كينو • 10 تامىز، 2022

فيلمگە ارقاۋ بولعان جانكەشتى ەرلىك

30 رەت كورسەتىلدى

جاقىندا وتاندىق ءبىر تەلەارنادان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ەلىمىزدەن قيىرداعى ۋكرايناعا مال ايداپ بارعان قازاقستاندىقتار تۋرالى «ۇزاق قۇس جولى» اتتى كوركەم فيلم كورسەتىلدى. بۇل تۋىندى 1983 جىلى جارىققا شىققان، ونى تۇسىرگەن – قازاق كينوسىنىڭ قازىناسىن «اقىرعى امانات»، «وحرانا باستىعى»، «ەبەلەك»، «كىمسىڭ سەن، شابوندوز؟» اتتى بىرەگەي تۋىندىلارىمەن بايىتقان ايتۋلى رەجيسسەر امانگەلدى تاجىباەۆ ەدى.

بۇعان دەيىن دە اتالعان ءفي­لم­دى تالاي مارتە كوردىم. اسى­رەسە ماعان اڭقاۋ، اقكوڭىل ما­لىكتى ويناعان تالانتتى اكتەر مەيىرمان نۇرەكەەۆتىڭ ءرولى ەرەكشە ۇنايتىن. جالپى، بۇل تۋىندىدا سوعىس اياقتالۋعا جا­قىن قالعان 1944 جىلعى وقيعا قامتىلعان. نەمىس اسكەرلەرى كەيىن شەگىنگەندە وزدەرى باسىپ العان قالالار مەن سەلولاردى ورتەپ، جەرگىلىكتى حالىقتى زور شىعىنعا ۇشىراتادى. سون­دىق­تان قازاقستاننان دوستىق كومەك رەتىندە ۋكراينا حالقىنا مال ايداپ اپارۋ ۇيعارىلادى. نەگىزى، بۇل بولعان وقيعا. سوندىقتان فيلم سيۋجەتى سونىڭ جەلىسىنەن الىنعان. وسى جايىندا فيلم رەجيسسەرى امانگەلدى تاجىباەۆ ەرتەرەكتە «جاس الاش» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا ايرىقشا توقتالعان.

«تيتردا ستسەناري اۆتورلارى بولات عابيتوۆ جانە سەرگەي بودروۆ دەپ جازىلعانىمەن، شىن مانىسىندە، ستسەناريدىڭ باسىم بولىگىن جازعان ولجاس سۇلەي­مەنوۆ ەدى. بۇل ءوزى شىنايى وقيعاعا نەگىزدەلگەن دۇنيە. اۋەلدە «پراۆدا»گازەتىنە قازاق­­ستاننان ۋكرايناعا ءىرى قارا­لار ايداپ اپارىلعانى تۋرالى ماقالا شىعادى. سول بويىن­شا ستسەناري جازىلىپ، ونى ماسكەۋ بەكىتەدى. ءتۇسىرۋ جۇمىس­تارىنا كىرىسپەس بۇرىن مەن ونىڭ جوندەيتىن جەرلەرى بار ەكەنىن ايتتىم. مىسالى، «الپامىس بولساڭ دا، سيىردى ءۇش جارىم مىڭ كيلومەتر­­گە ەمەس، 30 كيلومەترگە ايداپ كورشى، نە بولار ەكەنسىڭ! يت-قۇس بار، جەم-ءشوبى بار، ول دەگەن وڭاي شارۋا ەمەس، ەشكىم سەنبەيدى، بوسقا كۇلكى بولامىز»، دەيمىن عوي باياعى. سودان سيىرلاردىڭ قالاي ايدالعاندىعى جونىندەگى قۇجاتتاردى ىزدەستىردىك. سويت­سەك، مال ايدايتىن ادامدى قوس­تا­نايدا ەكى اي بويى ارنايى وقىتىپ­تى...»، دەيدى.

اتالعان فيلمدە باستى رول­دەردى ج.قۇدايبەرگەنوۆ، م.نۇ­رەكەەۆ، ج.كەرىمتاەۆا، پ.سول­داتوۆ، س.قۋانىشباەۆ، د.مە­دەت­باەۆ سەكىلدى بەلگىلى اك­تەر­­لەر سومدايدى. رەجيسسەر امان­­گەلدى اعانىڭ ءوزى «تۇراش» ءرولىن كەلىستى بەينەلەگەن. تۋىن­دىنى ءتۇسىرۋ بارىسىندا جا­زىلعان ستسە­ناريگە بىرقاتار وزگە­رىس­ ەنگىزىلەدى. ماسەلەن، مالىك بەينەسى باستاپقىدا ەپي­زود­تىق ءرول بولعانىمەن، ءفيلم­دى ءتۇسى­رۋ كەزىندە ول بىرتە-بىرتە باس كەيىپ­كەرگە اينالادى.

جالپى، ءبىزدى قىزىقتىرعان كوركەم فيلم عانا ەمەس، وسىعان نەگىز بولىپ الىنعان وقيعا ەدى. ارينە كۇركىرەپ سوعىس ءجۇرىپ جاتقاندا قازاقستاننان سوناۋ جەر تۇبىندەگى ۋكرايناعا جاياۋ مال ايداپ بارۋ وڭاي ەمەس. ۇكىمەت ادامدارى مالدى قالاي جەتكىزەمىز دەپ مىڭ سان ويعا باتقان. پويىزبەن جەتكىزۋگە تالاي ۆاگون مەن قارجى قاجەت. سول كەزدە ءالىبي جانگەلدين: «قازاق – مال جايىن جاقسى بىلەتىن حالىق. ولار كوشىپ ءجۇرىپ مال باعۋعا ۇيرەنگەن. جەرمەن ايداپ بارسا بولادى» دەگەن ۇسىنىس ايتادى. ءسويتىپ قوستاناي وبلىسىنىڭ اۋليەكول اۋدانىنا جان-جاق­تان جينالعان بەس تابىندى ۋك­رايناعا ايداپ اپارۋعا شەشىم شىعادى. وسى تاريحي وقيعا تۋرالى مەرزىمدى باسپاسوزدە العاش قالام تەربەگەن ءجۋرناليستىڭ ءبىرى، كورنەكتى پۋبليتسيست نۇر­ما­حان ورازبەك اعامىز. ول كىسىنىڭ الپىسىنشى جىلدارى «لەنينشىل جاستا» جارىق كورگەن ماقالاسى ورىسشاعا اۋدارىلىپ، «لەنينسكايا سمەنا» گازەتىندە جاريالاندى. نۇرماحان اعامىز بۇل تاقىرىپقا كەيىن قايتىپ ورالىپ، 2009 جىلى شىققان «كورگەن جەردەن كوز كەتپەيدى» اتتى كىتابىندا وسى جانكەشتى ىسكە باسشىلىق جاساعان نۇراحمەت نۇرجانوۆ اقساقالمەن كەزدەسىپ، سول وقيعانى اينا-قاتەسىز جازىپ العان.

«مارشرۋت كارتاسى بويىنشا بارار جەرىمىز 2500 كيلومەتر، – دەپ باستادى اڭگىمەسىن نۇراحمەت اقساقال، – اۋداننان 600 تۇياق قاشار، 113 ماما سيىر ءبولىندى. قاشارلار الدىنا ءتورت تابىن، ماما سيىر ءبىر تابىن، بارلىعى بەس تابىن ەتىپ ايداپ شىقتىق. 50-دەن اسا ادامبىز، ورتامىزدا جول شولۋشىلاردىڭ مىنىسىنە ءتورت ات، تاماق، جۇگىمىزدى ارتاتىن بەس اربا، بەس شاتىرىمىز بار. 1944 جىلدىڭ 10 مايى. جاۋ جارالى جىرتقىشتاي قايىرىلا قاشىپ بارا جاتقان كەز. ايتەۋىر قۇرعاق تاماق، شاي-قۇرت ىرىمشىك دەگەندەي عوي. اۋدان ورتالىعىندا ميتينگ بولىپ، اۋپارتكوم حاتشىسى، اۋاتكوم پرەدسەداتەلى سويلەدى. تۋىسقاندىق كومەكتىڭ ءمان-ماعىناسىن، بارار جولدىڭ قيىندىعىن، ماقسات-مىندەتى­مىزدى ءتۇسىندىردى»، دەگەن وقيعا كەيىپ­كەرى ءسوزىن ءارى جالعاپ: «كۇ­نىنە 15-16 كيلومەر الامىز. جاياۋ ايداپ، مالدى تويدىرا، سۋىن قاندىرا ءجۇرىپ وتىرامىز. سون­دىقتان ودان تەز جۇرۋگە بول­ماي­دى. العاشقى مەجەمىز جىتى­قارا-تىن. العاشقى ءبىر-ەكى كۇندە ايداۋشىلار سىر بەرە قويماعان. «قۋىرداقتىڭ كوكەسى تۇيە سويعاندا» دەگەندەي، بەس-التى كۇن قاتارىنان جۇرگەسىن ايداۋشىلار سالبىرادى دا قالدى. ءاي، زارەم ۇشتى-اۋ. جەتكىزە الماي، ەل-جۇرتقا ماسقارا بولارمىز، مالدان ايىرىلىپ قارا باسار دەپ قاتتى قورىقتىم. بارىنشا باپپەن جۇرۋگە ۇتىرلى جەرلەردى تاڭداۋعا تىرىستىم. امال نە، بۇرىن ۇزاق جولعا جاياۋ جۇرمەگەن جاستار، اياقتارىن الدىرىپ قويدى. قاتتى قينالدىق. 20-25 كۇندە بارىپ ۇيرەندى-اۋ جۇرت. سودان كەيىن ءجۇرىس قيىن بولماي قالدى»، دەپ ەسكە الىپتى سول سۇراپىل كەزەڭدى نۇراحمەت قاريا.

ۋكرايناعا مال ايداپ اپار­عان ازاماتتار جولدا ءتۇرلى قيىن­دىقتى باستان كەشەدى. قاپى­لىستا، جولدا جارىلعان سن­ارياد سالدارىنان 11 ادام قازا بولادى. كۇز ءتۇسىپ، كۇن سالقىن­دايدى. الايدا ءىرى قارا قانشاما شاقىرىم جۇرسە دە ونشا قوڭىن بەرمەيدى. ءسويتىپ بەس جارىم اي دەگەندە ولار سول كەزدە ۆورو­شيلوۆگراد دەپ اتالعان قالاعا امان-ەسەن جەتىپ، اپارعان مالدى ۋكراينا جۇرتىنا امان-ەسەن تاپسىرادى.

ايتپاقشى، «ۇزاق قۇس جو­لى» ءفيلمى 1984 جىلى كيەۆ قالاسىندا وتكەن XVII بۇكىل­وداقتىق كينوفەستيۆالدە قازى­لار القاسىنىڭ ارنايى جۇلدەسى مەن «باۋىرلاس ەلدەردىڭ دوستىعى تاقىرىبىن شىنايى مەڭگەرگەنى ءۇشىن» ۋكراينا جازۋشىلار وداعىنىڭ جۇلدەسىن يەلەندى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلوردادا Astana Marathon-2022 وتەدى

ەلوردا • بۇگىن، 12:16

سوماليدە جارىلىس بولدى

الەم • بۇگىن، 10:25

بۇگىنگى ۆاليۋتا باعامى

قارجى • بۇگىن، 10:13

ۇقساس جاڭالىقتار