ءمينيستردىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, اتىراۋ وبلىسىندا بىلتىر 48 ملن توننا «قارا التىن» وندىرىلگەن. ال بيىلعى جەتى ايدا بۇل كورسەتكىش 27,7 ملن توننانى قۇراپ وتىر. وتكەن جىلى جەتى قات جەر استىنان مۇنايمەن بىرگە وندىرىلەتىن گاز كولەمى 24,9 ملرد تەكشە مەترگە, ال جىل باسىنان بەرگى جەتى ايدىڭ ىشىندە 14,4 ملرد تەكشە مەترگە جەتكەن.
قازىر وڭىردە كومىرسۋتەكتى شيكىزات قورى بارلانعان 118 كەن ورنى ورنالاسقان. كومىرسۋتەكتى شيكىزاتتى يگەرۋ ءۇشىن 78 كەلىسىمشارت جاسالعان. قازىر كەن ورىندارىنان وندىرىلەتىن مۇناي قورى شامامەن 3,3 ملرد توننا, ال گاز قورى 200 ملرد تەكشە مەتردەن اسادى. مۇناي-گاز سالاسىندا 30-دان استام كومپانيا جۇمىس ىستەيدى. بۇل كومپانيالار ەلىمىزدە وندىرەتىن مۇنايدىڭ 55 %-ىن قامتاماسىز ەتەدى. وندىرىلگەن مۇنايدىڭ باسىم بولىگى «تەڭىز» بەن «قاشاعان» ءىرى كەن ورىندارىنان ءوندىرىلىپ وتىر. ماسەلەن, كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنداعى «قاشاعان» كەن ورنىنان بيىلعى جەتى ايدا 7,2 ملن توننا مۇناي مەن 4,4 ملرد تەكشە مەتر ىلەسپە گاز وندىرىلگەن. قازىر بۇل «قاشاعانداعى» تاۋلىكتىك مۇناي ءوندىرۋ شامامەن 100 مىڭ باررەلدى قۇراپ وتىر.
– بيىل اتىراۋ وڭىرىندە, ونىمەن شەكارالاس ماڭعىستاۋ مەن اقتوبە وبلىستارىندا ورنالاسقان ءتورت جەر قويناۋى ۋچاسكەسىنە كومىرسۋتەكتەر بويىنشا جەر قويناۋىن پايدالانۋ قۇقىعىن بەرۋ ءۇشىن اۋكتسيون وتكىزىلدى. اۋكتسيوننىڭ قورىتىندىسىمەن قول قويۋ بونۋسى شامامەن 2,4 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل باستاپقى قول قويۋ بونۋسىنان شامامەن 10 ەسەگە ارتىق. سونداي-اق جاقىن ارادا اتالعان جەر قويناۋى ۋچاسكەلەرىندە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. وعان 5,3 ملرد تەڭگەنى قۇراعان ينۆەستيتسيا سالىنادى, – دەپ ءمالىم ەتتى ب.اقشولاقوۆ.
تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنداعى ەڭ ءىرى جوبا – كەلەشەك كەڭەيۋ-ۇڭعىما ەرنەۋىندەگى قىسىمدى باسقارۋ جوباسى «تەڭىز» كەن ورنىندا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل جوبا ىسكە قوسىلعاندا كەن ورنىنان وندىرىلەتىن «قارا التىن» كولەمى 12 ملن تونناعا ارتىپ, جىلىنا 39 ملن تونناعا جەتەدى. وسى جوبا ىسكە اسىرىلا باستاعاننان بەرى «تەڭىزشەۆرويل» جشس قازاقستاندىق تاۋارلاردى, جۇمىستار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋعا 14,2 ملرد دوللار جۇمساعان. جوبا ءۇشىن 25 مىڭنان استام ادامدى وقىتقان. كومپانيا ەل ەكونوميكاسىنا 7,5 ملرد دوللار باعىتتاعان.
ال «قاشاعان» كەن ورنىنان وندىرىلگەن گازدى وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. جاڭا زاۋىتتىڭ قۋاتى – جىلىنا 1 ملرد تەكشە مەتر گاز وڭدەۋ. ءدال وسى زاۋىت ىسكە قوسىلعاندا «قاشاعاننان» مۇناي ءوندىرۋ قۋاتى تاۋلىگىنە 450 مىڭ باررەلگە دەيىن جەتەدى. زاۋىت جۇمىسى تولىق قۋاتىنا جەتكەن كەزدە 750 ملن تەكشە مەتر كولەمىندە تاۋارلىق گاز, 120 مىڭ توننا سۇيىتىلعان گاز, 14 مىڭ توننا كوندەنسات, 212 مىڭ توننا كۇكىرت وندىرىلەدى. بۇعان قوسا جىلىنا 2 ملرد تەكشە مەتر گاز وڭدەيتىن جاڭا زاۋىتتىڭ قۇرىلىسىن جوبالاۋدى باستاۋ جونىندە شەشىم قابىلدانىپ وتىر.
– قازىر اتىراۋ وبلىسىندا گازداندىرۋ دەڭگەيى 98,7%-دى قۇراپ وتىر. ءوڭىردىڭ 660 مىڭ تۇرعىنى تابيعي گازبەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى بەكىتەتىن اتىراۋ وبلىسىنداعى تابيعي گازدىڭ تۇپكىلىكتى باعاسى 1 تەكشە مەتر ءۇشىن 5,3 تەڭگەنى, ال اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلارعا 1 تەكشە مەتر گاز باعاسى 4,2 تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل – ەلىمىزدەگى ەڭ تومەن باعا, – دەيدى ب.اقشولاقوۆ.
ءمينيستردىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, بيىل بەكىتىلگەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە ءۇش جاڭا جوبانى ىسكە اسىرۋعا 1 ملرد تەڭگە كوزدەلگەن. بۇل – يساتاي اۋدانىنداعى قىزىل ءۇي, جاسقايرات اۋىلدارىن گازبەن جابدىقتاۋ, سونداي-اق قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ تاسقۇدىق, سوركول, سارىقۇماق, بىلقىلداقتى, قوڭىراۋلى, كەنباي ەلدى مەكەندەرىنە گاز قۇبىرى جەلىلەرىن سالۋ جوبالارى. اتالعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ينفراقۇرىلىمدى جۇرگىزۋگە, شامامەن 1 300 ادامدى گازبەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, «ماقات-سولتۇستىك كاۆكاز» ماگيسترالدى گاز قۇبىرى لۋپينگىنىڭ قۇرىلىسى» ينۆەستيتسيالىق جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل مۇنايلى ءوڭىردىڭ وركەندەۋ قاجەتتىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, تابيعي گازدىڭ قوسىمشا كولەمىن تاسىمالداۋعا جول اشادى.
– اتىراۋ وبلىسىندا 95-كە جۋىق اۆتوموبيلگە گاز قۇيۋ ستانساسى بار. ال 29 مەكەمە سۇيىتىلعان گازدى ساتۋدى جۇزەگە اسىرادى. بىلتىر وڭىردە سۇيىتىلعان مۇناي گازىن تۇتىنۋ شامامەن 50 مىڭ توننانى قۇرادى. بيىلعى 7 ايدا شامامەن 36 مىڭ توننا تۇتىنىلدى. باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى سۇيىتىلعان گازدىڭ باعاسىن مەملەكەتتىك رەتتەۋدى ساقتاپ قالدى. بيىل جىلدىڭ سوڭىنا دەيىنگى مەرزىمدە سۇيىتىلعان گازدىڭ شەكتى بولشەك ساۋدا باعالارى بەكىتىلدى. سوعان سايكەس اتىراۋ وبلىسىنداعى سۇيىتىلعان گازدىڭ شەكتى بولشەك ساۋداداعى باعاسى 1 ليتر ءۇشىن 50 تەڭگەنى قۇرايدى, – دەيدى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى.
بولات اقشولاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ۇزاق مەرزىمدى باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن شارالار قابىلداپ جاتىر. ماسەلەن, ءوندىرۋشى زاۋىتتاردىڭ شىعىندارىن ءىشىنارا وتەۋ ماقساتىندا شەكتى كوتەرمە باعانى تونناسىنا 33 600 تەڭگە (19,7 تەڭگە/ليتر) دەڭگەيىندە بەكىتۋ تۋرالى بۇيرىققا قول قويىلعان. ماقسات – باعانىڭ الىپساتارلىقپەن وسۋىنە جول بەرمەي, سۇيىتىلعان مۇناي گازىن وبلىستارعا ءبولۋدى رەينجينيرينگتەۋ. وسىنداي شارالاردىڭ ءبىرى – وندىرۋشىلەردىڭ بەلگىلەنگەن بولشەك ساۋدا باعالارىن نەگىزگە الىپ, سۇيىتىلعان مۇناي گازىنا شەكتى كوتەرمە باعالاردى ايقىنداۋ جونىندەگى قاعيدالاردى ازىرلەۋ. بۇل نارىققا قاتىسۋشىلار اراسىندا كىرىستەردى ءادىل ءبولۋدى قامتاماسىز ەتىپ, زاۋىتتاردى سۇيىتىلعان مۇناي گازىن وندىرۋگە ىنتالاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى اي-80, اي-92, اي-93 جانارمايى مەن ديزەل وتىنىن بولشەك ساۋدادا وتكىزۋگە شەكتى باعالاردى مەملەكەتتىك رەتتەۋ ساقتالعانىن ءمالىم ەتتى. ماسەلەن, اتىراۋ وبلىسىندا اي-92 بەنزينىنىڭ ورتاشا باعاسى 169 تەڭگەنى قۇرايدى. ال ديزەل وتىنىنىڭ 1 ءليترى – 230 تەڭگە. بىراق اي-95 جانارمايىنا باعا بەلگىلەۋ باسەكەلى ورتاعا بەرىلگەن. ەندى جانارمايدىڭ بۇل تۇرىنە باعانى نارىق ايقىندايدى.
– ويتكەنى اي-95 جانە ودان جوعارى ماركالى بەنزيندى ءوندىرۋ كەزىندە قىمبات تۇراتىن يمپورتتىق قوسپالار مەن جوعارى وكتاندى كومپونەنتتەر شىعىنى ەسكەرىلەدى. مۇنداي جانارمايلاردىڭ باعاسى مۇناي باررەلىنىڭ قۇنى مەن ۆاليۋتا باعامىنا بايلانىستى بولادى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جانار-جاعارماي ماتەريالدارى نارىعىن رەفورمالاۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا بىرنەشە ءىس-شارا قابىلدانىپ جاتىر. الدىمەن, مۇناي ونىمدەرىن ءوندىرۋ جانە ءبولۋ سالاسىندا اشىقتىق پەن ترانسپارەنتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدى قولعا الىنىپ وتىر. ەكىنشىدەن, اۆتوكولىكپەن مۇناي ونىمدەرىن شىعارۋعا تىيىم سالۋدى وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ۇزارتۋ تۋرالى بۇيرىق شىعارىلدى. ۇشىنشىدەن, سارالانعان باعالاردى ازىرلەۋ ارقىلى ديزەل وتىنىنىڭ تاپشىلىعىنا جول بەرمەۋ كوزدەلىپ وتىر, – دەدى مينيستر ب.اقشولاقوۆ.
مينيسترمەن كەزدەسۋدە قوعام بەلسەندىلەرى جۇرت كوكەيىندە جۇرگەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى قوزعادى. ماسەلەن, «اتامەكەن ەكو» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى ارمان حايرۋللين ءىرى جوبالارداعى ءونىمدى ءبولۋ جونىندەگى كەلىسىم تۋرالى اقپاراتتىڭ اشىق بولۋىن, ەكولوگيالىق ايىپپۇلداردى اتىراۋ وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ قاجەتتىلىگىنە باعىتتاۋدى ۇسىندى.
«نەيرودەتكي – چۋدو ەست» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى لۋنارا ماقسۇتوۆانىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, ءوڭىر تۇرعىندارى ەكولوگيالىق پروبلەمادان زارداپ شەگىپ كەلەدى. ونىڭ ءوزى ەكى مۇگەدەك بالانى تاربيەلەپ وتىر.
اتىراۋ وبلىسى
