باعبان مول ءونىمدى توگىپ-شاشىپ الماي, ىشكى نارىققا شىعارىپ, كەلەر جىلعا قام جاساعىسى كەلەدى. بىراق كوپ قوڭىلىندە يمپورتتى شەكتەيمىز دەپ الماسىز قالمايمىز با دەگەن قاۋىپ بار. الما – باعاسى قولجەتىمدى, ۇلكەن-كىشى ءسۇيسىنىپ جەيتىن جەمىس ءتۇرى. جىل سايىنعى الما ەكسپورتىنا جۇمسالاتىن شىعىن 1 ملرد دوللار ەكەنى وسىعان دەيىن دە ايتىلعان. باۋ-باقشا داقىلدارى سەگمەنتىنىڭ ويىنشىلارى وسى قارجىنىڭ كەم دەگەندە 50 پايىزىن ەلدە قالدىرۋعا مۇمكىندىك بارىن, ونى ۋىستان شىعارىپ الىپ وتىرعانىمىزدى ايتادى. باستى كەمشىلىك – مەملەكەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى باسىمدىقتى تەك ەكى باعىتپەن شەكتەپ قويۋدا. تاراتىپ ايتساق, بىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى دەگەندە ەسكە تۇسەرى – مال مەن ەگىن شارۋاشىلىعى. قالعانىن اربانىڭ بەسىنشى دوڭعالاعى رەتىندە قاراستىراتىن كوزقاراس قالىپتاسقان. مۇنداي كوزقاراس ءوز جەرىمىزدە وسكەن باۋ-باقشا داقىلدارىن يمپورتتان قورعاۋعا كەدەرگى بولىپ وتىر.
Dala-Fruit.kz كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان قازاقستاندىق فەرمەر, الما وسىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى بولاتبەك اليەۆ الماتىدا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە ەلدە باۋ-باقشا داقىلدارى, ونىڭ ىشىندە الما پىسكەن كەزدە الما يمپورتىن شەكتەۋ قاجەت دەگەن ماسەلە كوتەرگەن بولاتىن. ونىڭ ايتۋىنشا, شەكتەۋ مەرزىمى ۋاقىتشا, تامىز بەن جەلتوقسان اراسىن قامتۋعا ءتيىس. سەبەبى تامىز ايىندا ءوز جەرىمىزدە باۋ-باقشا ونىمدەرىنىڭ بارلىق ءتۇرى ءپىسىپ, قامباعا تۇسەدى. «الما الەۋمەتتىك ماڭىزى جوق باۋ باقشا داقىلى بولعاندىقتان, مەملەكەت ونىڭ باعاسىن نازاردا ۇستاۋعا دا, رەتەتۋگە دە مۇددەلى ەمەس. قۇزىرلى ورىنداردا جەرگىلىكتى باۋ-باقشا وسىرۋمەن اينالىساتىن باعبانداردى قولداساق, قىتايداعى نەمەسە يرانداعى باعباندار وكپەلەپ قالۋى مۇمكىن دەگەن قورقىنىش بار سياقتى. سەبەبى رەسەي مەن وزبەكستان ءۇشىن ءبىز ەڭ باستى يمپورتەر ەلمىز. ونىڭ كەيبىر قىرلارى مەملەكەتتىك كەلىسىمدەر شەڭبەرىندە حاتتالىپ قويعان. بىراق سوعان قاراماي الما وسىرۋمەن اينالىسقىسى كەلەتىندەردىڭ قاتارى ءوسىپ كەلەدى.
«الما يمپورتىنا شەكتەۋ وتاندىق نارىقتى قولداۋ ءۇشىن كەرەك. ال قازىرگى ۇستانىم فەرمەرلەردى ىنتالاندىرا المايدى. يمپورتتى شەكتەۋ تۋرالى ۇسىنىس ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكادىق بلوگىنا ۇنايدى دەپ ويلايمىن. ءوزىن-ءوزى ساقتاۋ نەمەسە توتەنشە جاعدايلاردان ساقتاندىرۋ سەزىمى تەك فەرمەردە ەمەس, شەنەۋنىكتە دە بولۋى كەرەك ەدى. المانىڭ وتانى دەگەن اتىمىز بار. باعاعا تاريف ارقىلى قولداۋ ءبىلدىرۋ ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ باسىم باعىتى بولۋ كەرەك», دەيدى ب.اليەۆ.
قازىر الما جيىن-تەرىن ماۋسىمى باستالدى. بىراق كوكتەمگى ايتىلعان ۇسىنىس سول كۇيىندە قالدى. «ەندى نە ىستەمەك كەرەك» دەگەن ساۋالعا دا جاۋاپ بەرىلگەن جوق. المادان توساپ نەمەسە سۋسىن دايىنداپ الۋعا قانت تا تاپشى, قايتا وڭدەۋمەن اينالىساتىن زاۋىتتار دا از. المانى از كولەمدە بولسا دا ساقتاۋعا, ودان قانتى از شىرىن دايىنداۋعا مۇمكىندىك بارلار بىرەن-ساران, ال وزگەلەر قايتپەك؟
ۋاقىتشا جانە ءىشىنارا شەكتەۋ ەاەو تاجىريبەسىندە بار. مىسالى, رەسەي بيىل وداققا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى كەلىسىمگە سايكەس تامىز-جەلتوقسان ايلارىندا قىتاي مەن پولشادان كەلەتىن الما يمپورتىنا ءىشىنارا شەكتەۋ قويعان. سەبەبى بيىل رەسەي ءۇشىن المالى جىل بولدى. ازىرگە المادان الەمدىك ەكسپورتتىڭ شامامەن 15 پايىزى كحر-دىڭ ۇلەسىندە. قىتايدىڭ الما وسىرەتىن جەرى دۇنيە جۇزىندەگى جالپى القاپتىڭ شامامەن 50 پايىزىن قۇرايدى. ال يتاليانىڭ ۇلەسى – 10 پايىز. اتالعان ەلدەردىڭ ءبارى ناۋقان كەزىندە يمپورتتى شەكتەۋ ارقىلى ىشكى نارىقتى قورعايدى, فەرمەرلەرىن قولدايدى. ءدامى بال تاتىعان الما الەم ءۇشىن قات. مۇنداي الما سۇرىپتارى قازاقستاندا بار. سول سەبەپتى قازاقستاندا وسىرىلگەن المانىڭ تەڭ جارتىسى يمپورت استى نەمەسە المانىڭ ءدامى ەمەس, تۇرىنە باسىمدىق بەرىپ, قازاقتىڭ «اسقازانىنا جات» الما سۇرىپتارىن وسىرۋگە باسىمدىق بەرە باستادى.
«مۇنداي شەكتەۋدى ءبىزدىڭ ەلدىڭ دە قولدانعانىن قالايمىز. شارۋانى قولداۋ مەملەكەتتىك سۋبسيديامەن شەكتەلمەيدى. يمپورتتى ۋاقىتشا شەكتەۋ باۋ-باقشا داقىلدارى سەگمەنتىن دامىتادى, جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ باعىتىن زاماناۋيلاندىرادى», دەيدى ب.اليەۆ.
جازدىڭ سوڭى مەن قارا كۇزدە ىشكى نارىقتاعى الما باعاسىنا ينفلياتسيا دا, دەۆالۆاتسيا دا اسەر ەتكەن جوق. باعا ءۇش جىلدان بەرى تۇراقتى – كيلوسى باعاسى مەن سورتىنا قاراي 300-450 تەڭگەنىڭ اراسىندا تۇراقتالدى. ەلىمىزدە وسكەن المانىڭ نارىقتاعى ۇلەسى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. باۋ-باقشا داقىلدارى ونىمدەرىن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ تەتىكتەرىن وزگەرتەتىن كەز كەلدى. ايتالىق, باۋ-باقشامەن اينالىس دەپ جەر بەرەدى, ارزانداتىلعان نەسيەمەن قامتاماسىز ەتىلەدى, شىعىننىڭ ءبىراز بولىگى ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا ەسەبىنەن جابىلادى. بىراق ىشكى نارىقتى كورشى مەملەكەتتەردىڭ ارزان جانە ساپاسىز ءونىمى جاۋلاپ العاندا, مەملەكەتتىڭ بەرگەن كومەگى السىرەپ, يمپورتپەن تەكەتىرەسە الماي قالادى. سالىستىرار بولساق, تۇرىكمەنستانداعى مەملەكەتتىك قولداۋ كولەمى بىزبەن سالىستىرعاندا ازداۋ. بۇل ەلدە سۋ مەن گاز تەگىن.
ء«بىز باسقا دا شارالاردى, ماسەلەن, تاريفتىك ەمەس رەتتەۋدى ەنگىزۋدى سۇرايمىز. بۇل كەدەن قىزمەتى, مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى ارقىلى رەتتەلەدى. ىشكى ەكونوميكانى سىرتقى فاكتورلاردان وسىنداي تەتىكتەر ارقىلى عانا قورعاي الامىز. بۇل ارادا ءوز جەرىمىزدە وسەتىن باۋ-باقشا ونىمدەرىنە قاتىستى قولداۋدى ايتىپ وتىرمىن. مىسالى, وتاندىق باعباندار تسيترۋس جەمىستەرىن وسىرۋگە ماماندانباعان. وعان ەشقانداي شەكتەۋ بولماۋى كەرەك», دەيدى ب.اليەۆ.
قازاقستاننىڭ باۋ-باقشا سەگمەنتى وكىلدەرى ءۇشىن باستى پروبلەما – قولجەتىمدى نارىق كوزى. فەرمەرلەرلەردىڭ سوزىنە دەن قويساق, المانىڭ باستاپقى باعاسى – 120-200 تەڭگە. بۇل فەرمەردىڭ قالتاسىندا قالاتىن قارجى. قارا بازارداعى باعا – 400-500 تەڭگە, دۇكەن سورەلەرىندەگى باعا ودان دا قىمبات. اراداعى ايىرماشىلىق دەلدالداردىڭ قالتاسىنا كەتەدى. سايىپ كەلگەندە دەلدال تابىسى فەرمەر تابىسىنان ەكى ەسە كوپ. ناتيجەسىندە, ەلىمىزدە ءار ادامنىڭ ورتاشا الما تۇتىنۋى جىلىنا 8 كيلو دەڭگەيىندە قالىپ وتىر. دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش – 120 كيلو. ال رەسەيدە 25 كيلو بولسا, وزبەكستاندا – 90 كيلو.
قازاقستان الماعا دەگەن ىشكى قاجەتتىلىكتىڭ 70 پايىزىن سىرتتان يمپورتتايدى. بۇل مۇمكىندىگىمىزدىڭ كەمشىندىگى ەمەس, المانى ساقتايتىن قويمالاردىڭ تاپشىلىعى. ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە باۋ-باقشا القاپتارىن كەڭەيتۋ ارقىلى جەمىس-جيدەك يمپورتىن الماستىرۋعا جول اشىلاتىنى وسىعان دەيىن دە تالاي رەت ايتىلعانمەن, ونى ساقتاۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە ءۇنىمىز شىقپاي قالدى.
تۇركىستان وبلىسىنداعى «امانگەلدى» جشس قۇرىلتايشىسى نۇرلان قۇرالوۆتىڭ ايتۋىنشا, باۋ-باقشا داقىلدارى سەگمەنتىن دامىتۋعا كەشەندى تۇردە قاراۋ كەرەك. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى 500 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيالاۋ ارقىلى كوتەرمە ساۋدا ورتالىقتارى جەلىسىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. بىراق فەرمەرلەردە وندا وتاندىق ونىمدەرگە ورىن بار ما دەگەن كۇدىك بار. ەل ىشىندە قارا كۇزدە الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ ءدامى تاتىمايتىن ارزان جەمىستەرىن تومەن باعامەن ساتىپ الىپ, ەرتە كوكتەمدە ساۋداعا شىعارا ما دەگەن قاۋىپ بار. سەبەبى كوتەرمە ساۋدا جەلىسى قۇرىلىسىن باستاۋدى قولعا العان ۇكىمەت فەرمەرلەرمەن قانداي كەلىسىمشارتقا وتىرۋ قاجەتىن, ءتىپتى ورتاداعى دەلدالداردىڭ ۇلەسىنە دەيىن وسى سەگمەنتتىڭ وكىلدەرىمەن بىرگە اقىلداسىپ وتىرىپ شەشۋى كەرەك.
ستراتەگيالىق باسىم باعىت بولماعاندىقتان جەمىس-جيدەككە قاجەتتىلىك يمپورت ارقىلى شەشىلدى. ءوز ونىمدەرىمىز بولماشى باعاعا قىر اسىپ كەتتى. كۇنى كەشە ەلگە بارعاندا اۋىلدا قاۋىن-قاربىز ەگىپ, الما باپتايتىن اعامىز «باقشا ونىمدەرىنىڭ قالعانى, قالتا ءتۇبى – قازاقستاندا قالادى, وزگەسى شەتەلگە كەتەدى» دەپ قالجىڭداعانى بار. ورتاداعى دەلدالدار قانشا ادامنىڭ الما وتكىزەتىنىن الدىن الا ءبىلىپ, الىس-جاقىن شەتەلدەگى ساۋدا نۇكتەلەرىنە حابار بەرىپ تۇراتىن كورىنەدى. ەستۋىمىزشە, وسىعان دەيىن قازاق دالاسىندا وسكەن جەمىس اتاۋلى رەسەي ارقىلى ەۋروپا ەلدەرىنە تاسىمالداندى. بيىلعى باعىتتىڭ باعدارى ازىرگە بەلگىسىز. سەبەبى لوگيستيكالىق قويمالار كەمشىن, الماسىن قىسقا باپتاپ ساقتاپ, الداعى كوكتەمگە دەيىن ساۋدالاۋعا ەكىنىڭ بىرىندە مۇمكىندىك جوق. ەكونوميكالىق ساراپشى دەنيس كريۆوشەەۆ فەرمەرلەردىڭ ۇسىنىسىن تۇبىرىنەن تۇسىنەتىنىن, قولدايتىنىن, شەكتەۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن ايتادى. ءبىز ىشكى نارىقتا رەسەي نەمەسە قىتاي المالارىنىڭ باعاسىمەن تەڭەسە المايمىز. سەبەبى بۇل ەلدەردە تىڭايتقىشتار وزدەرىندە شىققاندىقتان باعا ارزان. العاشقى جىلى ءىشىنارا, كەمى 30, كەيىنگى جىلدارى 50 پايىزدىق شەكتەۋ ارقىلى يمپورتتى ازايتۋ جايىن شەشۋگە بولادى. مۇمكىن بىرەر جىلدا 100 پايىزدىق قامتاماسىز ەتۋگە جەتىپ قالارمىز. بىراق ءدال قازىر پايىزدىق شەكتەۋ كەرەك. بولماسا, الما يمپورتىن شەكتەيمىز دەپ قارا كۇزدە تاعى دا الما ىزدەپ قىر اسىپ كەتۋىمىز بەك مۇمكىن.
«قازاقستاندا الما بەلدەۋى الاتاۋدان باستالىپ, تۇركىستاننىڭ تۇلكىباسى, سايرامى, ار جاعى قازىعۇرتقا دەيىن جالعاسادى. ىشكى نارىقتا سۇرانىسقا يە الما سۇرىپتارى وسىلار. ءبىز مۇنىمەن شەكتەلمەي, ەلدىڭ بارلىق وڭىرىندە ءتوزىمدى الما سۇرىپتارىن دايىنداۋدى قولعا الۋىمىز كەرەك. قالاۋىن تاپسا, بارلىق ايماقتىڭ تابيعاتىنا بەيىمدەلگەن الما سۇرىپتارىن شىعارۋعا بولادى. ەگەر مەملەكەت الما وسىرۋگە جوعارى دەڭگەيدە ءمان بەرمەسە, باسىمدىق بەرىپ قاراماسا, ەشتەڭە وزگەرمەيدى», دەيدى د.كريۆوشەەۆ.
الماتى
