بايگە

س.تويلىباەۆ قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, كوپتەگەن جىر جيناقتارىنىڭ, ءان ماتىندەرىنىڭ اۆتورى. اقىننىڭ نەگىزگى تاقىرىبى – تۋعان جەر, وسكەن ەل, اتامەكەن تابيعاتى مەن تاۋەلسىز وتانىمىزدىڭ بۇگىنگى تىنىسى. تۋعان جەرمەن سالەمدەسۋ وسى عوي تۇرعان تۇرىس, قالپىم مەنىڭ, ايان با, ۇمتىل العا, تالپىن دەدىڭ! سىزدەرگە سالەم بەرەم, شىن جۇرەكتەن: اسسالاۋماعالەيكۋم, حالقىم مەنىڭ! كوركەيگەن وزدەرىڭمەن جاسىل باعىم, قول جەتكەن باقىتىما تاسىنبادىم. ساعىنىپ كەلىپ قالدىم الدارىڭا, ارمىسىڭ اعا, باۋىر, اسىلدارىم! ىزدەيمىن اۋىلىمنان جاڭالىقتى, ىزدەيمىن جاسى ۇلكەننەن دانالىقتى. اسىعىپ جەتتىم ساعان تۋعان جەرىم, ساعىنىپ كەشەگى وتكەن بالالىقتى! ەستىلسە تۇلپارلاردىڭ توپىرى ءانى, جەلپىنىپ ات يەسى وتىرادى. مەن ءۇشىن ىستىق ەكەن قاشاننان-اق, تۋعان جەر قاسيەتتى توپىراعى. كورگەندە قۋساعىمدى سىلدىراعان, ءان سالىپ تۇرعانداي عوي بۇكىل عالام. قىراتتا قىرمىزى گۇل قول بۇلعاسا, ساعىمىڭ كوز الدىمدا بۇلدىراعان. ءنار الىپ سەنىڭ مىناۋ بۇلاعىڭنان, كەۋدەمنەن شالقار شابىت جىر اعىلعان. سايراعان سان قۇستاردىڭ بۇلبۇل ءۇنى, كەتپەيدى-اۋ بۇگىن مەنىڭ قۇلاعىمنان. سارنوقاي, مىڭبۇلاعىم, ارمىسىڭدار! قارسى العان اق مامىقپەن قارلى شىڭدار! اڭ اۋلاپ ءىزى قالعان بابالاردىڭ, اڭقويماس, شوراتۇعىل بارمىسىڭدار! جانىڭدى ءسۇيسىندىرىپ ۇعاتىن قىز, اڭساعان بالا كوڭىل مۇراتىڭبىز. باۋرايى ۇشبۇلاقتىڭ قىزارعاندا, ءبىز تالاي گۇل تەرۋگە شىعاتىنبىز. ءمان بەرمەي ءتاتتى كۇنگە ىلگەرىدە, ول كەزدىڭ قانداي ەدى كۇندەرى دە! اڭقىعان ءاتىر ءيسى قۇشاعىڭدا, پاھ, شىركىن, قانداي ەدى گۇلدەرى دە! بولعان سوڭ بالاڭ ءۇشىن ءناسىپتى كۇن, بارامىن قۋانىشتان تاسىپ بۇگىن. تۋعان جەر جۇرەگىمە سىيىپ كەتشى, مەن كەلدىم قۇشاعىمدى اشىپ بۇگىن! اۋىلدى اڭساۋ كەتسەم دە بۇل ءومىردىڭ جەتەگىندە, وزىڭنەن تۋعان جەرىم كەتەمىن بە؟ جاپ-جاسىل, باۋ-باقشالى ءبىر اۋىل بار, جايقالعان ۇشبۇلاقتىڭ ەتەگىندە. شاقپاقتاس, بايگەتوبە بابىندا ما؟ الدىمنان قول بۇلعايدى ساعىمدانا. كوتەرىپ كوككە كەتتى كوڭىلىمدى, باس ءيىپ, تۋعان جەرگە تابىنعاندا. تارتقانداي تۇنىعىنا اي قاباعى, كوگىڭدە قۇس جولى دا بايقالادى. قىراتتا قىرمىزى گۇل قۇشاق جايىپ, ك ۇلىمدەپ كوكتەم سايىن جايقالادى. كەتكەم جوق ءبىر وزىڭنەن جىراقتانىپ, تۇرعانداي بالعىن كۇندى بۇلاق تانىپ. سىلدىراپ كۇمىس كومەي تاۋدان قۇلاپ, قۋساعىم اعىپ جاتىر سىر اقتارىپ. جىبەرسەڭ ءوز ۇلىڭدى ەركىنە تەك, كوز تىگەم قۇزار شىڭنىڭ «بوركىنە» كوپ. شاڭداتقان كوشەلەرىن اۋىلىمنىڭ, قاراساڭ كوز تويمايدى كوركىنە تەك! جانىما نۇر ساۋلەسى شۋاقتانىپ, كوڭىلىمدى سول ءبىر ءساتىڭ جۇباتتى انىق. اينالدىم قاسيەتىڭنەن اۋىلىم مەنىڭ, جۇرەمىن ءبىر وزىڭمەن قۋاتتانىپ. ءومىرىمنىڭ ءبارى دە ولەڭ مەنىڭ جۇرگەنىمدە قازىپ مەن ولەڭ كەنىن, جاقسىلىققا جانىممەن بولەنگەنمىن. پەشەنەمە ءتايىر-اي, جازىلعان با, ءومىرىمنىڭ ءبارى دە ولەڭ مەنىڭ. قاسيەتتى, اق پەيىل ءتىلىم مەنىڭ, پىراق مىنگەن پاراسات ءپىرىم بە ەدىڭ! قالامىمدى قولعا السام شابىتتانىپ, كۇن نۇرىنداي سەن ماعان ك ۇلىمدەدىڭ. اشىپ-جاپقان ءومىردىڭ ەسىگىندە, تىرشىلىكپەن كۇن كەشتىك وسى كۇندە. ولەڭ – دەگەن ءورىسى وي-سەزىمنىڭ, تەربەلەيىن ەندەشە بەسىگىندە. جۇرگەنىمدە قازىپ مەن ولەڭ كەنىن, قاجەتى جوق مەن ءۇشىن كولەڭكەنىڭ. ايتىپ ايتپاي نە كەرەك, بايقاپ تۇرسام, ءومىرىمنىڭ ءبارى دە ولەڭ مەنىڭ. الاكولگە بارعاندا ءبىرىنشى جىر بارا جاتىر كۇن ۇزاپ, سونشا ءبىزدى كۇت مەيلى. جولدار, جولدار تىم ۇزاق, تاۋسىلمايدى, بىتپەيدى. تۇمان كوڭىل سەيىلگەن, ءبىر كەرەمەت شاق تۋدى-اي! كەلدىك ساعان پەيىلمەن, كولدى اڭساعان اققۋداي. تاۋىڭ اناۋ كوگىلدىر, تابيعاتىڭ تالعامدى-اي! اينا كولىڭ ءموپ-ءمولدىر, كوزدىڭ جاۋىن العانداي. ەكىنشى جىر كوكەيىمدى سان ويلارىم تولعاسا, ماسەلە ەمەس دەي المايمىن ول دا اسا. الاكولدى كورمەپپىن عوي ءبىر دە رەت, ەل اۋزىنان ەستىگەنىم بولماسا. كورگەن ساتتەن وياتاتىن سەزىمدى, تولقىنىڭا تەربەتەيىن ءتوزىمدى. كولدىڭ استى تۇما, – دەيدى تۇپ-تۇنىق, ماقتايتىنداي بار ەكەن-اۋ ءوزىڭدى. كوگىلدىرسىڭ, كوك تۇما ءتۇس اسپانداي, كول بەتىنەن ساعىم ويناپ قاشقانداي. ءبىز كەلگەندە كوز جەتپەيتىن ايدىنىڭ, قۇشاعىن تەك ايقارا ءبىر اشقانداي. سۇلۋ قىزداي سىڭعىرلاتقان  شولپىسىن, جۇرەگىمدە جىر تولقىنىم تولقىسىن. كول بەتىندە شاڭقىلدايدى شاعالا, سەن دە مەنىڭ ءبىر ارمانىم بول قۇسىم! ءبىر تولقىنمەن ءبىر تولقىنىڭ  الىسىپ, بارا جاتىر پاي-پاي شىركىن, جارىسىپ! شۋىلىنا قۇلاق تۇرسەم عاجايىپ, كەتكەندەيمىن ءبىر وزىڭمەن تابىسىپ. قوسقۇدىق وزىڭدە وتكەن كۇندەرىم, الدىمدا تۇر عوي جايناپ تا. قۇلپىرىپ تىپتەن گۇلدەرىڭ, جۇپارىن شاشتى ايماققا. ورەكپىپ سوققان جۇلقىنىپ, سامالىڭ سيپار كەكىلدى. بۇلاعىڭ تەنتەك بۇلقىنىپ, تاستان-تاسقا سەكىردى. شۇرايلى جەرىم مەكەنىم, جوتالى قۇمىن كەزگەنمىن. جەر ءجانناتى ەكەنىن, ايتپاساڭدا سەزگەنمىن. تاۋ بۇلاعى تاستان-تاسقا سەكىرىپ بۇلقىنادى, بۇلقىنادى كۇشى بار جۇلقىمالى. باۋ-باقشانىڭ كاۋسارىن قاندىرام دەپ, تاۋ بۇلاعى تەنتەك قوي جۇلقىنادى. ول سۇيەدى دالانىڭ دالالىعىن, (سۇيسە-سۇيەر تۋعان جەر دالا, قۇمىن). اق بۇلاعىم وزىڭمەن بىرگە ءوتتى عوي, ات جالىندا ويناعان بالالىعىم. سىلدىر-سىلدىر شۇمەكتەپ جاتار اعىن, لايلانساڭ اق بۇلاق تۇندىرامىن. دوڭەستەرگە شىعا الماي ساي-سالامەن, تومەن قاراي زىمىراپ قۇلدىرادىڭ؟ الدە سەن تومەندىكتى اڭسايتىن با ەڭ؟ سىرلاسىپ, جىر كوڭىلدى قانشا ايتىپ ەم. قىرانداي بيىكتەرگە سامعايتۇعىن, مەن بولسام سول بيىكتى اڭسايتىن ەم! وتىرار سوگىپ تاستاپ قايعى-شەردىڭ كوبەسىن, ىزگىلىكتىڭ وتتى ۇشقىنىن سەبەسىڭ. جانىم نەگە تەبىرەنىپ تولعاندى, كورگەن كەزدە وتىراردىڭ توبەسىن! ۋا, وتىرار قاسيەتتى, نار قالام! قۇلاق تۇرگەن ورلىگىڭە بار عالام. شىڭعىسحاننىڭ اسكەرىنە بەرىلمەي, قارسى تۇرعان ەرلىگىڭە تاڭ قالام! سان عاسىردى وتكەرسە دە باسىنان, وشپەيدى ەكەن تاريح دەگەن اسىل ءان! كورىپ تۇرمىن قاسىرەتىن قازاقتىڭ, تاريحىمنان سىر شەرتەتىن تاسىڭنان. كەلىپ تۇرمىن جاقسى نيەت كۇيمەنەن, جان تابىلماس باسىن ءيىپ, سۇيمەگەن؟ قازاعىما قاسيەتتى, قاستەرلى, توپىراعىڭدى باسۋعا دا يمەنەم! بايگە ادۋىن شىركىن اۋىزدىعىمەن الىسىپ, تىزگىنىن تارتىپ, ساۋساعىم قالدى-اۋ قارىسىپ. ات جەتەر جەردەن جينالعان وڭشەڭ سايگ ۇلىك, بارادى-اۋ, پاي- پاي, جارىسىپ! كوكتەڭبىل اتىم بايگەدەن-بايگە  بەرمەگەن, قولتىعى قىزىپ, بۋسانىپ جاتتى تەرمەنەن. «سىمتاستىڭ» ءۇستىن ساباۋداي ساباپ بارامىن, ىڭعايعا باعىپ ىلدي دا تومەن جەرمەنەن. قۇلاعىن جىمىپ, جالتىلداپ الىپ جانارى, ارقاسى قوزىپ, جۇلدىزداي ءبارى اعادى. جىراۋى كەمشىن بىرتىندەپ قالىپ بارادى, شىن جۇيرىك اتقا ۇزاققا  شاپقان جاعادى! سايلاۋباي تويلىباەۆ.