كەلەسى جىلى ۇلى جەڭىسكە 70 جىل تولعالى وتىر. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سۇراپىل سوعىستى باسىنان كەشىرگەن جانداردىڭ اراسى ءتىپتى سيرەپ بارادى. سونىڭ بەدەرىندە عاسىرلىق عۇمىر كەشكەن اتالارىمىز دا بار. سونداي جاننىڭ ءبىرى – ايتباي ءالىباي ۇلى سۇلەيمەنوۆ اقساقال. ۇستىمىزدەگى جىلى 9 مامىردا 100 جاسقا تولاتىن ايتباي اعا قاقاعان قىستا ۆيتەبسك تۇبىندەگى 12 ساعاتقا سوزىلعان ۇرىستا ءۇش رەت جارالانىپ, عاجايىپ جاعدايدا امان قالعان.
قازاقتا: «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى», دەگەن ءتامسىل بار. سول راس ەكەن. اۋىر ايقاستا جاراقات العان جاس وفيتسەرگە وتا جاساعان حيرۋرگ: «ال, جىگىت, سەنى ماحاببات قۇتقاردى. ەندى ءجۇز جىل ءومىر سۇرەتىن بولاسىڭ», دەگەن ەكەن. 1944 جىلى سول ۆيتەبسك تۇبىندەگى ۇرىستا وق ونىڭ كەۋدەسىنە قادالىپ, جۇرەكتى جاناي وتە شىعىپتى. ونى گيمناستەركاسىنىڭ سول جاق قالتاسىندا جۇرەتىن قارىنداشى مەن زايىبى رايحاننىڭ حاتتارى امان الىپ قالعان.
بۇگىنگى تاڭدا وق تەسكەن بۋما حاتتاردىڭ ءبىر داناسى عانا ايتباي ءالىباي ۇلىنىڭ وزىندە, ال قالعاندارى ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, مينسك جانە كيەۆ قالالارىنىڭ مۇراجايلارىندا ساقتاۋلى تۇر. زايىبى وتاعاسىنا تىلداعى ءومىردى, وندا دا جاقسى جايتتاردى جازۋعا تىرىسقان. ماحاببات پەن سەزىمگە تولى حاتتاردا بالالارىمەن بىرگە ونى اسىعا كۇتىپ جۇرگەنى باياندالادى. ەرىنىڭ تاعدىرىن سەزسە دە, ونىڭ كوڭىلىن اۋلاۋ ءۇشىن ءوز باسىنداعى قيىندىقتاردى ەش قوزعاماعان. ەكەۋىنەن تۋعان بەكەت اتتى ۇلدارى ديفتەريادان قايتىس بولعانى جاندى كۇيزەلتەتىن اۋىر سوققى بولدى.
مىنە, وسىنداي اۋىر كۇندەردى باسىنان وتكەرىپ كەلگەن زايىبى رايحاننىڭ كۇنى-ءتۇنى كۇيەۋى مەن وتباسىنىڭ اماندىعى ءۇشىن قۇدايعا جالبارىنعانى ايتباي اعانىڭ امان قالۋىنا سەبەپشى بولسا كەرەك. ءبىر جاماندىقتىڭ بولماي قويمايتىنىن ءىشى سەزگەندەي-اق: «ەگەر وعان جارالانۋدى جازسا, تەك قولى مەن اياعىنان ايىرىلا كورمەسىن, ال ەگەر كوزى بولسا, تەك بىرەۋى عانا», دەپ قايتالاي بەرىپتى. ايتقانداي-اق ايتباي سۇلەيمەنوۆ كوپ جاراقاتتار الىپ, امان قالدى.
1940 جىلى ۋرال يندۋستريالدىق ينستيتۋتىن (قازىرگىسى – ب.ن.ەلتسين اتىنداعى ۋرال فەدەرالدىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەت, ەكاتەرينبۋرگ قالاسى) ينجەنەر-مەتاللۋرگ ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك ديپلوممەن بىتىرگەن ايتباي سۇلەيمەنوۆ كىشى لەيتەنانت اسكەري اتاعىن الادى. سودان رەسەيدەگى مەدنوگورسك مىس بالقىتۋ زاۋىتىنا مەتاللۋرگيا تسەحىنىڭ اۋىسىم باسشىسى قىزمەتىنە جىبەرىلەدى. 1941 جىلدىڭ ماۋسىمىندا سوعىس باستالىپ, سول جىلدىڭ كۇزىندە تۋلا قارۋ-جاراق زاۋىتى مەدنوگورسكىگە كوشىرىلەدى. سول كەزدەن باستاپ اتالعان زاۋىت ءۇشىن بولات قۇيۋ جۇمىستارى باستالىپ تا كەتەدى.
اراعا ءبىر جىل سالىپ, ياعني 1942 جىلى قىسقا مەرزىمدى دايىندىق كۋرسىنان كەيىن لەيتەنانت شەنىندە سوعىسقا اتتانىپ, 220-شى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 653-ءشى اتقىشتار پولكى تانكىگە قارسى ارتيللەرياسى اتىس ۆزۆودىنىڭ كومانديرى بولىپ ۇرىسقا كىرىسەدى. ۆزۆود 3 تانكىگە قارسى زەڭبىرەك پەن جاۋىنگەرلىك قۇرامنان تۇرىپ, جاۋ وعىنىڭ استىندا ءجيى سوعىس قيمىلدارىن جۇرگىزىپ وتىرعان.
ايتباي سۇلەيمەنوۆتىڭ ءوزى بۇل جاعدايدى بىلايشا ەسكە الادى: «نەمىستەر ۇرىس باستالعان ۋاقىتتا ءبىرىنشى كەزەكتە تانكىگە قارسى قورعانىستى جويۋعا تىرىساتىن, سوندىقتان دا ءبىزدىڭ باتارەياعا وتە قيىن بولدى. ءاربىر ۇرىستا مەنىڭ ۆزۆودىمدا 3-4 ادام اجال قۇشاتىن جانە جارالاناتىن. پولك باسشىلىعى ولگەندەردىڭ ورنىن تولتىرۋعا تىرىساتىن, ويتكەنى ءاربىر ۇرىستىڭ تاعدىرى تانكىگە قارسى ارتيللەريا جۇمىسىمەن تىعىز بايلانىستى».
تىم كوپ بولعانى سونشا, كوز الدىنا سولاردىڭ جارقىن بەينەلەرىن كەلتىرە المايتىنداي جاعدايعا ۇشىراعانى كوڭىلىن قۇلازىتادى. ول ءوزىنىڭ مۇنداي جاعدايعا دۋشار بولۋىن ساناسىنىڭ قارۋلاس دوستارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى اجال ارانىنا ءتۇسىپ جاتقانىنا كۇيىپ كەتپەۋى ءۇشىن جاساعان ساقتىق ارەكەتى بولۋى مۇمكىن دەگەن جورامالىمەن بولىسەدى. ءوزى دە عاجاپ جاعدايدا اجالدان امان قالادى.
ايتباي ءالىباي ۇلىنىڭ امان قالۋى ماسكەۋلىك №5011 گوسپيتالى دارىگەرلەرىنىڭ, جارالىلاردىڭ جانە كەلۋشىلەردىڭ تاڭدانىسىن تۋدىرعان. ارتىنشا اسكەري گازەت تىلشىلەرىنىڭ ءوزى ارنايى ىزدەپ كەلىپ, ەمدەۋشى دارىگەرلەر مەن مەدبيكەلەردەن, ءتىپتى اۋىر جارالانىپ جاتقان ۆزۆود كومانديرىنىڭ وزىنەن جاعدايدىڭ ءمان-جايىن سۇراستىرۋعا تىرىسقان. دەنساۋلىعى تۇزەلگەننەن كەيىن ايتباي سۇلەيمەنوۆ زاپاستاعى وفيتسەر رەتىندە دەنساۋلىقتارىن تۇزەتىپ جاتقان سمولەنسكىدەگى وفيتسەرلىك بولىمشەگە اۋىستىرىلادى. ال 1944 جىلدىڭ جازىندا العى شەپكە تولىققاندى جاراماعاندىقتان, قۇرساۋدان كەيىنگى لەنينگرادتاعى ءوندىرىس وشاقتارىن قالپىنا كەلتىرۋگە ات- سالىستى. قالادان 30 شاقىرىم جەردە زايىبى رايحانمەن جانە بالالارىمەن بىرگە تۇرىپ, وسىنداعى يجور زاۋىتىنىڭ مارتەن تسەحىنىڭ شەبەرى بولىپ جۇمىس ىستەپ, جەڭىستى سوندا قارسى الدى.
بىراق ايتباي مەن رايحاننىڭ بويىندا تۋعان ەلگە دەگەن ساعىنىش ءبىر ساتكە دە تولاستاعان ەمەس. ولار الماتى قالاسىنا ورالىپ, ايتبايدى رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىندا قىزىقتى جۇمىس كۇتىپ تۇردى. الايدا, قۋانىش ۇزاققا بارمادى. لەنينگرادتا تۋعان ەگىزدەر ارىستان مەن شولپان دۇرىس ەمدەمەۋدەن شەتىنەپ كەتتى. ول كەزدە ديزەنتەريادان تەك اشىقتىرىپ قانا ەمدەيتىن. ولىمنەن تەك سوعىسقا ءبىر جىل قالعاندا ومىرگە كەلگەن بەللا اتتى قىز بالا عانا امان قالدى.
اۋىر قايعىدان ارىلۋ ءۇشىن ايتباي وندىرىسكە قايتا ورالىپ, تسەحتا جۇمىس ىستەدى. ارادا بىرەر جىل وتكەن سوڭ وتباسىندا قالقامان اتتى ۇل بالا دۇنيە ەسىگىن اشتى. ودان كەيىن باتىربەك پەن جاننا ومىرگە كەلدى. وسىلايشا بەيبىت ءومىردىڭ بەرەكەلى كۇندەرى قايتا ورالا باستادى. كەشەگى اۋىل بالاسىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەتتى مەتاللۋرگى, الماتى اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتى بولات قۇيۋ تسەحىنىڭ باستىعى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, «قىزىل جۇلدىز» جانە ءى دارەجەلى ۇلى وتان سوعىسى, سونداي-اق, ەكى ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندەرىمەن ناگرادتالعان. ونىڭ «ءومىر جولى» اتتى كىتابىندا سول ۋاقىتتىڭ سىرلارى قاتتالىپ جاتىر. بۇل تۋىندى وتكەندى ۇمىتپاۋعا, ال بولاشاقتى قۇرۋعا وزىندىك سەپتىگىن تيگىزەتىن قۇندى دۇنيە بولاتىنى انىق.
وسىلايشا 100 جاساعان ايتباي سۇلەيمەنوۆ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا وتان قورعاۋعا عانا ەمەس, بەيبىت كۇندە تۋعان جەرىنە دە تەر توكتى. الماتى اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتىنىڭ بولات قۇيۋ تسەحىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ, 75 جاسىندا زەينەتكە شىقتى. الەمدە بولات قۇيۋ تسەحىنىڭ باسشىسى بولىپ وسىنشاما جاسقا كەلگەن ءوزى عانا ەكەن. 70-كە كەلگەن ايتباي اعانى تسەحتا جۇرگەن جەرىندە تەلەفون ارقىلى كسرو اۋىر ماشينا جاساۋ ءمينيسترى افاناسەۆتىڭ ءوزى مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاعان كورىنەدى. بۇدان باسقا, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, اتاقتى ۇشقىش الەكسەي مارەسەۆ تە جۇرەكجاردى قۇتتىقتاۋىن جولداپتى.
ءجۇز جاساعان ارداگەر اقساقال قازىر الماتىدا 1957 جىلى الماتى اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتى سالىپ بەرگەن قاراپايىم ۇيدە تۇرىپ جاتىر. ايتباي سۇلەيمەنوۆتەن ءتورت بالا, توعىز نەمەرە جانە سەگىز شوبەرە تاراپ وتىر. جەڭىس كۇنى بارلىعى دا اسىل اكەنىڭ جانىندا بولىپ, وسى ايتۋلى داتانى اتاپ وتەدى. شىنىندا دا بۇل مەرەكە, ايتباي ءالىباي ۇلىنىڭ ءوزى ايتقانداي, حالىقتىڭ ءارى بەيبىتشىلىكتىڭ مەرەكەسى بولىپ قالا بەرمەك. ۇلى جەڭىس ارقاشان جادىمىزدان وشپەيتىندىگى دە وسىدان.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
