ەكونوميكا • 14 تامىز، 2022

الما يمپورتىن شەكتەي الامىز با؟

852 رەت كورسەتىلدى

ەرتە كوكتەمدە باۋ-باقشا دا­قىلدارى سەگمەنتى وكىلدەرى الما يمپورتىنا ءىشىنارا شەكتەۋ قاجەتتىگىن ايتقان بولاتىن. جاقىندا بۇل ماسەلە تاعى كو­تەرىلدى. «يمپورتتى شەك­تەۋ قاجەت» دەگەن پىكىردى قول­داي­تىندار بيىلعى مول ءونىمدى العا تارتادى. بيىل ەل بويىنشا الما عانا ەمەس، بارلىق جەمىس ءتۇرى مول ءونىم بەرگەن جىل بولدى. قارا ورىك، سارى ورىكتەن اعاشتىڭ بەلى قايىسىپ، قالعانى مال ازىعىنا اينالىپ جاتىر.

باعبان مول ءونىمدى توگىپ-شاشىپ ال­ماي، ىشكى نارىققا شىعارىپ، كەلەر جىلعا قام جاساعىسى كەلەدى. بىراق كوپ قوڭىلىندە يمپورتتى شەكتەيمىز دەپ الماسىز قالمايمىز با دەگەن قاۋىپ بار. الما – باعاسى قولجەتىمدى، ۇلكەن-كىشى ءسۇيسىنىپ جەيتىن جەمىس ءتۇرى. جىل سايىنعى الما ەكسپورتىنا جۇمسالاتىن شىعىن 1 ملرد دوللار ەكەنى وسىعان دەيىن دە ايتىلعان. باۋ-باقشا داقىلدارى سەگمەنتىنىڭ ويىن­شىلارى وسى قارجىنىڭ كەم دەگەندە 50 پايىزىن ەلدە قالدىرۋعا مۇمكىندىك بارىن، ونى ۋىستان شىعارىپ الىپ وتىرعانىمىزدى ايتادى. باستى كەمشىلىك – مەملەكەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى باسىمدىقتى تەك ەكى باعىتپەن شەكتەپ قويۋدا. تاراتىپ ايتساق، بىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى دەگەندە ەسكە تۇسەرى – مال مەن ەگىن شارۋاشىلىعى. قالعانىن اربانىڭ بەسىنشى دوڭعالاعى رەتىندە قاراستىراتىن كوزقاراس قالىپتاسقان. مۇنداي كوزقاراس ءوز جەرىمىزدە وسكەن باۋ-باقشا داقىلدارىن يمپورتتان قورعاۋعا كەدەرگى بولىپ وتىر.

Dala-Fruit.kz كومپانيا­سىنىڭ نەگىزىن قالاعان قازاق­ستاندىق فەرمەر، الما وسى­رۋشىلەر قاۋىم­داستىعىنىڭ تور­اعاسى بولاتبەك اليەۆ الماتىدا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە ەلدە باۋ-باقشا داقىلدارى، ونىڭ ىشىندە الما پىسكەن كەزدە الما يمپورتىن شەكتەۋ قاجەت دەگەن ماسەلە كوتەرگەن بولاتىن. ونىڭ اي­تۋىنشا، شەكتەۋ مەرزىمى ۋا­قىتشا، تامىز بەن جەلتوقسان اراسىن قامتۋعا ءتيىس. سەبەبى تامىز ايىندا ءوز جەرىمىزدە باۋ-باقشا ونىمدەرىنىڭ بارلىق ءتۇرى ءپىسىپ، قامباعا تۇسەدى. «الما الەۋمەتتىك ماڭىزى جوق باۋ باقشا داقىلى بولعاندىقتان، مەملەكەت ونىڭ باعاسىن نازاردا ۇستاۋعا دا، رە­تەتۋگە دە مۇددەلى ەمەس. قۇ­زىر­­­لى ورىنداردا جەرگىلىكتى باۋ-باقشا وسىرۋمەن اينالىسا­تىن باعبانداردى قولداساق، قى­تايداعى نەمەسە يرانداعى باعباندار وكپەلەپ قالۋى مۇمكىن دەگەن قورقىنىش بار سياقتى. سەبەبى رەسەي مەن وزبەكستان ءۇشىن ءبىز ەڭ باس­تى يمپورتەر ەلمىز. ونىڭ كەي­بىر قىرلارى مەملەكەتتىك كەلىسىمدەر شەڭبەرىندە حاتتالىپ قويعان. بىراق سوعان قاراماي الما وسىرۋمەن اينا­لىسقىسى كەلەتىندەردىڭ قاتارى ءوسىپ كەلەدى.

«الما يمپورتىنا شەكتەۋ وتاندىق نارىقتى قولداۋ ءۇشىن كەرەك. ال قازىرگى ۇستانىم فەر­مەرلەردى ىنتالاندىرا المايدى. يمپورتتى شەكتەۋ تۋرالى ۇسى­نىس ۇكىمەتتىڭ ەكونو­ميكادىق بلوگىنا ۇنايدى دەپ ويلايمىن. ءوزىن-ءوزى ساقتاۋ نەمەسە توتەنشە جاعدايلاردان ساقتاندىرۋ سەزىمى تەك فەرمەردە ەمەس، شەنەۋنىكتە دە بولۋى كەرەك ەدى. المانىڭ وتانى دەگەن اتىمىز بار. باعاعا تاريف ارقىلى قولداۋ ءبىلدىرۋ ەكو­­نو­ميكالىق ساياساتتىڭ باسىم باعىتى بولۋ كەرەك»، دەيدى ب.اليەۆ.

قازىر الما جيىن-تەرىن ماۋسىمى باستالدى. بىراق كوكتەمگى ايتىلعان ۇسىنىس سول كۇيىندە قالدى. «ەندى نە ىستەمەك كەرەك» دەگەن ساۋالعا دا جاۋاپ بەرىلگەن جوق. المادان توساپ نەمەسە سۋسىن دايىنداپ الۋعا قانت تا تاپشى، قايتا وڭدەۋمەن اينالىساتىن زاۋىتتار دا از. المانى از كولەمدە بولسا دا ساقتاۋعا، ودان قانتى از شىرىن دايىنداۋعا مۇمكىندىك بارلار بىرەن-ساران، ال وزگەلەر قايتپەك؟

ۋاقىتشا جانە ءىشىنارا شەكتەۋ ەاەو تاجىريبەسىندە بار. مىسالى، رەسەي بيىل وداققا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى كەلى­سىمگە سايكەس تامىز-جەل­توق­سان ايلارىندا قىتاي مەن پول­شادان كەلەتىن الما يم­پورتىنا ءىشىنارا شەكتەۋ قويعان. سەبەبى بيىل رەسەي ءۇشىن المالى جىل بولدى. ازىرگە المادان الەمدىك ەكسپورتتىڭ شامامەن 15 پايىزى كحر-دىڭ ۇلەسىندە. قىتايدىڭ الما وسى­رەتىن جەرى دۇنيە جۇزىندەگى جالپى القاپتىڭ شامامەن 50 پايى­زىن قۇرايدى. ال يتاليانىڭ ۇلەسى – 10 پايىز. اتالعان ەل­دەردىڭ ءبارى ناۋقان كەزىندە يمپورت­تى شەكتەۋ ارقىلى ىشكى نا­رىقتى قورعايدى، فەرمەرلەرىن قولدايدى. ءدامى بال تاتىعان ال­ما الەم ءۇشىن قات. مۇنداي الما سۇرىپتارى قازاقستاندا بار. سول سەبەپتى قازاقستاندا وسىرىلگەن المانىڭ تەڭ جارتىسى يمپورت استى نەمەسە المانىڭ ءدامى ەمەس، تۇرىنە باسىمدىق بەرىپ، قازاقتىڭ «اسقازانىنا جات» الما سۇرىپتارىن وسىرۋگە باسىم­دىق بەرە باس­تادى.

«مۇنداي شەكتەۋدى ءبىز­دىڭ ەلدىڭ دە قولدانعانىن قالايمىز. شارۋانى قولداۋ مەم­لەكەتتىك سۋبسيديامەن شەك­تەلمەيدى. يم­پورتتى ۋاقىتشا شەكتەۋ باۋ-باقشا داقىلدارى سەگمەنتىن دامىتادى، جەكە قوسالقى شارۋا­شىلىقتاردىڭ باعىتىن زاماناۋيلاندىرادى»، دەيدى ب.اليەۆ.

جازدىڭ سوڭى مەن قارا كۇزدە ىشكى نارىقتاعى الما باعاسىنا ينفلياتسيا دا، دەۆالۆاتسيا دا اسەر ەتكەن جوق. باعا ءۇش جىلدان بەرى تۇراقتى – كيلوسى باعاسى مەن سورتىنا قاراي 300-450 تەڭگەنىڭ اراسىندا تۇراقتالدى. ەلىمىزدە وسكەن الما­نىڭ نارىقتاعى ۇلەسى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. باۋ-باقشا داقىلدارى ونىمدەرىن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ تەتىك­تەرىن وزگەرتەتىن كەز كەلدى. اي­تالىق، باۋ-باقشامەن اينالىس دەپ جەر بەرەدى، ارزانداتىلعان نەسيەمەن قامتاماسىز ەتىلەدى، شىعىننىڭ ءبىراز بولىگى ين­ۆەستيتسيالىق سۋب­سيديا ەسە­بىنەن جابىلادى. بىراق ىشكى نارىقتى كورشى مەم­لەكەتتەردىڭ ارزان جانە ساپاسىز ءونىمى جاۋلاپ العاندا، مەم­لەكەتتىڭ بەرگەن كومەگى السى­رەپ، يم­پورت­پەن تەكەتىرەسە الماي قا­لادى. سالىستىرار بولساق، تۇرىك­­مەنستانداعى مەملە­كەتتىك قولداۋ كولەمى بىزبەن سالىستىرعاندا ازداۋ. بۇل ەلدە سۋ مەن گاز تەگىن.

ء«بىز باسقا دا شارالاردى، ماسەلەن، تاريفتىك ەمەس رەتتەۋدى ەنگىزۋدى سۇرايمىز. بۇل كەدەن قىزمەتى، مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى ارقىلى رەتتەلەدى. ىشكى ەكونومي­كانى سىرتقى فاكتورلاردان وسىنداي تەتىك­تەر ارقىلى عانا قورعاي الامىز. بۇل ارادا ءوز جەرىمىزدە وسەتىن باۋ-باقشا ونىم­دەرىنە قاتىستى قولداۋدى ايتىپ وتىر­مىن. مىسالى، وتاندىق باع­باندار تسيترۋس جەمىس­تەرىن وسىرۋگە ماماندانباعان. وعان ەشقان­داي شەكتەۋ بولماۋى كەرەك»، دەيدى ب.اليەۆ.

قازاقستاننىڭ باۋ-باقشا سەگ­مەنتى وكىلدەرى ءۇشىن باستى پروبلەما – قولجەتىمدى نارىق كوزى. فەر­مەرلەرلەردىڭ سوزىنە دەن قوي­ساق، المانىڭ باستاپقى باعاسى – 120-200 تەڭگە. بۇل فەرمەردىڭ قال­تاسىندا قالاتىن قارجى. قارا بازارداعى باعا – 400-500 تەڭگە، دۇكەن سورەلەرىندەگى باعا ودان دا قىمبات. اراداعى ايىرماشىلىق دەلدالداردىڭ قالتاسىنا كەتەدى. سايىپ كەلگەندە دەلدال تابىسى فەرمەر تابىسىنان ەكى ەسە كوپ. ناتي­جەسىندە، ەلىمىزدە ءار ادام­نىڭ ورتاشا الما تۇتىنۋى جىلىنا 8 كيلو دەڭگەيىندە قالىپ وتىر. دامىعان ەلدەردە بۇل كور­سەت­­كىش – 120 كيلو. ال رەسەيدە 25 كيلو بولسا، وزبەكستاندا – 90 كيلو.

قازاقستان الماعا دەگەن ىشكى قاجەتتىلىكتىڭ 70 پايىزىن سىرت­تان يمپورتتايدى. بۇل مۇم­كىن­دىگىمىزدىڭ كەمشىندىگى ەمەس، المانى ساقتايتىن قويما­لار­دىڭ تاپشىلىعى. ەلىمىزدىڭ وڭ­تۇس­تىك وڭىرلەرىندە باۋ-باق­­شا ال­قاپتارىن كەڭەيتۋ ار­قى­لى جەمىس-جيدەك يمپورتىن الماس­تىرۋعا جول اشىلاتىنى وسىعان دەيىن دە تالاي رەت ايتىلعانمەن، ونى ساقتاۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە ءۇنىمىز شىقپاي قالدى.

تۇركىستان وبلىسىنداعى «امانگەلدى» جشس قۇرىل­تاي­شىسى نۇرلان قۇرالوۆتىڭ ايتۋىنشا، باۋ-باقشا داقىلدارى سەگمەنتىن دامىتۋعا كەشەندى تۇر­دە قاراۋ كەرەك. ساۋدا جانە ين­تەگراتسيا مينيسترلىگى 500 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيالاۋ ارقىلى كوتەرمە ساۋدا ورتالىقتارى جەلىسىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. بىراق فەرمەرلەردە وندا وتاندىق ونىمدەرگە ورىن بار ما دەگەن كۇ­دىك بار. ەل ىشىندە قارا كۇزدە الىس-جا­قىن شەتەلدەردىڭ ءدامى تاتىمايتىن ارزان جەمىستەرىن تومەن باعامەن ساتىپ الىپ، ەرتە كوكتەمدە ساۋداعا شىعارا ما دەگەن قاۋىپ بار. سەبەبى كوتەرمە ساۋدا جە­لىسى قۇرىلىسىن باس­تاۋدى قولعا العان ۇكىمەت فەرمەرلەرمەن قانداي كەلىسىمشارتقا وتىرۋ قاجەتىن، ءتىپتى ورتاداعى دەلدالداردىڭ ۇلەسىنە دەيىن وسى سەگمەنتتىڭ وكىلدەرىمەن بىر­گە اقىل­داسىپ وتىرىپ شە­شۋى كەرەك.

ستراتەگيالىق باسىم با­عىت بولماعان­دىقتان جەمىس-جيدەك­كە قاجەتتىلىك يمپورت ارقىلى شەشىلدى. ءوز ونىمدەرىمىز بولماشى باعاعا قىر اسىپ كەتتى. كۇنى كەشە ەلگە بارعاندا اۋىلدا قاۋىن-قاربىز ەگىپ، الما باپ­تاي­تىن اعامىز «باقشا ونىم­دەرىنىڭ قالعانى، قالتا ءتۇبى – قازاق­ستاندا قالادى، وزگەسى شەتەلگە كە­تەدى» دەپ قالجىڭداعانى بار. ورتاداعى دەلدالدار قانشا ادام­نىڭ الما وتكىزەتىنىن الدىن الا ءبىلىپ، الىس-جاقىن شەتەلدەگى ساۋدا نۇكتەلەرىنە حابار بەرىپ تۇراتىن كورىنەدى. ەستۋىمىزشە، وسىعان دەيىن قازاق دالاسىندا وسكەن جەمىس اتاۋلى رەسەي ارقىلى ەۋروپا ەلدەرىنە تاسىمالداندى. بيىلعى باعىتتىڭ باعدارى ازىرگە بەلگىسىز. سەبەبى لوگيستيكالىق قويمالار كەم­شىن، الماسىن قىسقا باپتاپ ساقتاپ، ال­داعى كوكتەمگە دەيىن ساۋدالاۋعا ەكىنىڭ بىرىندە مۇمكىندىك جوق. ەكونوميكالىق ساراپشى دەنيس كريۆوشەەۆ فەرمەرلەردىڭ ۇسىنىسىن تۇبى­رىنەن تۇسىنەتىنىن، قولداي­تىنىن، شەكتەۋدى كەزەڭ-كە­زەڭىمەن جۇر­گىزۋ قاجەتتىگىن ايتادى. ءبىز ىشكى نا­رىقتا رەسەي نەمەسە قىتاي الما­لارىنىڭ باعاسىمەن تەڭەسە المايمىز. سەبەبى بۇل ەلدەردە تى­ڭايتقىشتار وزدەرىندە شىق­قاندىقتان باعا ارزان. ال­عاشقى جىلى ءىشىنارا، كەمى 30، كەيىنگى جىلدارى 50 پايىزدىق شەكتەۋ ارقىلى يمپورتتى ازايتۋ جايىن شەشۋگە بولادى. مۇمكىن بىرەر جىلدا 100 پايىزدىق قامتاماسىز ەتۋگە جەتىپ قالارمىز. بىراق ءدال قا­زىر پايىزدىق شەكتەۋ كەرەك. بولماسا، الما يمپورتىن شەك­تەيمىز دەپ قارا كۇزدە تاعى دا الما ىزدەپ قىر اسىپ كەتۋىمىز بەك مۇمكىن.

«قازاقستاندا الما بەل­دەۋى الاتاۋدان باس­تالىپ، تۇر­كىس­تاننىڭ تۇلكىباسى، سايرا­مى، ار جاعى قازىعۇرتقا دەيىن جالعاسادى. ىشكى نارىقتا سۇرا­نىسقا يە الما سۇرىپتارى وسىلار. ءبىز مۇنىمەن شەكتەلمەي، ەلدىڭ بارلىق وڭىرىندە ءتوزىمدى الما سۇرىپتارىن دايىنداۋ­دى قولعا الۋىمىز كەرەك. قالاۋىن تاپسا، بارلىق ايماقتىڭ تابيعاتىنا بەيىمدەلگەن الما سۇرىپتارىن شىعارۋعا بولادى. ەگەر مەملەكەت الما وسىرۋگە جوعارى دەڭگەيدە ءمان بەرمەسە، باسىمدىق بەرىپ قاراماسا، ەشتەڭە وزگەرمەيدى»، دەيدى د.كريۆوشەەۆ.

 

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەكىنشى ورىنعا تابان تىرەدى

سپورت • بۇگىن، 07:32

وۆەرتايمدا جەڭدى

حوككەي • بۇگىن، 07:30

وزبەكستاننان باسىم ءتۇستى

سپورت • بۇگىن، 07:28

شەراعاڭ – ساحنا تورىندە

تەاتر • بۇگىن، 07:27

كوڭىل ارباعان كەڭىستىك

ادەبيەت • بۇگىن، 07:23

ۇستازدار ۇلىقتالعان كۇن

ءبىلىم • بۇگىن، 07:20

جاستار – تابيعات قامقورشىسى

ەكولوگيا • بۇگىن، 07:17

قىرىققاباتتان تارىقپايدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:10

ەلشىمەن كەزدەستى

قازاقستان • بۇگىن، 07:00

مۇحتار مەن قايىم

قازاقستان • كەشە

ەلدە قىلمىس ازايعان

قوعام • كەشە

اقاڭ جانە قازاق راديوcى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

رۋحتى جىردىڭ يەسى

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار