ادەبيەت • 15 تامىز، 2022

اتا جۇرتتا

225 رەت كورسەتىلدى

وتكەن عاسىرداعى جەتپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭى مەن سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىندا ادەبيەتىمىزگە تالانتتى ءبىر تولقىن كەلدى. ولار «ادەبيەتكە مەن كەلدىم» دەپ كەۋدە قاعىپ ورەكپىگەن جوق، كوركەمسوز تابالدىرىعىن سىپايى اتتادى. الايدا بۇل بۋىننىڭ كوركەمسوز ونەرىندەگى جولى جەڭىل بولدى دەي المايمىز، ولاردىڭ الاڭسىز شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ، توم-توم كىتاپ جازۋعا مۇمكىندىكتەرى بولمادى. ءبىر-ەكى كىتابى جارىق كورىپ، ەلگە تانىلا باستاعاندا قايتا قۇرۋ باستالىپ، توقىراۋ زامانىنا كيلىكتى. قالاماقى دا كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى. سونداي ءتۇرلى قيىندىققا قاراماستان ولار شىعارماشىلىقتان الىستاماي، ەل ءسۇيىپ وقىعان كوركەم دۇنيەلەر جازدى. قازىر ولاردىڭ دا جاسى جەتپىستەن اسىپ، اعا بۋىنعا اينالدى. وسى بۋىننىڭ بىرەگەي وكىلى، جازۋشى-دراماتۋرگ، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور سەرىك اسىلبەك ۇلى.

سەرىك اعا از جازسا دا ساز جازعان قالامگەرلەر ساناتىنان بولسا دا، ونىڭ شىعارماشىلىعىندا حال­قى­مىزدىڭ بولمىسى مەن ءبى­تىمى، دار­حاندىعى مەن ادال­دىعى، كەيدە ءتىپتى داراقىلاۋ كورىنەتىن ماقتان­سۇيگىشتىك مىنە­زى جەرىنە جەتە، كەستەلى بەينەلەنگەن. جالپى، جازۋشىنى شاعىن جانردىڭ شەبەرى دەپ تانيمىز. ونىڭ اڭگىمەلەرى مەن حيكاياتتارىنداعى وقيعا شىمىر قۇرىلىپ، سەرىپپەدەي تارتىلىپ تۇرادى. كەيىپكەرلەر بەينەسى دە شىنايىلىعىمەن باۋراپ اكە­تەدى. باستىسى، قالامگەردىڭ كەز كەلگەن شىعارماسىنان ۇلت­تىق بوياۋدى جازباي تانيسىز. وسىن­داي جىلى جازىلعان كوركەم اڭگى­مەسىنىڭ ءبىرى – «اتا جۇرتتا» دەپ اتالادى. بۇل اڭگىمە دە الىپ بارا جات­قان وقيعا جوق، اراعا جىل­دار سالىپ، قالادان تۋعان اۋى­لىنا ورالعان ازاماتتىڭ تۋ­عان جەرىنە كەلگەندەگى جۇرە­گىن مۇڭعا باتىرعان سەزىم سات­تەرى كوركەم سۋرەتتەلگەن. ءبىر جا­عى­نان، بۇل تۋىندىنى اۆتو­بيو­گرا­فيالىق شىعارما دەپ ايتۋعا بو­لادى. ويتكەنى مۇنداعى باس كەيىپكەر قورعانبەكتىڭ بولمىسىنان اۆتوردىڭ، ياعني سەرىك اسىلبەك ۇلىنىڭ ءوزىن كورەمىز.

اڭگىمەدە ارتىق سۋرەتتەۋ، كوپ­­­سوزدىلىك مۇلدە كەزدەسپەيدى. باس-اياعى جيناقى، وقيعا دا بىردەن باس­تالادى.

«قورعانبەك ەلسىزدەگى كونە بەيىت باسىندا بىراۋىق ءۇن­سىز تۇردى دا قويدى. ءبىر ءسات تورت­قۇ­لاقتىڭ كولەڭكە بەتىندەگى كىشكەنتاي قى­زىل تاسقا ورنا­تىل­عان سۋرەت­كە نازارى ءتۇسىپ كەتىپ ەدى، اكەسى مارقۇم سۋىقتاۋ، شۇڭىرەك كوز­دەرىمەن بۇعان تەسىلە قاراپ قالعان ەكەن. قورعانبەك ءوزىنىڭ جانارىن قالاي تايدىرىپ اكەتكەنىن بىلمەي دە قالدى. «كەشىر، كوكە! جەر شالعاي، ۋاقىت وسىلاي، ايتپەسە سەنىڭ مەنى سارىلىپ كۇتىپ جاتاتىنىڭدى بىلمەي جۇرگەم جوق، – دەدى ول ىشىنەن كۇبىرلەپ» دەگەن سوي­لەمدى وقىعاندا ءسىزدىڭ دە جۇرە­گىڭىزدى نازىك مۇڭ باسىپ، تۋعان اۋىلىڭىزعا بارىپ، ومىردەن وتكەن اكەڭىزدىڭ باسىندا تۇر­عانداي سەزىمدى باستان كەشەسىز. جازۋشى شەبەرلىگى دەگەنىمىز وسى شىعار.

اڭگىمەدە ايتىلاتىن «اقيىن» دەگەن اۋىل ءبىر كەزدە وتىز-قىرىق ءۇيى بار ەلدى مەكەن بولعان. قازىر بۇل جەردە سوۆحوزدىڭ جۇگەرى بريگاداسى مەن قورىقشى وسكەنتاي اقساقالدان باسقا ەشكىم جوق. قالادان كەلگەن قوناقتى ەرتىپ جۇرگەن دوسى قازانتاي ەكەۋى ءبىر كەزدە اكە-شەشەسىمەن سىيلاس بولىپ، جاقىن تۋىستاي ارالاسقان مايدانگەر وسكەنباي اقساقالعا قيىس جولدان ادەيى بۇرىلىپ، سالەم بەرۋگە كەلەدى. ايدالادا جالعىز ءۇي بولىپ، اڭگىمەلەسۋگە قارا تابا الماي، ءىشى تولىپ قالعان قاريا ەكى جولاۋشىنىڭ كەلگەنىنە ءدان ريزا بولىپ، وتكەن-كەتكەندى ايتىپ، شەر تارقاتادى.

وسى جەردەگى ۇزىندىگە نازار اۋدارساڭىز:

«– ءيا، ايتپاقشى، ەرتەڭ مەي­رام عوي، – دەدى قازانتاي ەرتەڭ توعىزىنشى مامىر ەكەنى ەسىنەن قالاي شىعىپ كەتكەنىنە ءوزى دە تاڭ قالعانداي ۇنمەن. – باياعىدا دەيمىن-اۋ، ناعاشىەكە، وسى اقيىندە مەيرام سايىن ات شاۋىپ، پالۋان كۇرەستىرىپ، بۇكىل ەل بولىپ جاتاتىن ەدى-اۋ دەگەنگە وسكەنباي قاريا ەلەڭ ەتە قالىپ، «ول كەزدە بۇل ارا قالىڭ ەل ەمەس پە» دەيدى دە سوعىستان كەيىنگى ءبىر وقيعانى باياندايدى. ءدال وسى وقيعا ارقىلى جازۋشى حالقىمىزدىڭ بويىنان قازىر الىستاپ بارا جاتقان بىرسوزدىلىك، قوناقجايلىق، تۋراشىلدىق سە­كىل­­دى عاجاپ قاسيەتتەرىن قاريا اڭگى­مە­سىمەن كەرەمەت جەتكىزەدى.

«ول كەزدە ەركەك – اۋليە، باياعى قۇلمامبەتياردىڭ سارى­سىنىڭ بۇرىنعى ايەلىنىڭ ۇستىنە جاس قاتىن الىپ، ەسىرىڭكىرەپ جۇرگەن شاعى، – دەپ باستاعان وسكەنباي اقساقال، ءسوزىن ودان ءارى جالعاپ، – وسىنداي ءبىر مەي­رامنىڭ الدىندا ءتامام ادام مىنا دۇكەننىڭ الدىندا جينالىپ قالدى. ۇمىتتىم – ايتەۋىر سول كۇنى اۋىلداعى بىرەۋ كەلىن ءتۇسىرىپ، سونىڭ تو­يىنا شىققان بەتىمىز ەدى. الگى سارىنىڭ قىزىپ الىپ، ءتىنالى مارقۇمعا تيىسە باستاۋى بار ەمەس پە. تىنالىگە «كۇرەسەسىڭ بە، كۇرەسەسىڭ بە» دەپ تاپ-تاپ بەرەدى. ءتىنالى مارقۇم ءىرى، قاپساعاي كىسى بولعانمەن، ءناتى جۋاستاۋ جىگىت ەدى عوي، جارىقتىق. تايساقتاپ قاشا بەرەدى الگى شاپاتتاي نەمەدەن. سودان ءبىز قاراپ تۇرامىز با، ايدەكەڭ بار، سەنىڭ اكەڭ كاتەپ مارقۇم بار، قازىر كوزى ءتىرى عوي، الگى وسى اۋىلدىڭ بار جاس قاتىنى «بريگات قايناعا» اتاپ كەتكەن ءومىر بويى بريگات بوپ كەتكەن تىلەپباي بار، مىسىقمۇرت ەلەمەس بار – ءبارىمىز جابىلىپ كەلىپ تىنەكەڭدى «كۇرەس، كۇرەس» دەپ ورتاعا الدىق. امالى قۇرىعان تىنەكەڭ قىبىجىقتاپ ورتاعا شىقتى. العاشىندا قوي­قالاقتاپ ولاي-بۇلاي قاشقا­لاقتاي بەرەدى الگى نەمەدەن. «قاپ، مىنانى-اي!..» – دەپ ءبىز تۇرمىز ىشىمىزدەن كىجىنىپ. جاستاۋ كەزىمىز عوي. قويشى، ءبىر كەزدە ەكەۋى ۇستاستى-اۋ. ايگىلى ۇستا ەمەس پە، ءتىنا­لىنىڭ قولى قارۋلى ەدى عوي، وسى اۋىلدىڭ بارلىق تامىنىڭ قابىرعاسىن سول كوتەردى دەسەم، وتىرىكشى بولماسپىن، ونىڭ ۇستىنە ءىرى، قاپساعاي جىگىت، كوزدى اشىپ-جۇمعانشا سارىنى دۇكەننىڭ الدىنداعى مىستاي ايتاقىردىڭ ۇستىنە الىپ ۇردى» دەي كەلىپ، جارتى ساعات ەسىنەن تاڭىپ جاتقان قۇلمامبەتياردىڭ سارىسىنىڭ ورنىنان اتىپ تۇرىپ، ءتىنالىنىڭ جاعاسىنان الىپ، «كانە اياعىما جىعىل، ايتپەسە، مەنىڭ جالعىز ءوزىم ەمەس، ەكى قاتىنىمنان تۋعان ءۇرىم-بۇتاعىمنىڭ قولى سەنىڭ جاعاڭدا كەتەدى. مەنىڭ جاسىم كىشى بولعانمەن، جولىم ۇلكەن، جىعىلا كەتسەڭ نە كەتەدى، اڭكيگەن اۋمەسەر نەمە؟» دەپ تىنالىگە دىكەڭ-دىكەڭ ەتىپ، اقىرى ءتىنالى كەشىرىمگە ءبىر قۇنان قويىن سو­يىپ، سارىعا ايىپقا ۇستىنە شاپان جاۋىپ، اۋىل اقساقالدارىنىڭ باتاسىن الىپ، ازەر قۇتىلعانىن وقىپ، اۋىل ادامدارىنىڭ ەشقانداي قوسپاسىز دارا بولمىسىن كورىپ، ءتانتى بولاسىز.

قورىتا ايتقاندا، بەلگىلى جازۋشى سەرىك اسىلبەك ۇلىنىڭ قازاقتىڭ قوڭىر مىنەزىن قوڭىر اۋەنىمەن ايشىقتى دا كوركەم بەينەلەگەن تۋىندىلارىن وقى­عاندا كوڭىلىڭدى اۋەزدى ءان تەربەپ، نازىك سەزىمگە بولەيدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

جاپونيادا جەر سىلكىندى

الەم • بۇگىن، 10:22

ۇقساس جاڭالىقتار