بۇعان دەيىن دە اتالعان ءفيلمدى تالاي مارتە كوردىم. اسىرەسە ماعان اڭقاۋ, اقكوڭىل مالىكتى ويناعان تالانتتى اكتەر مەيىرمان نۇرەكەەۆتىڭ ءرولى ەرەكشە ۇنايتىن. جالپى, بۇل تۋىندىدا سوعىس اياقتالۋعا جاقىن قالعان 1944 جىلعى وقيعا قامتىلعان. نەمىس اسكەرلەرى كەيىن شەگىنگەندە وزدەرى باسىپ العان قالالار مەن سەلولاردى ورتەپ, جەرگىلىكتى حالىقتى زور شىعىنعا ۇشىراتادى. سوندىقتان قازاقستاننان دوستىق كومەك رەتىندە ۋكراينا حالقىنا مال ايداپ اپارۋ ۇيعارىلادى. نەگىزى, بۇل بولعان وقيعا. سوندىقتان فيلم سيۋجەتى سونىڭ جەلىسىنەن الىنعان. وسى جايىندا فيلم رەجيسسەرى امانگەلدى تاجىباەۆ ەرتەرەكتە «جاس الاش» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا ايرىقشا توقتالعان.
«تيتردا ستسەناري اۆتورلارى بولات عابيتوۆ جانە سەرگەي بودروۆ دەپ جازىلعانىمەن, شىن مانىسىندە, ستسەناريدىڭ باسىم بولىگىن جازعان ولجاس سۇلەيمەنوۆ ەدى. بۇل ءوزى شىنايى وقيعاعا نەگىزدەلگەن دۇنيە. اۋەلدە «پراۆدا»گازەتىنە قازاقستاننان ۋكرايناعا ءىرى قارالار ايداپ اپارىلعانى تۋرالى ماقالا شىعادى. سول بويىنشا ستسەناري جازىلىپ, ونى ماسكەۋ بەكىتەدى. ءتۇسىرۋ جۇمىستارىنا كىرىسپەس بۇرىن مەن ونىڭ جوندەيتىن جەرلەرى بار ەكەنىن ايتتىم. مىسالى, «الپامىس بولساڭ دا, سيىردى ءۇش جارىم مىڭ كيلومەترگە ەمەس, 30 كيلومەترگە ايداپ كورشى, نە بولار ەكەنسىڭ! يت-قۇس بار, جەم-ءشوبى بار, ول دەگەن وڭاي شارۋا ەمەس, ەشكىم سەنبەيدى, بوسقا كۇلكى بولامىز», دەيمىن عوي باياعى. سودان سيىرلاردىڭ قالاي ايدالعاندىعى جونىندەگى قۇجاتتاردى ىزدەستىردىك. سويتسەك, مال ايدايتىن ادامدى قوستانايدا ەكى اي بويى ارنايى وقىتىپتى...», دەيدى.
اتالعان فيلمدە باستى رولدەردى ج.قۇدايبەرگەنوۆ, م.نۇرەكەەۆ, ج.كەرىمتاەۆا, پ.سولداتوۆ, س.قۋانىشباەۆ, د.مەدەتباەۆ سەكىلدى بەلگىلى اكتەرلەر سومدايدى. رەجيسسەر امانگەلدى اعانىڭ ءوزى «تۇراش» ءرولىن كەلىستى بەينەلەگەن. تۋىندىنى ءتۇسىرۋ بارىسىندا جازىلعان ستسەناريگە بىرقاتار وزگەرىس ەنگىزىلەدى. ماسەلەن, مالىك بەينەسى باستاپقىدا ەپيزودتىق ءرول بولعانىمەن, ءفيلمدى ءتۇسىرۋ كەزىندە ول بىرتە-بىرتە باس كەيىپكەرگە اينالادى.
جالپى, ءبىزدى قىزىقتىرعان كوركەم فيلم عانا ەمەس, وسىعان نەگىز بولىپ الىنعان وقيعا ەدى. ارينە كۇركىرەپ سوعىس ءجۇرىپ جاتقاندا قازاقستاننان سوناۋ جەر تۇبىندەگى ۋكرايناعا جاياۋ مال ايداپ بارۋ وڭاي ەمەس. ۇكىمەت ادامدارى مالدى قالاي جەتكىزەمىز دەپ مىڭ سان ويعا باتقان. پويىزبەن جەتكىزۋگە تالاي ۆاگون مەن قارجى قاجەت. سول كەزدە ءالىبي جانگەلدين: «قازاق – مال جايىن جاقسى بىلەتىن حالىق. ولار كوشىپ ءجۇرىپ مال باعۋعا ۇيرەنگەن. جەرمەن ايداپ بارسا بولادى» دەگەن ۇسىنىس ايتادى. ءسويتىپ قوستاناي وبلىسىنىڭ اۋليەكول اۋدانىنا جان-جاقتان جينالعان بەس تابىندى ۋكرايناعا ايداپ اپارۋعا شەشىم شىعادى. وسى تاريحي وقيعا تۋرالى مەرزىمدى باسپاسوزدە العاش قالام تەربەگەن ءجۋرناليستىڭ ءبىرى, كورنەكتى پۋبليتسيست نۇرماحان ورازبەك اعامىز. ول كىسىنىڭ الپىسىنشى جىلدارى «لەنينشىل جاستا» جارىق كورگەن ماقالاسى ورىسشاعا اۋدارىلىپ, «لەنينسكايا سمەنا» گازەتىندە جاريالاندى. نۇرماحان اعامىز بۇل تاقىرىپقا كەيىن قايتىپ ورالىپ, 2009 جىلى شىققان «كورگەن جەردەن كوز كەتپەيدى» اتتى كىتابىندا وسى جانكەشتى ىسكە باسشىلىق جاساعان نۇراحمەت نۇرجانوۆ اقساقالمەن كەزدەسىپ, سول وقيعانى اينا-قاتەسىز جازىپ العان.
«مارشرۋت كارتاسى بويىنشا بارار جەرىمىز 2500 كيلومەتر, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن نۇراحمەت اقساقال, – اۋداننان 600 تۇياق قاشار, 113 ماما سيىر ءبولىندى. قاشارلار الدىنا ءتورت تابىن, ماما سيىر ءبىر تابىن, بارلىعى بەس تابىن ەتىپ ايداپ شىقتىق. 50-دەن اسا ادامبىز, ورتامىزدا جول شولۋشىلاردىڭ مىنىسىنە ءتورت ات, تاماق, جۇگىمىزدى ارتاتىن بەس اربا, بەس شاتىرىمىز بار. 1944 جىلدىڭ 10 مايى. جاۋ جارالى جىرتقىشتاي قايىرىلا قاشىپ بارا جاتقان كەز. ايتەۋىر قۇرعاق تاماق, شاي-قۇرت ىرىمشىك دەگەندەي عوي. اۋدان ورتالىعىندا ميتينگ بولىپ, اۋپارتكوم حاتشىسى, اۋاتكوم پرەدسەداتەلى سويلەدى. تۋىسقاندىق كومەكتىڭ ءمان-ماعىناسىن, بارار جولدىڭ قيىندىعىن, ماقسات-مىندەتىمىزدى ءتۇسىندىردى», دەگەن وقيعا كەيىپكەرى ءسوزىن ءارى جالعاپ: «كۇنىنە 15-16 كيلومەر الامىز. جاياۋ ايداپ, مالدى تويدىرا, سۋىن قاندىرا ءجۇرىپ وتىرامىز. سوندىقتان ودان تەز جۇرۋگە بولمايدى. العاشقى مەجەمىز جىتىقارا-تىن. العاشقى ءبىر-ەكى كۇندە ايداۋشىلار سىر بەرە قويماعان. «قۋىرداقتىڭ كوكەسى تۇيە سويعاندا» دەگەندەي, بەس-التى كۇن قاتارىنان جۇرگەسىن ايداۋشىلار سالبىرادى دا قالدى. ءاي, زارەم ۇشتى-اۋ. جەتكىزە الماي, ەل-جۇرتقا ماسقارا بولارمىز, مالدان ايىرىلىپ قارا باسار دەپ قاتتى قورىقتىم. بارىنشا باپپەن جۇرۋگە ۇتىرلى جەرلەردى تاڭداۋعا تىرىستىم. امال نە, بۇرىن ۇزاق جولعا جاياۋ جۇرمەگەن جاستار, اياقتارىن الدىرىپ قويدى. قاتتى قينالدىق. 20-25 كۇندە بارىپ ۇيرەندى-اۋ جۇرت. سودان كەيىن ءجۇرىس قيىن بولماي قالدى», دەپ ەسكە الىپتى سول سۇراپىل كەزەڭدى نۇراحمەت قاريا.
ۋكرايناعا مال ايداپ اپارعان ازاماتتار جولدا ءتۇرلى قيىندىقتى باستان كەشەدى. قاپىلىستا, جولدا جارىلعان سنارياد سالدارىنان 11 ادام قازا بولادى. كۇز ءتۇسىپ, كۇن سالقىندايدى. الايدا ءىرى قارا قانشاما شاقىرىم جۇرسە دە ونشا قوڭىن بەرمەيدى. ءسويتىپ بەس جارىم اي دەگەندە ولار سول كەزدە ۆوروشيلوۆگراد دەپ اتالعان قالاعا امان-ەسەن جەتىپ, اپارعان مالدى ۋكراينا جۇرتىنا امان-ەسەن تاپسىرادى.
ايتپاقشى, «ۇزاق قۇس جولى» ءفيلمى 1984 جىلى كيەۆ قالاسىندا وتكەن XVII بۇكىلوداقتىق كينوفەستيۆالدە قازىلار القاسىنىڭ ارنايى جۇلدەسى مەن «باۋىرلاس ەلدەردىڭ دوستىعى تاقىرىبىن شىنايى مەڭگەرگەنى ءۇشىن» ۋكراينا جازۋشىلار وداعىنىڭ جۇلدەسىن يەلەندى.
