە سۇيى­تىلعان گازدى ساتۋدى جۇزەگە اسىرادى. بىلتىر وڭىردە سۇيىتىلعان مۇناي گازىن تۇتىنۋ شامامەن 50 مىڭ توننانى قۇرادى. بيىلعى 7 ايدا شامامەن 36 مىڭ توننا تۇتىنىلدى. باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى سۇيىتىلعان گازدىڭ باعاسىن مەم­لەكەتتىك رەتتەۋدى ساقتاپ قالدى. بيىل جىلدىڭ سوڭىنا دەيىنگى مەرزىمدە سۇيىتىلعان گازدىڭ شەك­تى بولشەك ساۋدا باعالارى بەكى­تىلدى. سوعان سايكەس اتىراۋ وبلى­سىنداعى سۇيىتىلعان گاز­دىڭ شەكتى بولشەك ساۋداداعى باعا­سى 1 ليتر ءۇشىن 50 تەڭگەنى قۇرايدى، – دەيدى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى.

بولات اقشولاقوۆتىڭ ايتۋىنشا، ەنەرگەتيكا مينيستر­­لىگى ۇزاق مەرزىمدى باعا تۇراق­­تىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن شارالار قا­بىلداپ جاتىر. ماسەلەن، ءوندى­رۋشى زاۋىتتاردىڭ شىعىندارىن ءىشىنارا وتەۋ ماقساتىندا شەكتى كوتەرمە باعانى تونناسىنا 33 600 تەڭگە (19،7 تەڭگە/ليتر) دەڭگەيىندە بەكىتۋ تۋرالى بۇيرىققا قول قويىلعان. ماقسات – باعانىڭ الىپساتارلىقپەن وسۋىنە جول بەرمەي، سۇيىتىلعان مۇناي گازىن وبلىستارعا ءبو­لۋدى رەينجينيرينگتەۋ. وسىن­داي شارالاردىڭ ءبىرى – وندىرۋشىلەردىڭ بەلگىلەنگەن بولشەك ساۋدا باعالارىن نە­گىزگە الىپ، سۇيىتىلعان مۇ­ناي گازىنا شەكتى كوتەرمە باعالاردى ايقىنداۋ جونىندەگى قاعيدالاردى ازىرلەۋ. بۇل نارىققا قاتىسۋشى­لار اراسىندا كىرىستەردى ءادىل ءبولۋدى قامتاماسىز ەتىپ، زاۋىتتاردى سۇيىتىلعان مۇناي گازىن وندىرۋگە ىنتالاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ەنەرگەتيكا ءمينيسترى اي-80، اي-92، اي-93 جانار­مايى مەن ديزەل وتىنىن بولشەك ساۋدادا وتكىزۋگە شەكتى باعالاردى مەملەكەتتىك رەتتەۋ ساقتالعانىن ءمالىم ەتتى. ماسەلەن، اتىراۋ وبلىسىندا اي-92 بەنزينىنىڭ ورتاشا باعاسى 169 تەڭگەنى قۇرايدى. ال ديزەل وتىنىنىڭ 1 ءليترى – 230 تەڭگە. بىراق اي-95 جانارمايىنا باعا بەلگىلەۋ باسەكەلى ورتاعا بەرىلگەن. ەندى جانارمايدىڭ بۇل تۇرىنە باعانى نارىق ايقىندايدى.

– ويتكەنى اي-95 جانە ودان جوعارى ماركالى بەنزيندى ءوندىرۋ كەزىندە قىمبات تۇراتىن يمپورت­تىق قوسپالار مەن جو­عارى وكتاندى كومپونەنتتەر شى­عىنى ەسكەرىلەدى. مۇنداي جانار­مايلاردىڭ باعاسى مۇناي بار­رەلىنىڭ قۇنى مەن ۆاليۋتا باعا­مىنا بايلانىستى بولادى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جا­نار-جاعار­ماي ماتەريالدارى نا­رىعىن رە­فورمالاۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماق­ساتىندا بىر­نەشە ءىس-شارا قا­بىلدانىپ جاتىر. الدىمەن، مۇناي ونىمدەرىن ءوندىرۋ جانە ءبولۋ سالاسىندا اشىقتىق پەن ترانسپارەنتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدى قولعا الىنىپ وتىر. ەكىنشىدەن، اۆتوكولىكپەن مۇناي ونىمدەرىن شىعارۋعا تىيىم سالۋدى وسى جىلدىڭ سو­ڭىنا دەيىن ۇزارتۋ تۋرالى بۇي­رىق شىعارىلدى. ۇشىنشىدەن، سارا­لانعان باعالاردى ازىرلەۋ ار­قىلى ديزەل وتىنىنىڭ تاپ­شى­لىعىنا جول بەرمەۋ كوز­دەلىپ وتىر، – دەدى مينيستر ب.اق­شولاقوۆ.

مينيسترمەن كەزدەسۋدە قوعام بەلسەندىلەرى جۇرت كو­كەيىندە جۇر­گەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى قوز­عادى. ماسەلەن، «اتامەكەن ەكو» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەك­شىسى ارمان حايرۋللين ءىرى جو­بالارداعى ءونىمدى ءبولۋ جونىندەگى كەلىسىم تۋرالى اقپاراتتىڭ اشىق بولۋىن، ەكولوگيالىق ايىپ­پۇل­داردى اتىراۋ وبلىسى تۇر­عىن­دارىنىڭ قاجەتتىلىگىنە باعىت­تاۋدى ۇسىندى.

«نەيرودەتكي – چۋدو ەست» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى لۋنارا ماقسۇ­توۆانىڭ پىكىرىنە قاراعاندا، ءوڭىر تۇرعىندارى ەكولو­گيالىق پروبلەمادان زارداپ شەگىپ كەلەدى. ونىڭ ءوزى ەكى مۇگەدەك بالانى تاربيەلەپ وتىر.

 

اتىراۋ وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

جاپونيادا جەر سىلكىندى

الەم • بۇگىن، 10:22

ۇقساس جاڭالىقتار