ەستەرىڭىزدە بولسا, ماۋسىم ايىندا قازاقستاندا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋى اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان «جاڭا گەوساياسي جاعدايداعى ورتالىق ازيا ىنتىماقتاستىعى: سىن-قاتەرلەرى مەن كەلەشەگى» حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى ءوتىپ, جيىن بارىسىندا ساراپشىلار اۋعانستان ماسەلەسىنە بازا نازار اۋدارعان ەدى. «اۋعانستانداعى جاعداي وتە تۇراقسىز بولىپ وتىر. ەل گۋمانيتارلىق اپات پەن ەكونوميكالىق كوللاپس شەگىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. شامامەن 19,7 ملن ادام, حالىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعى قاتتى اشتىقتان زارداپ شەگۋدە. بۇۇ ەسەپتەۋى بويىنشا, بۇل داعدارىستان شىعۋ ءۇشىن شامامەن 4,4 ملرد دوللار قاجەت», دەدى پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەركىن تۇقىموۆ اۋعانستانداعى حالىقتىڭ جاعدايىن سارالاپ. ال قىرعىزستاننىڭ ۇلتتىق ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى رۋستام اسيزباەۆتىڭ پىكىرىنشە, الەمدەگى گەوساياسي جاعدايدىڭ ۋشىعۋى بولاشاقتا ورتالىق ازيا ەلدەرىنە قاتتى اسەر ەتىپ, زيانىن كەلتىرۋى مۇمكىن. وسى ورايدا ول اۋعانستان ماسەلەسىنەن اينالىپ وتپەۋى قاجەتىن ايتتى. «اۋعانستاندى تاليباندار باسقارعاننان بەرى حالىقتىڭ جاعدايى ناشارلادى. اقش وسى جىلى اسكەرلەرىن ەلدەن شىعارىپ, ونداعى پروبلەمانى ورتالىق ازيا ەلدەرىنە قالدىرىپ كەتتى. ولار ءبىزدىڭ گۋمانيتارلىق كومەگىمىزگە مۇقتاج. قىرعىز ەلى مۇنداي كومەكتى كورسەتىپ كەلدى, كورسەتە بەرەدى دە», دەدى ر.اسيزباەۆ.
وسىلايشا, ورتالىق ازيا ەلدەرى اۋعانستانعا كومەك قولىن سوزۋدى جالعاستىرامىز دەپ شەشتى. الايدا سىرتتان كەلەر ماتەريالدىق كومەك حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتا قويماسى انىق, ويتكەنى «بيلىككە كەلگەن تاليباندار ەلدە بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق ورناتۋعا ۋادە ەتكەنىمەن, ونى ورىنداۋعا اسىعار ەمەس, اۋعان حالقى ءۇمىتسىز كۇيدە», دەپ مالىمدەدى The Guardian باسىلىمى. ساراپشىلار وسىعان دەيىنگى اقش-پەن جۇرگىزگەن حالىقارالىق كەلىسسوزدەرىندە تاليبانداردىڭ بەرگەن ۋادەسى جالعان دەپ ەسەپتەيدى. ولاردىڭ وكىلدەرى حالىقارالىق كونفەرەنتسيالاردا, ت.ب. جيىنداردا ۇنەمى «ايەلدەردىڭ ءبىلىم الۋعا جانە جۇمىس ىستەۋگە يسلامدىق قۇقىعى بار, سوعىس بولماسا, اۋعانستان ەكونوميكاسىندا ءوسۋ ديناميكاسى بايقالادى», دەپ ايتىپ كەلدى. ال ء«بىر جىلعا جۋىق ۋاقىتتان كەيىن بۇل سوزدەرى مەن ءىسى جالعان ەكەنى بايقالدى. قازىر قاراپايىم تۇرعىندار, اتاپ ايتقاندا, پارسى ءتىلدى اۋعاندار اۋعان ءتىلىنىڭ داري ديالەكتىسىندە سويلەيدى. «تاليباندار باسقاراتىن اۋعانستان – ەشبىر ەل, ءتىپتى بۇرىنعى وداقتاستارى دا مويىنداماعان. وتكەن اپتادا اقش كابۋلدىڭ ەليتالىق شەرپۋر اۋدانىنىڭ قاق ورتاسىندا ء«ال-قايدا» جەتەكشىسىن ولتىرگەن كەزدە ولاردىڭ ەسكى وداقتاستارىنا جاقىندىعى انىق بايقالدى», دەپ جازادى باتىستىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى.
تاليباندار اسىرەسە ايەلدەرگە قاتاڭ شەكتەۋ قويعان. ولارعا ورتا ءبىلىم الۋعا تىيىم سالىنادى جانە ولاردىڭ كوپشىلىگى دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋدەن تىس جەرلەردە جۇمىس ىستەيدى. ولار كەز كەلگەن ۋاقىتتا ەر قامقورشىلارىمەن بىرگە جۇرۋگە جانە كوپشىلىك الدىندا بەتتەرىن جابۋعا ءماجبۇر. ء«بىر تاليباننىڭ بازاردا ايەلدەردى ۇرعانىن ءۇش رەت كوردىم. تاعى ءبىر جولى ولار قىزداردى ك ۇلىپ, قاتتى سويلەگەنى ءۇشىن سوققىعا جىقتى. مەنىڭ تاليباندار رۇقسات ەتكەن ۇزىن قارا ابايا كيۋگە مۇمكىندىگىم جوق, ونى ساتىپ الۋعا وتباسىمنىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى. سودان بەرى مەن مەدرەسەدە ء(دىني مەكتەپ) وقۋدى دا قويدىم, بۇل جاۋىزداردىڭ كوزىنە كورىنگىم دە كەلمەيدى, سوندىقتان ۇيدەن شىقپاۋعا تىرىسامىن», دەدى 16 جاستاعى كابۋل تۇرعىنى فارحۋندا The Guardian گازەتىنە بەرگەن پىكىرىندە.
تاليباندار اۋعانستاننىڭ قازىرگى ەكونوميكاسىن ودان ءارى قۇلدىراتىپ جاتقان سىڭايلى. ويتكەنى ولار ەلدەگى ءىرى جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ جۇمىسىنا توسقاۋىل قويا باستاعان. ء«بىز بۇرىنعى ۇكىمەتپەن ساياسي بايلانىستا بولعان جوقپىز, بىراق «تاليبان» ءبىزدىڭ وسىندا بيزنەس جاساپ جاتقانىمىز ءۇشىن بىزدەن «كەك الۋدا». مەن ولارعا بيلىككە كەلگەنگە دەيىن 3 ملن دوللاردان استام ءماجبۇرلى «سالىق» تولەدىم. كوپتەگەن كاسىپورىن بانكروتقا ۇشىراپ جابىلىپ قالدى. ەگەر بۇل جالعاسا بەرسە, كاسىپكەرلىك مۇلدەم جويىلىپ كەتەتىن ءتۇرى بار», دەدى كابۋلداعى ءىرى بيزنەسمەندەردىڭ ءبىرى. تاليباندار ونىڭ كاسىپورنىنداعى قۇرال-جابدىقتارىن تاركىلەپ, ءوندىرىستىڭ بىرنەشە سەكتورىنداعى ليتسەنزيالارىن توقتاتقان. سونىڭ كەسىرىنەن كاسىپكەر 500-گە جۋىق قىزمەتكەردى جۇمىستان بوساتۋعا ءماجبۇر بولعان. وسىلايشا, اۋعاننىڭ بۇرىنعى داۋلەتى اسىپ-تاسىعان بايلارى استا-توك جاعدايىنان ايىرىلعان, ال ورتا تاپتىڭ كوپشىلىگى ءبىر كۇندە كەدەيلىك پەن اشتىققا ۇشىراعان. قازىر حالىقتىڭ جارتىسىنان كوبى ازىق-ت ۇلىك كومەگىنە مۇقتاج.
كابۋلدىڭ ساردار ەسىمدى تۇرعىنى The Guardian-عا ايەلىمەن بىرگە مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس ىستەپ, جەر الىپ, ءۇي سالۋعا جەتەتىن اقشا تاپقانىن, الايدا تاليباندار بيلىككە كەلگەندە ەكەۋى دە جۇمىستان بوساتىلعانىن ايتتى. بۇگىن ول جۇمىسسىز, ءوز بەتىنشە اقشا تابۋعا ءماجبۇر. «ومىرىمدە ۇيدە وتىرىپ كورمەگەن اداممىن, مەملەكەتكە قىزمەت ەتتىم, ەندى جاعدايىم قيىن بولىپ تۇر, اسىرايتىن وتباسىم بار. انت ەتەمىن, مەنىڭ ۇيىمدە قازىر ءتىپتى
1 000 افگاني (اۋعان اقشاسى) تاپپايسىز, انام قانت ديابەتىمەن اۋىرادى, ال بىزدە ونىڭ ءدارى-دارمەگىنە اقشا جوق», دەدى ول. ال ەلدىڭ جاڭا باسشىلىعى حالىقتىڭ مۇنداي قايعى-قاسىرەتىنە سالقىندىق تانىتىپ, ولاردىڭ ۇكىمەتكە ەمەس, قۇدايعا سەنۋ كەرەكتىگىن العا تارتادى. «تاليباندار ىشكى قولداۋدى جوعالتىپ جاتىر جانە ولار مۇنى وتە جاقسى تۇسىنەدى. بىراق ولار ۇستانعان ساياساتىنان تارتىنار ەمەس», دەيدى اتىن اتاماۋدى وتىنگەن جوعارى لاۋازىمدى «تاليبانمەن» بايلانىسى بار اۋعاندىق ساراپشى.
قازىر ءبىلىمدى, جوعارى قىزمەتتە جۇمىس ىستەگەن اۋعانداردىڭ تۇتاس ءبىر بۋىنى وزگە ەلدەرگە قاشىپ كەتكەن. ويتكەنى تاليباندار بىرنەشە جىل بويى باق, ازاماتتىق قوعام جانە ۇكىمەتتەگى كاسىبي مامانداردى ءولتىرىپ, ساۋاتتى حالىقتىڭ كوزىن جويۋعا ارەكەتتەنگەن. بۇرىنعى بارلاۋ وفيتسەرلەرىنىڭ ءبىرى Observer باسىلىمىنا تاليباندار ونىڭ قالاسىنا جەتكەن كۇنى قىزمەتىندە ءجۇرىپ ءۇش رەت قاماۋعا الىنعانىن ايتىپ بەردى. سونداي-اق قارجىلىق رەزەرۆتەر جانە سانكتسيالارمەن كۇرەسىپ جاتقان ورتالىق بانكتە «تەك ورتا جانە تومەنگى دەڭگەيدەگى قىزمەتكەرلەر قالدى, ال ەڭ تاجىريبەلى توپ-مەنەدجەرلەر شەتەلگە قاشىپ كەتتى» دەپ مالىمدەدى Observer باسىلىمىنا بىرنەشە اي بويى داعدارىس كەلىسسوزدەرىنە قاتىسقان بانك باسشىسى.
وسىلايشا, ساراپشىلار تاليبانداردىڭ بيلىگىنە باعىنۋعا ءماجبۇر بولعان اۋعان حالقىنىڭ بولاشاعىنا كۇمان كەلتىرەدى.
