الەم • 14 تامىز، 2022

تاليبان «تابانىنا» تۇسكەن ەل

764 رەت كورسەتىلدى

بۇگىندە قازاقستان جانە ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن گەوسايا­سي جانە گەوەكونو­ميكالىق سىن-قاتەرلەر وتە وزەكتى بولىپ وتىر. ساراپشىلار حالىقارالىق تەرروريزم قاۋىپ-قاتەرى، كوشى-قون جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرىن كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىنىن ايتادى. سونىڭ ىشىندە اۋعانستانداعى تۇراقسىزدىق ودان ءارى ءورشىپ باراتىنىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. ونداعان جىلعا سوزىلعان قاقتىعىس حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن السىرەتىپ جىبەرگەنى بەلگىلى. ال بيلىك باسىنا تاليباندار كەلگەلى جاعداي ءتىپتى ۋشىعا تۇسكەن. ەندى اۋعان تۇرعىندارىنىڭ بولاشاعى نە بولماق؟ بۇگىندە قازاقستان جانە ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن گەوسايا­سي جانە گەوەكونو­ميكالىق سىن-قاتەرلەر وتە وزەكتى بولىپ وتىر. ساراپشىلار حالىقارالىق تەرروريزم قاۋىپ-قاتەرى، كوشى-قون جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرىن كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىنىن ايتادى. سونىڭ ىشىندە اۋعانستانداعى تۇراقسىزدىق ودان ءارى ءورشىپ باراتىنىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. ونداعان جىلعا سوزىلعان قاقتىعىس حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن السىرەتىپ جىبەرگەنى بەلگىلى. ال بيلىك باسىنا تاليباندار كەلگەلى جاعداي ءتىپتى ۋشىعا تۇسكەن. ەندى اۋعان تۇرعىندارىنىڭ بولاشاعى نە بولماق؟ 

ەستەرىڭىزدە بولسا، ماۋسىم ايىن­دا قازاقستاندا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كون­سۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋى اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان «جاڭا گەوساياسي جاعدايداعى ورتالىق ازيا ىنتىماقتاستىعى: سىن-قاتەرلەرى مەن كەلەشەگى» حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى ءوتىپ، جيىن بارىسىن­دا ساراپشىلار اۋعانستان ما­سەلەسىنە بازا نازار اۋدارعان ەدى. «اۋعانستانداعى جاعداي وتە تۇراق­سىز بولىپ وتىر. ەل گۋمانيتارلىق اپات پەن ەكونوميكالىق كوللاپس شەگىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. شا­مامەن 19،7 ملن ادام، حا­لىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعى قات­تى اشتىقتان زار­داپ شەگۋدە. بۇۇ ەسەپتەۋى بو­­يىن­شا، بۇل داع­دارىستان شىعۋ ءۇشىن شامامەن 4،4 ملرد دوللار قاجەت»، دەدى پرەزيدەنت جانىنداعى قازاق­ستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋ­لەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەر­كىن تۇقىموۆ اۋعانستانداعى حالىقتىڭ جاعدايىن سارالاپ. ال قىرعىزستاننىڭ ۇلتتىق ستراتە­گيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى رۋستام اسيزباەۆتىڭ پىكى­رىنشە، الەمدەگى گەوساياسي جاع­دايدىڭ ۋشىعۋى بولاشاقتا ورتالىق ازيا ەلدەرىنە قاتتى اسەر ەتىپ، زيانىن كەلتىرۋى مۇمكىن. وسى ورايدا ول اۋعانستان ماسەلەسىنەن اينالىپ وتپەۋى قاجەتىن ايتتى. «اۋعانستاندى تاليباندار باسقارعاننان بەرى حالىقتىڭ جاعدايى ناشارلادى. اقش وسى جىلى اسكەرلەرىن ەلدەن شىعارىپ، ونداعى پروبلەمانى ورتالىق ازيا ەلدەرىنە قالدىرىپ كەتتى. ولار ءبىزدىڭ گۋمانيتارلىق كومەگىمىزگە مۇقتاج. قىرعىز ەلى مۇنداي كو­مەكتى كورسەتىپ كەلدى، كورسەتە بە­رەدى دە»، دەدى ر.اسيزباەۆ.

وسىلايشا، ورتالىق ازيا ەلدەرى اۋعانستانعا كومەك قولىن سوزۋدى جالعاستىرامىز دەپ شەش­تى. الايدا سىرتتان كەلەر ماتە­ريال­دىق كومەك حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتا قويماسى انىق، ويتكەنى «بيلىككە كەلگەن تاليباندار ەلدە بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق ورنا­تۋعا ۋادە ەتكەنىمەن، ونى ورىن­داۋعا اسىعار ەمەس، اۋعان حالقى ءۇمىت­سىز كۇيدە»، دەپ مالىمدەدى The Guardian باسىلىمى. ساراپشىلار وسىعان دەيىنگى اقش-پەن جۇرگىزگەن حالىقارالىق كەلىسسوزدەرىندە تالي­بانداردىڭ بەرگەن ۋادەسى جال­عان دەپ ەسەپتەيدى. ولاردىڭ وكىل­دەرى حالىقارالىق كونفەرەن­تسيالاردا، ت.ب. جيىنداردا ۇنە­مى «ايەلدەردىڭ ءبىلىم الۋعا جانە جۇمىس ىستەۋگە يسلامدىق قۇقىعى بار، سوعىس بولماسا، اۋعانستان ەكونوميكاسىندا ءوسۋ ديناميكاسى بايقالادى»، دەپ ايتىپ كەلدى. ال ء«بىر جىلعا جۋىق ۋاقىتتان كەيىن بۇل سوزدەرى مەن ءىسى جالعان ەكەنى بايقالدى. قازىر قاراپايىم تۇرعىندار، اتاپ ايتقاندا، پارسى ءتىلدى اۋعاندار اۋعان ءتىلىنىڭ داري ديالەكتىسىندە سويلەيدى. «تاليباندار باسقا­راتىن اۋعانستان – ەشبىر ەل، ءتىپ­تى بۇرىنعى وداقتاستارى دا مويىن­داماعان. وتكەن اپتادا اقش كابۋل­دىڭ ەليتالىق شەرپۋر اۋدا­­­نىنىڭ قاق ورتاسىندا ء«ال-قايدا» جەتەكشىسىن ولتىرگەن كەزدە ولاردىڭ ەسكى وداقتاستارىنا جاقىندىعى انىق بايقالدى»، دەپ جازادى باتىستىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى.

تاليباندار اسىرەسە ايەلدەرگە قاتاڭ شەكتەۋ قويعان. ولارعا ورتا ءبىلىم الۋعا تىيىم سالىنادى جانە ولاردىڭ كوپشىلىگى دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ­دەن تىس جەرلەردە جۇمىس ىستەيدى. ولار كەز كەلگەن ۋاقىتتا ەر قام­قورشىلارىمەن بىرگە جۇرۋگە جانە كوپشىلىك الدىندا بەتتەرىن جا­بۋعا ءماجبۇر. ء«بىر تاليباننىڭ بازاردا ايەلدەردى ۇرعانىن ءۇش رەت كوردىم. تاعى ءبىر جولى ولار قىزداردى ك ۇلىپ، قاتتى سويلەگەنى ءۇشىن سوققىعا جىقتى. مەنىڭ تاليباندار رۇقسات ەتكەن ۇزىن قارا ابايا كيۋگە مۇمكىندىگىم جوق، ونى ساتىپ الۋعا وتباسىمنىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى. سودان بەرى مەن مەد­رەسەدە ء(دىني مەكتەپ) وقۋدى دا قوي­دىم، بۇل جاۋىزداردىڭ كوزىنە كو­رىنگىم دە كەلمەيدى، سوندىقتان ۇيدەن شىقپاۋعا تىرىسامىن»، دەدى 16 جاستاعى كابۋل تۇرعىنى فارحۋندا The Guardian گازەتىنە بەرگەن پىكىرىندە.

تاليباندار اۋعانستاننىڭ قازىرگى ەكونوميكاسىن ودان ءارى قۇل­دىراتىپ جاتقان سىڭايلى. ويتكەنى ولار ەلدەگى ءىرى جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ جۇمىسىنا توسقاۋىل قويا باستاعان. ء«بىز بۇرىنعى ۇكىمەتپەن ساياسي بايلانىستا بولعان جوقپىز، بىراق «تاليبان» ءبىزدىڭ وسىندا بيزنەس جاساپ جاتقانىمىز ءۇشىن بىزدەن «كەك الۋدا». مەن ولارعا بيلىككە كەلگەنگە دەيىن 3 ملن دوللاردان استام ءماجبۇرلى «سالىق» تولەدىم. كوپتەگەن كاسىپورىن بانكروتقا ۇشىراپ جابىلىپ قالدى. ەگەر بۇل جالعاسا بەرسە، كاسىپكەرلىك مۇلدەم جويىلىپ كەتەتىن ءتۇرى بار»، دەدى كابۋلداعى ءىرى بيزنەس­مەن­دەردىڭ ءبىرى. تاليباندار ونىڭ كاسىپورنىنداعى قۇرال-جاب­دىق­تارىن تاركىلەپ، ءوندىرىستىڭ بىر­نەشە سەكتورىنداعى ليتسەنزيالارىن توقتاتقان. سونىڭ كەسىرىنەن كاسىپكەر 500-گە جۋىق قىزمەتكەردى جۇمىستان بوساتۋعا ءماجبۇر بولعان. وسىلايشا، اۋعاننىڭ بۇرىنعى داۋلەتى اسىپ-تاسىعان بايلارى استا-توك جاعدايىنان ايىرىلعان، ال ورتا تاپتىڭ كوپشىلىگى ءبىر كۇندە كەدەيلىك پەن اشتىققا ۇشىراعان. قازىر حالىقتىڭ جارتىسىنان كوبى ازىق-ت ۇلىك كومەگىنە مۇقتاج.

كابۋلدىڭ ساردار ەسىمدى تۇر­عىنى The Guardian-عا ايەلىمەن بىرگە مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇ­مىس ىستەپ، جەر الىپ، ءۇي سالۋعا جە­تەتىن اقشا تاپقانىن، الايدا تالي­باندار بيلىككە كەلگەندە ەكەۋى دە جۇمىستان بوساتىلعانىن ايتتى. بۇگىن ول جۇمىسسىز، ءوز بەتىنشە اقشا تابۋعا ءماجبۇر. «ومىرىمدە ۇيدە وتىرىپ كورمەگەن اداممىن، مەملەكەتكە قىزمەت ەتتىم، ەندى جاعدايىم قيىن بولىپ تۇر، اسىرايتىن وتباسىم بار. انت ەتەمىن، مەنىڭ ۇيىمدە قازىر ءتىپتى

1 000 افگاني (اۋعان اقشاسى) تاپپايسىز، انام قانت ديابەتىمەن اۋىرادى، ال بىزدە ونىڭ ءدارى-دارمەگىنە اق­شا جوق»، دەدى ول. ال ەلدىڭ جاڭا باسشىلىعى حالىقتىڭ مۇنداي قايعى-قاسىرەتىنە سالقىندىق تانىتىپ، ولاردىڭ ۇكىمەتكە ەمەس، قۇدايعا سەنۋ كەرەكتىگىن العا تارتادى. «تاليباندار ىشكى قولداۋدى جوعالتىپ جاتىر جانە ولار مۇنى وتە جاقسى تۇسىنەدى. بىراق ولار ۇس­­تانعان ساياساتىنان تارتىنار ەمەس»، دەيدى اتىن اتاماۋدى وتىن­گەن جو­عارى لاۋازىمدى «تالي­بان­مەن» باي­­لانىسى بار اۋعاندىق ساراپشى.

قازىر ءبىلىمدى، جوعارى قىزمەتتە جۇمىس ىستەگەن اۋعانداردىڭ تۇ­تاس ءبىر بۋىنى وزگە ەلدەرگە قا­شىپ كەتكەن. ويتكەنى تاليباندار بىرنەشە جىل بويى باق، ازا­ماتتىق قوعام جانە ۇكىمەتتەگى كاسىبي مامانداردى ءولتىرىپ، سا­ۋات­تى حالىقتىڭ كوزىن جويۋعا ارە­كەتتەنگەن. بۇرىنعى بارلاۋ وفيتسەرلەرىنىڭ ءبىرى Observer باسىلىمىنا تاليباندار ونىڭ قا­لاسىنا جەتكەن كۇنى قىزمەتىندە ءجۇرىپ ءۇش رەت قاماۋعا الىنعانىن ايتىپ بەردى. سونداي-اق قارجىلىق رەزەرۆتەر جانە سانكتسيالارمەن كۇرەسىپ جاتقان ورتالىق بانكتە «تەك ورتا جانە تومەنگى دەڭگەيدەگى قىزمەتكەرلەر قالدى، ال ەڭ تاجى­ريبەلى توپ-مەنەدجەرلەر شەتەلگە قاشىپ كەتتى» دەپ مالىمدەدى Observer باسىلىمىنا بىرنەشە اي بويى داعدارىس كەلىسسوزدەرىنە قاتىسقان بانك باسشىسى.

وسىلايشا، ساراپشىلار تالي­بانداردىڭ بيلىگىنە باعىنۋعا ءماجبۇر بولعان اۋعان حالقىنىڭ بولاشاعىنا كۇمان كەلتىرەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەكىنشى ورىنعا تابان تىرەدى

سپورت • بۇگىن، 07:32

وۆەرتايمدا جەڭدى

حوككەي • بۇگىن، 07:30

وزبەكستاننان باسىم ءتۇستى

سپورت • بۇگىن، 07:28

شەراعاڭ – ساحنا تورىندە

تەاتر • بۇگىن، 07:27

كوڭىل ارباعان كەڭىستىك

ادەبيەت • بۇگىن، 07:23

ۇستازدار ۇلىقتالعان كۇن

ءبىلىم • بۇگىن، 07:20

جاستار – تابيعات قامقورشىسى

ەكولوگيا • بۇگىن، 07:17

قىرىققاباتتان تارىقپايدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:10

ەلشىمەن كەزدەستى

قازاقستان • بۇگىن، 07:00

مۇحتار مەن قايىم

قازاقستان • كەشە

ەلدە قىلمىس ازايعان

قوعام • كەشە

اقاڭ جانە قازاق راديوcى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

رۋحتى جىردىڭ يەسى

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار