وتكەن شاقتا ايتۋدىڭ وكىنىشىنە قيمايتىن اسىل اعا ماقتاي ساعديەۆتىڭ ەل كوزiنە الدىمەن شالىناتىن ەكi ەرەكشەلiگi بار ەدى. ول ەرەكشەلiكتەر ونىڭ بويىنىڭ دا جانە ويىنىڭ دا بiردەي نارلىعىندا جاتىر. قۇدايدىڭ ءوزi تۋما تابيعاتىمەن تۋىستىرىپ, كەڭiنەن, كەسەك مiنەز بەن العىر اقىلدى, كەلiستi تۇلعا مەن كەسكiن-كەلبەتتi ەرەك دارقاندىقپەن بiر باسىنا بەرە سالعان. اپىراي دەرسiز, ماقاڭنىڭ مiنەز-ق ۇلىق جاراتىلىسىنداعى قازىنا-بايلىقتى ايتىپ تاۋىسا المايسىز. ونىڭ باۋىرمالدىعى, مەيiرباندىعى, پاراساتى, كiسiلiگi, جان سۇلۋلىعى, قايسارلىعى... ءبارى-ءبارى كۇنى بۇگىنگىدەي كوز الدىمىزدا, جادىمىزدا.
«ماقتاي ساعديەۆ قالايشا ماقتاۋلى ەل ارداعى, حالقىنا ايگiلi ماقتاي ساعديەۆكە اينالدى؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى بiر اۋىز سوزبەن بەرiلمەيتiنi جانە بەلگiلi. ساعديەۆقا ءتان مiنەزدەر, ءتان قاسيەتتەر, ءتان دارالىقتار, تۋمىستى تەكتiلiكتەر, تۋابiتتi ەرەكشەلiكتەر قانداي بولىپ كەلەدi ەكەن؟ سولاردى بiر وي ەلەگiنەن وتكiزiپ, زەردەلەپ كورەيiكشi.
وتكەن عاسىردىڭ ەلۋiنشi جىلدارىنداعى كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى قازاقستان تىڭىن كوتەرۋدiڭ كەڭ كولەمدi وقيعاسى الدەقاشان تاريح ساحناسىنا ەنiپ, تاريح شەجiرەسiنە جازىلدى, مۇراعات مۇراسىنا اينالدى. ال سول تىڭ جورىعىنىڭ جاس ساردارلارىنىڭ بiرi, كەلە-كەلە تىڭ گەنەرالى بولعان ماقتاي ساعديەۆ تۋعان ەلiنiڭ جاڭا ءومiرiن, جارقىن قوعامىن قۇرۋشىلاردىڭ الدىڭعى لەكتەگi كوش باستاۋشىلارىنىڭ, ەگەمەندiك تۋىن جەر جۇزiنە جەلبiرەتە اسقاق كوتەرۋشiلەردiڭ قاتارىنان تابىلىپ ەدى.
«تىڭ گەنەرالى» دەگەننەن شىعادى, وسى ارادا ءبىر وقيعانى ەسكە الماي بولماس. 1973 جىلدىڭ قوڭىر كۇزi. ول كەزدە ماقتاي رامازان ۇلى تورعاي وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسىنىڭ بiرiنشi ورىنباسارى, وبكومنىڭ بيۋرو مۇشەسi. استىق جينالىپ جاتقان قاۋىرت تا قاربالاس ناۋقاننىڭ ءۇستi. داۋىلداي ساپىرعان جۇمىس بابىندا دا ءتوزiمi تاستاي ماقاڭدى قايناتۋ قيىن, ال قايناتىپ الساڭ, پالەگە قالاسىڭ, ات قۇيرىعىن كەسۋگە دەيiن بارادى. ول زاماندا ەگiن جيناۋعا كومەككە ماسكەۋدiڭ پارمەنiمەن اسكەر جiبەرiلەدi. كوپ جەرلەردە جەرگiلiكتi حالىق ءۇشiن اسكەردiڭ كومەگi مەن لاڭى, بۇزاقور تەنتەكتiگi بiردەي بولاتىنى دا ەشكiمگە جاسىرىن جاعداي ەمەس. وبكومنىڭ اۋدانداعى بەكiتiلگەن بيۋرو مۇشەسi ساعديەۆ گەنەرالدارمەن بiرگە جۇرەدi, ماسەلە شەشەدi. وكتيابر اۋدانىندا بiر كەڭشاردىڭ ەگiنi ورىلىپ بiتiپ, ەندi ەكiنشi كەڭشارعا كومباينداردى كومەككە ايداۋ كەرەك. ال كومباين بارسا, سوعان ەرiپ, سوڭىنان iلە-شالا اۆتوماشينالار بارۋى كەرەك ەكەندiگi جانە بەلگiلi... ەگiن دالاسى ىعى-جىعى ادام, قاپتاعان ماشينا, كۇن جەلدەتiپ تۇر, شاڭ. سول ارادا ماقاڭ گەنەرالعا قاراپ تiل قاتادى: «ەندi اۆتوماشينالاردى گەرتسەن اتىنداعى كەڭشارعا اتتاندىرايىق», دەيدi.
بۇعان زابiرلەنگەن توڭمويىن ءارi اقىلسىز گەنەرال: «مەن گەنەرالمىن, نە iستەيتiنiمدi مەن ءوزiم بiلەمiن!», دەپ سالادى. سودان اڭگiمە ناسىرعا شابادى. قاۋمالاپ ماڭايلارىندا تۇرعان جۇرت ءۇرپيiسiپ قالادى. قايتكەن كۇندە دە بiردەن اشۋعا بوي الدىرماي, سابىرعا جەڭدiرگەن ماقاڭ ەل كوزi ازايسىن دەگەن عوي, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتiنiڭ توراعاسى جانۇزاقوۆقا: «مىنا كiسiلەردi انتالاتپاي, گەرتسەنگە تەز جiبەرە بەر», دەپ جارلىق بەرەدi. كوپشiلiك جۇرت بۇرىلىپ الىپ, جولعا ءتۇسiپ تارتادى. مانادان بەرi تاعاتسىز, زىعىردانى قارا قازانداي قايناپ, تەك ەلدiڭ ازايعانىن كۇتiپ تۇرعان ماقاڭ ەندi گەنەرالدى قولىنان ۇستاپ:
– ءدال قازiرگi ساتتە, ارينە, سەن گەنەرالسىڭ. ال مەن مىنا بايتاق دالانىڭ باياعىدان بەرگi مارشالىمىن. وسىنى ەسiڭە ساقتا! – دەپ اۋمەسەر گەنەرالدى قارىنان ۇرىپ جiبەرگەن عوي. الپامساداي ادامنىڭ قاھارلى سۇسىنان شوشىپ, باتپان سوققىدان قاتتى اۋىرسىنىپ قالعان گەنەرال دەمiن باسا, سۇپ-سۇر بولىپ ويلانىپ: «جارايدى ەندى, جولداس مارشال, سەنىكى ءجون ەكەن», دەپ مىشتاي بولىپ, ءوز الاڭعاسارلىعى مەن استامشىلىعىنان بولعان ىڭعايسىز جاعدايدان ارەڭ قۇتىلىپ, ماشينالاردى ايتقان كەڭشارعا ايداۋعا بۇيرىق بەرiپتi. كەۋدەسiنە نان پiسكەن گەنەرالدى بiزدiڭ دالامىزدىڭ مارشالى – ماقاڭنىڭ مىسى سولاي باسقان ەكەن.
سولدافوندارمەن «سوعىسى» سونداي بولعان ماقاڭ ماسكەۋدiڭ كرەملiندە, كوممۋنيستiك پارتيا مەن كەڭەس وكiمەتiنiڭ باسشىلارىمەن, جارتى جاھاندى بيلەپ-توستەپ تۇرعان بيلiگi شەكسiز امiرشiلەرمەن جۇزدەسكەندە دە ايدىنى اسىپ, ءجۇزi جارقىراپ, ەڭسەسi ءاماندا الگiلەردەن بيiك بولىپ جۇرگەن. بۇل جاعدايلاردى كوزبەن كورiپ, كۋاگەر بولعان, شىن جۇرەكتەن ءتانتi بولىپ, تاڭىرقاي دا, سۇيسiنە دە بiلگەن بiر عاجاپ ورىس ادامى – 80-جىلدارداعى قوستاناي وبلىستىق پارتيا كوميتەتiنiڭ حاتشىسى پەتر چەرنىش.
سونىمەن, 1983 جىلدىڭ اقپان ايى. ماقتاي رامازان ۇلى قوستاناي وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتiنiڭ توراعالىعىنا بەكۋ ءۇشiن ماسكەۋگە, كوكپ ورتالىق كوميتەتiنiڭ حاتشىلىعىنا كەلگەن. قاسىندا –پەتر چەرنىش. ول وبكوم حاتشىسى بولىپ بەكۋi كەرەك...
مiنە, ولار حاتشىلىقتىڭ ءماجiلiس زالىنا كiردi. بۇل باياعىدا ستاليننiڭ كابينەتi بولعان كورiنەدi. بۇيiردەگi ەسiكتەن پارتياداعى سول كەزدەگi ەكiنشi ادام كونستانتين چەرنەنكو باستاتقان ورتالىق كوميتەتتiڭ حاتشىلارى, ساياسي بيۋرونىڭ كەيبiر مۇشەلەرi شىقتى. كوپ ۇزاماي باس حاتشى بولىپ سايلانىپ, از ۋاقىت بولسا دا كەڭەس وداعىن بيلەۋ باقىتىنا, تاريحتا قالۋ قۇرمەتiنە يە بولعان چەرنەنكو, قاۋساعان, شۇيكەدەي عانا, اقكوڭiل كiشكەنتاي شال ۇزىن ۇستەلدiڭ قاق تورiنەن ورىن الدى. ۇستەلدiڭ بiر باسىندا «ءۇپ» دەسەڭ ۇشىپ كەتكەلi تۇرعان, سول كەزدiڭ وزiندە دىمكاس, ەكi يiنiنەن دەم العان قۇيتتاي عانا قاڭباق شال كونستانتين ۋستينوۆيچ, ال ەكiنشi باسىندا ونىڭ ۇستiنەن قۇزار شىڭداي اسقاقتاعان, سىمبات-كوركi كەلiسكەن, مارتەبەلi جينالىستىڭ سۇراقتارىنا سەنiمدi تۇردە, تاۋ بۇركiتiندەي ساڭقىلداپ جۇيرiك جاۋاپ بەرiپ, كورگەننiڭ كوزiن ءسۇيiندiرە تاڭىرقاتقان تاۋداي ماقاڭ... وتكەن عاسىردىڭ سوناۋ الىستاعى 60-70-جىلدارىندا قازاق حالقىنىڭ وسىنداي ازاماتتارى بولعانى قانداي جاقسى, قانداي باقىت ەدi دەسەڭiزشi! سويلەسە ءسوزدiڭ شەشەنi, باستاسا قولدىڭ كوسەمi بولعان, ءاماندا اق الماس بەرەندەي جارقىلداۋدان, جارقىراۋدان تانباعان قايران بiزدiڭ قاسيەتتi اعالار! جاڭاعىداي جەرلەردە قۇلاگەردەي سۋىرىلىپ وزعان ساتتەرiندە ولار اركەز تۋعان حالقىنىڭ مەرەيiن ءوسiردi عوي, بەيپiل اۋىزداردى بەتكە سوقتى عوي, ەلدiڭ مۇددەسiن قورعادى عوي.
گ.ۆ.كولبين باستاتقان ءماسكەۋدiڭ جاندايشاپتارى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتiنiڭ ارنايى پلەنۋمىن شاقىرىپ, د.ا.قوناەۆتى جۇندەي ءتۇتiپ جازالاماقشى, ەل ارداعىن قورلاماقشى بولعاندا, وسى قياناتشىل ارەكەتكە بiرiنشi بولىپ قارسى سويلەپ, ول نيەتتi iسكە اسىرتپاي تاستاعان دا سول كەزدەگi كوكشەتاۋ وبلىستىق پارتيا كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى ماقتاي ساعديەۆ بولاتىن. كوممۋنيستiك وكتەمدiك قاھارىن توگiپ, اسقاروۆتاردى تۇرمەگە تىققان شاقتاعى ماقاڭنىڭ بۇل ەرلiگiن, ارينە, قازiر بiرەۋ بiلسە, بiرەۋ بiلمەيدi.
سونىمەن بiرگە, 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ, 1989 جىلعى جاڭاوزەن وقيعاسىنىڭ حالىق بiلمەيتiن نەگiزگi بiر قاھارمانى دا ماقتاي ساعديەۆ بولعانىن وسى ارادا ايتا كەتۋدi ورىندى سانايمىن. كسر جوعارعى كەڭەسi تورالقاسىنىڭ توراعاسى بولىپ كەلگەننەن كەيiن ول جەلتوقسان وقيعاسىنا كاتىسقانداردى اقتاۋ جونiندە رەسپۋبليكانىڭ جوعارعى سوتىنا, رەسپۋبليكا پروكۋرورىنا قاتاڭ نۇسقاۋ بەردi. ولاردىڭ پارتيا ورگاندارىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس بەرگەن انىقتامالارى قابىلدانبادى. م.س.گورباچەۆ جiبەرگەن ەميسسار پارتيا حاتشىسىنىڭ تۇكiرiگi جەرگە تۇسپەي, اق دەگەنi العىس, قارا دەگەنi قارعىس بولىپ تۇرعان شاقتا ماقتاي رامازان ۇلى ايداۋدا ازاپتا جۇرگەن قىرشىن قىزدار مەن جiگiتتەرiمiز ءۇشiن جiگەرلi جاناشىرلىق, باس-كوزگە قاراماس باتىرلىق تانىتتى. ارينە, بۇدان بۇرىن قوناەۆتى قورعاعانى جانە بار, جاستاردى جازادان ازات ەتۋ نيەتi مەن بۇل جونiندەگi ءۇزiلدi-كەسiلدi نۇسقاۋى ورتالىققا, كولبينگە ۇناماي قالعانى وزiنەن-ءوزi تۇسiنiكتi. ءسويتiپ, يمپەريا بيلەۋشiلەرi تاراپىنان ماقاڭا دەگەن وشپەندiلiك قولامتاسى بىقسۋعا بەت بۇردى. ەندi تەك مۇقاتۋعا, ءسۇرiندiرiپ قۇلاتۋعا وڭتايلى ۋاقىت, سىرداڭ سىلتاۋ عانا كەرەك بولدى. ونداي مۇمكiندiك, دەس بەرگەندە, اياق استىنان تابىلا كەتتi. ول – الپىسقا تولعان مەرەيلi تويدىڭ مەرزiمi ەدi. ادەتتە, رەسپۋبليكانىڭ جوعارى باسشىلارى مەرەيجاسقا بايلانىستى ماراپاتتالاتىن توي-تومالاق وتكiزiلۋشi ەدi. بiراق مۇنداي سىي-قۇرمەت جوعارعى كەڭەس تورالقاسى توراعاسىنىڭ ەنشiسiنە بۇيىرمادى, اينالىپ ءوتتi. ار-ۇيات سەزiمiن سىپىرىپ تاستاعان قازاقستان پارتيا ۇيىمىنىڭ بiرiنشi حاتشىسى كولبيننiڭ توي يەسiنە وسىنداي شەشiم قابىلداعانىن ماسكەۋدە اۋرۋحانادا جاتىپ بiلگەن ماقاڭ بۇعان ابىرجىمادى.
كەيiنiرەك كسرو جوعارعى كەڭەسiنiڭ سەسسياسىندا وداقتىق حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتiنiڭ توراعاسىن سايلاۋ جونiندە ماسەلە كوتەرiلگەندە قازاقستان دەلەگاتسياسى اتىنان ساعديەۆ ءسوز الىپ, كولبيننiڭ كانديداتۋراسىن وسى قىزمەتكە ۇسىندى. جاقسى كورiپ, ەمەشەسi ەزiلگەندiكتەن ەمەس, كەرiسiنشە, جەك كورiپ, قالايدا قۇتىلۋ ءۇشiن ۇسىنىلعاندىعىن جۇرتتىڭ ءبارi بiلiپ وتىردى. كولبين كەتسە, باسى اشىق ماسەلە, ورنىنا ەندi قايتكەندە دە جەرگىلىكتى ازامات كەلەتiنi كامiل عوي. ۇسىنىس قابىلدانىپ, رەسپۋبليكا ورتالىق پارتيا كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى بولىپ سايلانۋعا جەرگiلiكتi ازاماتتارعا تiكەلەي جول اشىلدى.
ماقتاي اعامىزدىڭ كورنەكتi دە ورنەكتi iزدەرi كوكشەتاۋ ءوڭiرiنەن دە كوپتەپ تابىلادى. جاقسىنىڭ سالدىرعان كەنتتەرiندەي كولبەڭدەپ الدىڭنان شىعادى. سوڭعى بiر ءۇيi عانا قالىپ, ەندi بولماسا قۇرۋعا بەت العان جەرiنەن تiك كوتەرiپ ماقاڭ سالدىرعان مالiكتiڭ اۋىلى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى عۇلاما عالىم مالiك عابدۋلليندi ايتامىز. كوكشەتاۋ مەن بۋرابايدىڭ اراسىنداعى تاس جول بويىنىڭ قوس قاناتىندا اققۋلارداي تiزiلگەن اقشاڭقان ۇيلەردi توپتاعان كەنەسارى اۋىلى. كوكشەتاۋ قالاسىنا كiرەبەرiستەگi قۇلاگەر ەسكەرتكiشi. قالاداعى «قۇلاگەر» قىمىزحاناسى, ەتتi قازاقشا مۇشەلەپ ساتاتىن «سىباعا», ودان سوڭ ارنايى «بالاپان» ءدۇكەندەرi – ءبارi ماقاڭنىڭ كوكشەدەگi كوزدەرiندەي. اسiرەسە, ابىلاي حان داڭعىلى بويىنداعى قولدان قالانعان وقجەتپەستi ايتساڭىزشى. بۇل تاۋ تiكەلەي ماقتاي رامازان ۇلىنىڭ ويلاپ تاپقان وي-نيەت, ۇسىنىسىمەن زەرەندi جەرىنىڭ تاقتا-تاقتا تاستارىمەن تەكشەلەنiپ, سول قالپى كوشiرiلiپ اكەلiپ, تابيعاتتىڭ ءوز تۋما جاراتىلىسىنداي جىمداستىرىلىپ ورناتىلعان-دى. كوكشەتاۋدىڭ كوركiن كەلتiرiپ, ەلدiڭ ءوزi «ماقتايتاۋ» اتاندىرعان وسى عاجايىپ دۇنيە ۋاقىتتىڭ كوش-كەرۋەنiمەن, حالىقتىڭ العىسكەر جادىمەن ماڭگiلiك ەسكەرتكiشiنە اينالىپ تا بارا جاتىر. كوكشەتاۋدىڭ كوپ تاۋىنا قوسىلعان iنجۋ-مارجان سياقتى, ساعديەۆ سالتاناتىن پاش ەتكەن «ماقتايتاۋ»... مۇندايدا بۇرىنعى مۇعالiم ماقتاي, اگرونوم ساعديەۆ, باسشى ساعديەۆ قۇرىلىسشى ساعديەۆكە اينالىپ كەتەر ەدi.
اتاقتى جەنپي – الماتىداعى قىزدار ينستيتۋتىنا دا رەسپۋبليكا باسشىلارىنان ايگiلi جۇماباي شاياحمەتوۆتەن كەيiن قادام باسقان تەك قازاق كسر جوعارعى كەڭەسi تورالقاسىنىڭ توراعاسى م.ساعديەۆ ەكەن. سول كەزدە ول ستۋدەنت, نەگiزiنەن اۋىلدان كەلگەن قازاق قىزدارىنىڭ تۇرمىس-جاعدايلارىن جاقسارتۋعا ناقتى كومەگiن تيگiزدi. ينستيتۋت رەكتورى س.يساەۆ قىزداردىڭ كۇندەلiكتi تاماعىنا شىعارىلاتىن شىعىن 1 سوم 20 تيىن ەكەنiن ايتقاندا, ماقاڭ قولما-قول قارجى مينيسترلiگiنiڭ باسشىلارىنا وسى شىعىن كولەمiن تەز ارادا ۇلعايتۋعا نۇسقاۋ بەردi. قىزداردىڭ كۇندەلiكتi تاماعىنىڭ شىعىنى 1 سوم 80 تيىنعا كوتەرiلگەن ەدi. سونىمەن بiرگە, قىزدار ءۇشiن ارناۋلى بiرنەشە مەديتسينالىق كابينەتتەر اشتىردى. سودان بەرi بiراز ۋاقىت وتكەنiمەن, ينستيتۋت ۇجىمى ماقاڭنىڭ اكەلiك جۇرەك جىلۋىنا تولى جاقسىلىق-شاراپاتتارىن جادىندا ساقتاعان.
ءومiر ساپارى سارقىلعان ساڭلاقتاردىڭ ەسiمدەرiن ەستە قالدىرۋ ماسەلەسi دە ماقاڭنىڭ ماڭدايىنا جازىلىپتى. مۇنى ۇيىمداستىرۋ, ارينە, وڭاي ەمەس, كەدەرگi سەبەپتەر شاشتان اسادى. وسىعان قاراماستان, ارداگەرلەر كوسەمi ساعديەۆتiڭ ۇسىنىسىمەن, تiكەلەي قاتىسۋىمەن بۇرىنعى رەسپۋبليكا باسشىلارىنىڭ تۇرعان ۇيلەرiنە ەسكەرتكiش تاقتالار قويىلدى. ول ارداقتى قايراتكەرلەردiڭ iشiندە ت.تاجiباەۆ, م.بەيسەباەۆ, ق.ەگiزباەۆ, ك.احمەتوۆ, م.فازىلوۆ, تاعى باسقا ەسiمدەر بار-تىن. الماتى قالاسىنىڭ اكiمدiگi سابىر نيازبەكوۆ تۇرعان ۇيگە ەسكەرتكiش تاقتا قويۋعا قاۋلى الدى. بۇعان دەيiن تىم كەشەۋiلدەگەن بۇل شەشiمنiڭ دە دۇنيەگە كەلۋiنە ايانباي اتسالىسقان ماقاڭ ەدى.
بiر ايتا كەتەرلiك جاي, ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ۇلتتىق قاھارمانىمىز تالعات بيگەلدينوۆكە ەسكەرتكiش بولماي كەلىپتى. ەسكەرتكiش بارى بار, بiراق ول قىرعىزستاندا ورناتىلعان. وسى ولقىلىقتىڭ دا ورنىن تولتىرعان ءوزiمiزدiڭ مازاسىز ماقاڭ. باتىردىڭ مارتەبەسiنە ساي كورنەكتi ەسكەرتكiش ءوزiنiڭ اتاجۇرتى – اقمولا وبلىسىنىڭ ورتالىعى كوكشەتاۋدا اشىلعاندا ماقتاي رامازان ۇلى وسى سالتاناتقا تالعات جاقىپبەك ۇلىن ءوزi ەرتiپ اپاردى. بiرتۋار ارداگەرلەرiمiز سىي-قۇرمەتتi وسىلاي كوزi تiرiسiندە كورگەنi دە جاقسى-اۋ...
جوعارىداعى اڭگiمەگە قاراپ جۇرت بۇل ساعديەۆ جۇمىستان باسقا ەشتەڭەنi بiلمەگەن ەكەن-اۋ دەپ قالىپ جۇرمەسiن. اسىلى, ول كiسi جۇمىستى دا iستەي بiلدi, بiلiمگە دە قۇشتار بولدى, ءومiردiڭ وزگە قىزىقتارىنان دا قۇرالاقان قالماعان. جانى سۇلۋ, مiنەزi دارقان, سەرi ادام. سۇلۋلىقتى ءسۇيدi. اسiرەسە, ماقاڭنىڭ اڭشىلىعى تۋرالى اڭىزدار كوپ ايتىلادى. ارينە, اڭشى بولعان سوڭ ازىراق وتiرiكتiڭ قوسىلۋى زاڭدى. بiراق باسقا اڭشىلاردان بiر ەرەكشەلiگi, ماقاڭنىڭ اڭشىلىعىنىڭ اڭىزىنان گورi اقيقاتى باسىمداۋ ما دەپ قالدىق. ءوزiنiڭ قىرى مەن سىرىن جاقسى بiلەتiن كوپتەگەن جولداستارى دا اڭشىلىقتى ونىڭ بiرiنشi حوببيi رەتiندە اتايدى.
اڭشىلىق سالعان ەڭ ۇلكەن ولجالاردىڭ ءبىرى ديماش احمەت ۇلىمەن بiرگە سايات قۇرىپ, اڭعا شىققان شۋاقتى ساتتەر بولعانى دا راس. ديمەكەڭمەن بiرگە اڭ اۋلاۋ باقىتى سول تۇستا ەڭ جوعارى قىزمەتتەردە جۇرگەندەردiڭ اراسىندا دا ەكiنiڭ بiرiنiڭ پەشەنەسiنە جازىلا بەرمەگەن. ول كىسى مەن ماقاڭ اراسىنداعى ادەمi سىيلاستىقتىڭ ايشىقتى كورiنiستەرi اڭشىلىق قۇرعان ساتتەرىندە دە ءماندi ءارى ماعىنالى بولاتىن.
جولداس-جورالارىنىڭ, تۇرعىلاستارىنىڭ iشiندە ماقاڭدى شىن جۇرەگiمەن جاقسى كورiپ, تەبiرەنە سىر شەرتپەيتiنi كەمدە-كەم. ادامدى بiر كورگەننەن, بiرiنشi كەزدەسكەننەن ءۇيiرiپ اكەتۋi وعان قۇداي سىيلاعان قۇدiرەتتi قاسيەتتەرiنiڭ بiرi بولسا كەرەك. سەبەبi, ونىڭ ءدال وسى قاسيەتiنە كوپ ادامدار اسقان قىزىعۋشىلىقپەن دەن قويىپ نازار اۋدارادى. ساعديەۆتiڭ ادامي تابيعاتى مەن دارقان جان دۇنيەسiن ەشقانداي الەۋمەتتiك-ساياسي سiلكiنiستەر وزگەرتە المادى. قاشان بولسىن ول ادامدىق تابيعي قالپىنان اينىمادى. ماقاڭدى كوپ جۇرتتىڭ قىزمەتكەر, باستىق, شەنەۋنiك ەمەس, ەڭ الدىمەن ادام رەتiندە باعالاعانى, كiسiلiگiن سىيلاعانى دا سوندىقتان شىعار. «قازاق تىلىندە جاتىق سويلەۋدى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىن كۇندە تۇك قالدىرماي وقۋ ارقىلى ۇيرەنىپ ەدىم», دەپ ساۋىتبەك ابدراحمانوۆقا سىر اشۋى دا كوپ جايدى اڭعارتقانداي.
ماقاڭ ادال جار, وتباسى كامقورى, بالالارىنىڭ سۇيiكتi اكەسi بولدى. ادامدى جاقسى بiلiپ, جان دۇنيەسiن, جۇرەك سىرىن, ادامگەرشiلiك قاسيەتتەرiن, شىنايى مادەنيەتتiلiگiن تەرەڭ ۇعىنۋ ءۇشiن جاقىندارىنا دەگەن جان جىلۋىن پايىمداۋ كەرەك. كوپشiلiككە جاقسى كورiنiپ, وتباسىنىڭ كۇلi بۇرقىراپ جاتسا, ول دا بولمايدى عوي. كەيدە ادامنىڭ جاقسى ەكەنiن بiر كورگەننەن سەزسەڭ دە, ونىڭ ۇلىلىعىن, دارقان دارىنىن كەيiننەن ارالاسا كەلە, سويلەسە كەلە تانيسىڭ. كوبiنەسە كiسiنiڭ كiشكەنتاي جۇرەگiنiڭ قانشاما مەيiرباندىقتى, قايىرىمدىلىقتى, كiشiپەيiلدiلiكتi, قامقورلىقتى سىيعىزىپ تۇرعانى ونىڭ وتباسىنا, بالالارىنا, جاقىندارىنا دەگەن قارىم-قاتىناسىنان كورiنiپ تۇرادى. وسى ورايدا دا ماقاڭ ماڭدايى اشىق, ءجۇزi جارقىن, كiم-كiمگە دە ونەگە, ۇلگi بولىپ ءوتتى.
ءيا, تاعدىر تاعىنداعى ماقاڭنىڭ ادامي بولمىسى, ومiرلiك مۇراتىنىڭ ايقىندامالارى وسىنداي بولدى, قاشاندا ادامگەرشiلiك پەن iزگiلiك تۋىن جىقپادى, قۇداي بەرگەن كiسiلiك قالپىنان اينىماي ءوتتى. ماقاڭنىڭ بiرiنشi ساياساتى دا – كiسiلiك پەن ادامگەرشiلiك بولاتىن. ماقاڭنىڭ جۇرەگi – جاقسىلىق جاساۋعا ۇمتىلىپ تۇرعان جۇرەك ەدى. قازاقتىڭ اياۋلى اقىنى تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ: «قاجەت جەرiندە قاتىگەزدiك پەن قاتالدىق كەرەك دەسەك تە, ادامنىڭ زاڭعار ۇلىلىعىن سەن ساعىنىشىمەن ەسەپتە», – دەگەن جالىندى جىرلارى وسى ماقاڭ سياقتى, تۇلا بويى تۇتاسىمەن باۋىردان جاراتىلعاندارعا قاراتىپ ايتىلعان بولار. حالقىنىڭ قۇرمەتiنە بولەنىپ وتكەن ماقتاي ساعديەۆتiڭ زاڭعار ۇلىلىعى دا سول ءوز جۇرەگiنiڭ مەيiرiم نۇرلارىنان, iزگiلiك جىرلارىنان, ادامدىق بولمىسىنداعى تەك جاقسىلىق اڭساۋشى ساعىنىش سىرلارىنان ءنار الۋشى ەدى. ەندى ماقتاي اعانىڭ ءوزى دە ساعىنىشقا اينالدى. وسىنداي ابزال جۇرەكتى ابىز قاشاندا قازاعىمەن, حالقىمەن بىرگە جاساي بەرمەك.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
وتكەن شاقتا ايتۋدىڭ وكىنىشىنە قيمايتىن اسىل اعا ماقتاي ساعديەۆتىڭ ەل كوزiنە الدىمەن شالىناتىن ەكi ەرەكشەلiگi بار ەدى. ول ەرەكشەلiكتەر ونىڭ بويىنىڭ دا جانە ويىنىڭ دا بiردەي نارلىعىندا جاتىر. قۇدايدىڭ ءوزi تۋما تابيعاتىمەن تۋىستىرىپ, كەڭiنەن, كەسەك مiنەز بەن العىر اقىلدى, كەلiستi تۇلعا مەن كەسكiن-كەلبەتتi ەرەك دارقاندىقپەن بiر باسىنا بەرە سالعان. اپىراي دەرسiز, ماقاڭنىڭ مiنەز-ق ۇلىق جاراتىلىسىنداعى قازىنا-بايلىقتى ايتىپ تاۋىسا المايسىز. ونىڭ باۋىرمالدىعى, مەيiرباندىعى, پاراساتى, كiسiلiگi, جان سۇلۋلىعى, قايسارلىعى... ءبارى-ءبارى كۇنى بۇگىنگىدەي كوز الدىمىزدا, جادىمىزدا.
«ماقتاي ساعديەۆ قالايشا ماقتاۋلى ەل ارداعى, حالقىنا ايگiلi ماقتاي ساعديەۆكە اينالدى؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى بiر اۋىز سوزبەن بەرiلمەيتiنi جانە بەلگiلi. ساعديەۆقا ءتان مiنەزدەر, ءتان قاسيەتتەر, ءتان دارالىقتار, تۋمىستى تەكتiلiكتەر, تۋابiتتi ەرەكشەلiكتەر قانداي بولىپ كەلەدi ەكەن؟ سولاردى بiر وي ەلەگiنەن وتكiزiپ, زەردەلەپ كورەيiكشi.
وتكەن عاسىردىڭ ەلۋiنشi جىلدارىنداعى كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى قازاقستان تىڭىن كوتەرۋدiڭ كەڭ كولەمدi وقيعاسى الدەقاشان تاريح ساحناسىنا ەنiپ, تاريح شەجiرەسiنە جازىلدى, مۇراعات مۇراسىنا اينالدى. ال سول تىڭ جورىعىنىڭ جاس ساردارلارىنىڭ بiرi, كەلە-كەلە تىڭ گەنەرالى بولعان ماقتاي ساعديەۆ تۋعان ەلiنiڭ جاڭا ءومiرiن, جارقىن قوعامىن قۇرۋشىلاردىڭ الدىڭعى لەكتەگi كوش باستاۋشىلارىنىڭ, ەگەمەندiك تۋىن جەر جۇزiنە جەلبiرەتە اسقاق كوتەرۋشiلەردiڭ قاتارىنان تابىلىپ ەدى.
«تىڭ گەنەرالى» دەگەننەن شىعادى, وسى ارادا ءبىر وقيعانى ەسكە الماي بولماس. 1973 جىلدىڭ قوڭىر كۇزi. ول كەزدە ماقتاي رامازان ۇلى تورعاي وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسىنىڭ بiرiنشi ورىنباسارى, وبكومنىڭ بيۋرو مۇشەسi. استىق جينالىپ جاتقان قاۋىرت تا قاربالاس ناۋقاننىڭ ءۇستi. داۋىلداي ساپىرعان جۇمىس بابىندا دا ءتوزiمi تاستاي ماقاڭدى قايناتۋ قيىن, ال قايناتىپ الساڭ, پالەگە قالاسىڭ, ات قۇيرىعىن كەسۋگە دەيiن بارادى. ول زاماندا ەگiن جيناۋعا كومەككە ماسكەۋدiڭ پارمەنiمەن اسكەر جiبەرiلەدi. كوپ جەرلەردە جەرگiلiكتi حالىق ءۇشiن اسكەردiڭ كومەگi مەن لاڭى, بۇزاقور تەنتەكتiگi بiردەي بولاتىنى دا ەشكiمگە جاسىرىن جاعداي ەمەس. وبكومنىڭ اۋدانداعى بەكiتiلگەن بيۋرو مۇشەسi ساعديەۆ گەنەرالدارمەن بiرگە جۇرەدi, ماسەلە شەشەدi. وكتيابر اۋدانىندا بiر كەڭشاردىڭ ەگiنi ورىلىپ بiتiپ, ەندi ەكiنشi كەڭشارعا كومباينداردى كومەككە ايداۋ كەرەك. ال كومباين بارسا, سوعان ەرiپ, سوڭىنان iلە-شالا اۆتوماشينالار بارۋى كەرەك ەكەندiگi جانە بەلگiلi... ەگiن دالاسى ىعى-جىعى ادام, قاپتاعان ماشينا, كۇن جەلدەتiپ تۇر, شاڭ. سول ارادا ماقاڭ گەنەرالعا قاراپ تiل قاتادى: «ەندi اۆتوماشينالاردى گەرتسەن اتىنداعى كەڭشارعا اتتاندىرايىق», دەيدi.
بۇعان زابiرلەنگەن توڭمويىن ءارi اقىلسىز گەنەرال: «مەن گەنەرالمىن, نە iستەيتiنiمدi مەن ءوزiم بiلەمiن!», دەپ سالادى. سودان اڭگiمە ناسىرعا شابادى. قاۋمالاپ ماڭايلارىندا تۇرعان جۇرت ءۇرپيiسiپ قالادى. قايتكەن كۇندە دە بiردەن اشۋعا بوي الدىرماي, سابىرعا جەڭدiرگەن ماقاڭ ەل كوزi ازايسىن دەگەن عوي, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتiنiڭ توراعاسى جانۇزاقوۆقا: «مىنا كiسiلەردi انتالاتپاي, گەرتسەنگە تەز جiبەرە بەر», دەپ جارلىق بەرەدi. كوپشiلiك جۇرت بۇرىلىپ الىپ, جولعا ءتۇسiپ تارتادى. مانادان بەرi تاعاتسىز, زىعىردانى قارا قازانداي قايناپ, تەك ەلدiڭ ازايعانىن كۇتiپ تۇرعان ماقاڭ ەندi گەنەرالدى قولىنان ۇستاپ:
– ءدال قازiرگi ساتتە, ارينە, سەن گەنەرالسىڭ. ال مەن مىنا بايتاق دالانىڭ باياعىدان بەرگi مارشالىمىن. وسىنى ەسiڭە ساقتا! – دەپ اۋمەسەر گەنەرالدى قارىنان ۇرىپ جiبەرگەن عوي. الپامساداي ادامنىڭ قاھارلى سۇسىنان شوشىپ, باتپان سوققىدان قاتتى اۋىرسىنىپ قالعان گەنەرال دەمiن باسا, سۇپ-سۇر بولىپ ويلانىپ: «جارايدى ەندى, جولداس مارشال, سەنىكى ءجون ەكەن», دەپ مىشتاي بولىپ, ءوز الاڭعاسارلىعى مەن استامشىلىعىنان بولعان ىڭعايسىز جاعدايدان ارەڭ قۇتىلىپ, ماشينالاردى ايتقان كەڭشارعا ايداۋعا بۇيرىق بەرiپتi. كەۋدەسiنە نان پiسكەن گەنەرالدى بiزدiڭ دالامىزدىڭ مارشالى – ماقاڭنىڭ مىسى سولاي باسقان ەكەن.
سولدافوندارمەن «سوعىسى» سونداي بولعان ماقاڭ ماسكەۋدiڭ كرەملiندە, كوممۋنيستiك پارتيا مەن كەڭەس وكiمەتiنiڭ باسشىلارىمەن, جارتى جاھاندى بيلەپ-توستەپ تۇرعان بيلiگi شەكسiز امiرشiلەرمەن جۇزدەسكەندە دە ايدىنى اسىپ, ءجۇزi جارقىراپ, ەڭسەسi ءاماندا الگiلەردەن بيiك بولىپ جۇرگەن. بۇل جاعدايلاردى كوزبەن كورiپ, كۋاگەر بولعان, شىن جۇرەكتەن ءتانتi بولىپ, تاڭىرقاي دا, سۇيسiنە دە بiلگەن بiر عاجاپ ورىس ادامى – 80-جىلدارداعى قوستاناي وبلىستىق پارتيا كوميتەتiنiڭ حاتشىسى پەتر چەرنىش.
سونىمەن, 1983 جىلدىڭ اقپان ايى. ماقتاي رامازان ۇلى قوستاناي وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتiنiڭ توراعالىعىنا بەكۋ ءۇشiن ماسكەۋگە, كوكپ ورتالىق كوميتەتiنiڭ حاتشىلىعىنا كەلگەن. قاسىندا –پەتر چەرنىش. ول وبكوم حاتشىسى بولىپ بەكۋi كەرەك...
مiنە, ولار حاتشىلىقتىڭ ءماجiلiس زالىنا كiردi. بۇل باياعىدا ستاليننiڭ كابينەتi بولعان كورiنەدi. بۇيiردەگi ەسiكتەن پارتياداعى سول كەزدەگi ەكiنشi ادام كونستانتين چەرنەنكو باستاتقان ورتالىق كوميتەتتiڭ حاتشىلارى, ساياسي بيۋرونىڭ كەيبiر مۇشەلەرi شىقتى. كوپ ۇزاماي باس حاتشى بولىپ سايلانىپ, از ۋاقىت بولسا دا كەڭەس وداعىن بيلەۋ باقىتىنا, تاريحتا قالۋ قۇرمەتiنە يە بولعان چەرنەنكو, قاۋساعان, شۇيكەدەي عانا, اقكوڭiل كiشكەنتاي شال ۇزىن ۇستەلدiڭ قاق تورiنەن ورىن الدى. ۇستەلدiڭ بiر باسىندا «ءۇپ» دەسەڭ ۇشىپ كەتكەلi تۇرعان, سول كەزدiڭ وزiندە دىمكاس, ەكi يiنiنەن دەم العان قۇيتتاي عانا قاڭباق شال كونستانتين ۋستينوۆيچ, ال ەكiنشi باسىندا ونىڭ ۇستiنەن قۇزار شىڭداي اسقاقتاعان, سىمبات-كوركi كەلiسكەن, مارتەبەلi جينالىستىڭ سۇراقتارىنا سەنiمدi تۇردە, تاۋ بۇركiتiندەي ساڭقىلداپ جۇيرiك جاۋاپ بەرiپ, كورگەننiڭ كوزiن ءسۇيiندiرە تاڭىرقاتقان تاۋداي ماقاڭ... وتكەن عاسىردىڭ سوناۋ الىستاعى 60-70-جىلدارىندا قازاق حالقىنىڭ وسىنداي ازاماتتارى بولعانى قانداي جاقسى, قانداي باقىت ەدi دەسەڭiزشi! سويلەسە ءسوزدiڭ شەشەنi, باستاسا قولدىڭ كوسەمi بولعان, ءاماندا اق الماس بەرەندەي جارقىلداۋدان, جارقىراۋدان تانباعان قايران بiزدiڭ قاسيەتتi اعالار! جاڭاعىداي جەرلەردە قۇلاگەردەي سۋىرىلىپ وزعان ساتتەرiندە ولار اركەز تۋعان حالقىنىڭ مەرەيiن ءوسiردi عوي, بەيپiل اۋىزداردى بەتكە سوقتى عوي, ەلدiڭ مۇددەسiن قورعادى عوي.
گ.ۆ.كولبين باستاتقان ءماسكەۋدiڭ جاندايشاپتارى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتiنiڭ ارنايى پلەنۋمىن شاقىرىپ, د.ا.قوناەۆتى جۇندەي ءتۇتiپ جازالاماقشى, ەل ارداعىن قورلاماقشى بولعاندا, وسى قياناتشىل ارەكەتكە بiرiنشi بولىپ قارسى سويلەپ, ول نيەتتi iسكە اسىرتپاي تاستاعان دا سول كەزدەگi كوكشەتاۋ وبلىستىق پارتيا كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى ماقتاي ساعديەۆ بولاتىن. كوممۋنيستiك وكتەمدiك قاھارىن توگiپ, اسقاروۆتاردى تۇرمەگە تىققان شاقتاعى ماقاڭنىڭ بۇل ەرلiگiن, ارينە, قازiر بiرەۋ بiلسە, بiرەۋ بiلمەيدi.
سونىمەن بiرگە, 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ, 1989 جىلعى جاڭاوزەن وقيعاسىنىڭ حالىق بiلمەيتiن نەگiزگi بiر قاھارمانى دا ماقتاي ساعديەۆ بولعانىن وسى ارادا ايتا كەتۋدi ورىندى سانايمىن. كسر جوعارعى كەڭەسi تورالقاسىنىڭ توراعاسى بولىپ كەلگەننەن كەيiن ول جەلتوقسان وقيعاسىنا كاتىسقانداردى اقتاۋ جونiندە رەسپۋبليكانىڭ جوعارعى سوتىنا, رەسپۋبليكا پروكۋرورىنا قاتاڭ نۇسقاۋ بەردi. ولاردىڭ پارتيا ورگاندارىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس بەرگەن انىقتامالارى قابىلدانبادى. م.س.گورباچەۆ جiبەرگەن ەميسسار پارتيا حاتشىسىنىڭ تۇكiرiگi جەرگە تۇسپەي, اق دەگەنi العىس, قارا دەگەنi قارعىس بولىپ تۇرعان شاقتا ماقتاي رامازان ۇلى ايداۋدا ازاپتا جۇرگەن قىرشىن قىزدار مەن جiگiتتەرiمiز ءۇشiن جiگەرلi جاناشىرلىق, باس-كوزگە قاراماس باتىرلىق تانىتتى. ارينە, بۇدان بۇرىن قوناەۆتى قورعاعانى جانە بار, جاستاردى جازادان ازات ەتۋ نيەتi مەن بۇل جونiندەگi ءۇزiلدi-كەسiلدi نۇسقاۋى ورتالىققا, كولبينگە ۇناماي قالعانى وزiنەن-ءوزi تۇسiنiكتi. ءسويتiپ, يمپەريا بيلەۋشiلەرi تاراپىنان ماقاڭا دەگەن وشپەندiلiك قولامتاسى بىقسۋعا بەت بۇردى. ەندi تەك مۇقاتۋعا, ءسۇرiندiرiپ قۇلاتۋعا وڭتايلى ۋاقىت, سىرداڭ سىلتاۋ عانا كەرەك بولدى. ونداي مۇمكiندiك, دەس بەرگەندە, اياق استىنان تابىلا كەتتi. ول – الپىسقا تولعان مەرەيلi تويدىڭ مەرزiمi ەدi. ادەتتە, رەسپۋبليكانىڭ جوعارى باسشىلارى مەرەيجاسقا بايلانىستى ماراپاتتالاتىن توي-تومالاق وتكiزiلۋشi ەدi. بiراق مۇنداي سىي-قۇرمەت جوعارعى كەڭەس تورالقاسى توراعاسىنىڭ ەنشiسiنە بۇيىرمادى, اينالىپ ءوتتi. ار-ۇيات سەزiمiن سىپىرىپ تاستاعان قازاقستان پارتيا ۇيىمىنىڭ بiرiنشi حاتشىسى كولبيننiڭ توي يەسiنە وسىنداي شەشiم قابىلداعانىن ماسكەۋدە اۋرۋحانادا جاتىپ بiلگەن ماقاڭ بۇعان ابىرجىمادى.
كەيiنiرەك كسرو جوعارعى كەڭەسiنiڭ سەسسياسىندا وداقتىق حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتiنiڭ توراعاسىن سايلاۋ جونiندە ماسەلە كوتەرiلگەندە قازاقستان دەلەگاتسياسى اتىنان ساعديەۆ ءسوز الىپ, كولبيننiڭ كانديداتۋراسىن وسى قىزمەتكە ۇسىندى. جاقسى كورiپ, ەمەشەسi ەزiلگەندiكتەن ەمەس, كەرiسiنشە, جەك كورiپ, قالايدا قۇتىلۋ ءۇشiن ۇسىنىلعاندىعىن جۇرتتىڭ ءبارi بiلiپ وتىردى. كولبين كەتسە, باسى اشىق ماسەلە, ورنىنا ەندi قايتكەندە دە جەرگىلىكتى ازامات كەلەتiنi كامiل عوي. ۇسىنىس قابىلدانىپ, رەسپۋبليكا ورتالىق پارتيا كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى بولىپ سايلانۋعا جەرگiلiكتi ازاماتتارعا تiكەلەي جول اشىلدى.
ماقتاي اعامىزدىڭ كورنەكتi دە ورنەكتi iزدەرi كوكشەتاۋ ءوڭiرiنەن دە كوپتەپ تابىلادى. جاقسىنىڭ سالدىرعان كەنتتەرiندەي كولبەڭدەپ الدىڭنان شىعادى. سوڭعى بiر ءۇيi عانا قالىپ, ەندi بولماسا قۇرۋعا بەت العان جەرiنەن تiك كوتەرiپ ماقاڭ سالدىرعان مالiكتiڭ اۋىلى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى عۇلاما عالىم مالiك عابدۋلليندi ايتامىز. كوكشەتاۋ مەن بۋرابايدىڭ اراسىنداعى تاس جول بويىنىڭ قوس قاناتىندا اققۋلارداي تiزiلگەن اقشاڭقان ۇيلەردi توپتاعان كەنەسارى اۋىلى. كوكشەتاۋ قالاسىنا كiرەبەرiستەگi قۇلاگەر ەسكەرتكiشi. قالاداعى «قۇلاگەر» قىمىزحاناسى, ەتتi قازاقشا مۇشەلەپ ساتاتىن «سىباعا», ودان سوڭ ارنايى «بالاپان» ءدۇكەندەرi – ءبارi ماقاڭنىڭ كوكشەدەگi كوزدەرiندەي. اسiرەسە, ابىلاي حان داڭعىلى بويىنداعى قولدان قالانعان وقجەتپەستi ايتساڭىزشى. بۇل تاۋ تiكەلەي ماقتاي رامازان ۇلىنىڭ ويلاپ تاپقان وي-نيەت, ۇسىنىسىمەن زەرەندi جەرىنىڭ تاقتا-تاقتا تاستارىمەن تەكشەلەنiپ, سول قالپى كوشiرiلiپ اكەلiپ, تابيعاتتىڭ ءوز تۋما جاراتىلىسىنداي جىمداستىرىلىپ ورناتىلعان-دى. كوكشەتاۋدىڭ كوركiن كەلتiرiپ, ەلدiڭ ءوزi «ماقتايتاۋ» اتاندىرعان وسى عاجايىپ دۇنيە ۋاقىتتىڭ كوش-كەرۋەنiمەن, حالىقتىڭ العىسكەر جادىمەن ماڭگiلiك ەسكەرتكiشiنە اينالىپ تا بارا جاتىر. كوكشەتاۋدىڭ كوپ تاۋىنا قوسىلعان iنجۋ-مارجان سياقتى, ساعديەۆ سالتاناتىن پاش ەتكەن «ماقتايتاۋ»... مۇندايدا بۇرىنعى مۇعالiم ماقتاي, اگرونوم ساعديەۆ, باسشى ساعديەۆ قۇرىلىسشى ساعديەۆكە اينالىپ كەتەر ەدi.
اتاقتى جەنپي – الماتىداعى قىزدار ينستيتۋتىنا دا رەسپۋبليكا باسشىلارىنان ايگiلi جۇماباي شاياحمەتوۆتەن كەيiن قادام باسقان تەك قازاق كسر جوعارعى كەڭەسi تورالقاسىنىڭ توراعاسى م.ساعديەۆ ەكەن. سول كەزدە ول ستۋدەنت, نەگiزiنەن اۋىلدان كەلگەن قازاق قىزدارىنىڭ تۇرمىس-جاعدايلارىن جاقسارتۋعا ناقتى كومەگiن تيگiزدi. ينستيتۋت رەكتورى س.يساەۆ قىزداردىڭ كۇندەلiكتi تاماعىنا شىعارىلاتىن شىعىن 1 سوم 20 تيىن ەكەنiن ايتقاندا, ماقاڭ قولما-قول قارجى مينيسترلiگiنiڭ باسشىلارىنا وسى شىعىن كولەمiن تەز ارادا ۇلعايتۋعا نۇسقاۋ بەردi. قىزداردىڭ كۇندەلiكتi تاماعىنىڭ شىعىنى 1 سوم 80 تيىنعا كوتەرiلگەن ەدi. سونىمەن بiرگە, قىزدار ءۇشiن ارناۋلى بiرنەشە مەديتسينالىق كابينەتتەر اشتىردى. سودان بەرi بiراز ۋاقىت وتكەنiمەن, ينستيتۋت ۇجىمى ماقاڭنىڭ اكەلiك جۇرەك جىلۋىنا تولى جاقسىلىق-شاراپاتتارىن جادىندا ساقتاعان.
ءومiر ساپارى سارقىلعان ساڭلاقتاردىڭ ەسiمدەرiن ەستە قالدىرۋ ماسەلەسi دە ماقاڭنىڭ ماڭدايىنا جازىلىپتى. مۇنى ۇيىمداستىرۋ, ارينە, وڭاي ەمەس, كەدەرگi سەبەپتەر شاشتان اسادى. وسىعان قاراماستان, ارداگەرلەر كوسەمi ساعديەۆتiڭ ۇسىنىسىمەن, تiكەلەي قاتىسۋىمەن بۇرىنعى رەسپۋبليكا باسشىلارىنىڭ تۇرعان ۇيلەرiنە ەسكەرتكiش تاقتالار قويىلدى. ول ارداقتى قايراتكەرلەردiڭ iشiندە ت.تاجiباەۆ, م.بەيسەباەۆ, ق.ەگiزباەۆ, ك.احمەتوۆ, م.فازىلوۆ, تاعى باسقا ەسiمدەر بار-تىن. الماتى قالاسىنىڭ اكiمدiگi سابىر نيازبەكوۆ تۇرعان ۇيگە ەسكەرتكiش تاقتا قويۋعا قاۋلى الدى. بۇعان دەيiن تىم كەشەۋiلدەگەن بۇل شەشiمنiڭ دە دۇنيەگە كەلۋiنە ايانباي اتسالىسقان ماقاڭ ەدى.
بiر ايتا كەتەرلiك جاي, ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ۇلتتىق قاھارمانىمىز تالعات بيگەلدينوۆكە ەسكەرتكiش بولماي كەلىپتى. ەسكەرتكiش بارى بار, بiراق ول قىرعىزستاندا ورناتىلعان. وسى ولقىلىقتىڭ دا ورنىن تولتىرعان ءوزiمiزدiڭ مازاسىز ماقاڭ. باتىردىڭ مارتەبەسiنە ساي كورنەكتi ەسكەرتكiش ءوزiنiڭ اتاجۇرتى – اقمولا وبلىسىنىڭ ورتالىعى كوكشەتاۋدا اشىلعاندا ماقتاي رامازان ۇلى وسى سالتاناتقا تالعات جاقىپبەك ۇلىن ءوزi ەرتiپ اپاردى. بiرتۋار ارداگەرلەرiمiز سىي-قۇرمەتتi وسىلاي كوزi تiرiسiندە كورگەنi دە جاقسى-اۋ...
جوعارىداعى اڭگiمەگە قاراپ جۇرت بۇل ساعديەۆ جۇمىستان باسقا ەشتەڭەنi بiلمەگەن ەكەن-اۋ دەپ قالىپ جۇرمەسiن. اسىلى, ول كiسi جۇمىستى دا iستەي بiلدi, بiلiمگە دە قۇشتار بولدى, ءومiردiڭ وزگە قىزىقتارىنان دا قۇرالاقان قالماعان. جانى سۇلۋ, مiنەزi دارقان, سەرi ادام. سۇلۋلىقتى ءسۇيدi. اسiرەسە, ماقاڭنىڭ اڭشىلىعى تۋرالى اڭىزدار كوپ ايتىلادى. ارينە, اڭشى بولعان سوڭ ازىراق وتiرiكتiڭ قوسىلۋى زاڭدى. بiراق باسقا اڭشىلاردان بiر ەرەكشەلiگi, ماقاڭنىڭ اڭشىلىعىنىڭ اڭىزىنان گورi اقيقاتى باسىمداۋ ما دەپ قالدىق. ءوزiنiڭ قىرى مەن سىرىن جاقسى بiلەتiن كوپتەگەن جولداستارى دا اڭشىلىقتى ونىڭ بiرiنشi حوببيi رەتiندە اتايدى.
اڭشىلىق سالعان ەڭ ۇلكەن ولجالاردىڭ ءبىرى ديماش احمەت ۇلىمەن بiرگە سايات قۇرىپ, اڭعا شىققان شۋاقتى ساتتەر بولعانى دا راس. ديمەكەڭمەن بiرگە اڭ اۋلاۋ باقىتى سول تۇستا ەڭ جوعارى قىزمەتتەردە جۇرگەندەردiڭ اراسىندا دا ەكiنiڭ بiرiنiڭ پەشەنەسiنە جازىلا بەرمەگەن. ول كىسى مەن ماقاڭ اراسىنداعى ادەمi سىيلاستىقتىڭ ايشىقتى كورiنiستەرi اڭشىلىق قۇرعان ساتتەرىندە دە ءماندi ءارى ماعىنالى بولاتىن.
جولداس-جورالارىنىڭ, تۇرعىلاستارىنىڭ iشiندە ماقاڭدى شىن جۇرەگiمەن جاقسى كورiپ, تەبiرەنە سىر شەرتپەيتiنi كەمدە-كەم. ادامدى بiر كورگەننەن, بiرiنشi كەزدەسكەننەن ءۇيiرiپ اكەتۋi وعان قۇداي سىيلاعان قۇدiرەتتi قاسيەتتەرiنiڭ بiرi بولسا كەرەك. سەبەبi, ونىڭ ءدال وسى قاسيەتiنە كوپ ادامدار اسقان قىزىعۋشىلىقپەن دەن قويىپ نازار اۋدارادى. ساعديەۆتiڭ ادامي تابيعاتى مەن دارقان جان دۇنيەسiن ەشقانداي الەۋمەتتiك-ساياسي سiلكiنiستەر وزگەرتە المادى. قاشان بولسىن ول ادامدىق تابيعي قالپىنان اينىمادى. ماقاڭدى كوپ جۇرتتىڭ قىزمەتكەر, باستىق, شەنەۋنiك ەمەس, ەڭ الدىمەن ادام رەتiندە باعالاعانى, كiسiلiگiن سىيلاعانى دا سوندىقتان شىعار. «قازاق تىلىندە جاتىق سويلەۋدى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىن كۇندە تۇك قالدىرماي وقۋ ارقىلى ۇيرەنىپ ەدىم», دەپ ساۋىتبەك ابدراحمانوۆقا سىر اشۋى دا كوپ جايدى اڭعارتقانداي.
ماقاڭ ادال جار, وتباسى كامقورى, بالالارىنىڭ سۇيiكتi اكەسi بولدى. ادامدى جاقسى بiلiپ, جان دۇنيەسiن, جۇرەك سىرىن, ادامگەرشiلiك قاسيەتتەرiن, شىنايى مادەنيەتتiلiگiن تەرەڭ ۇعىنۋ ءۇشiن جاقىندارىنا دەگەن جان جىلۋىن پايىمداۋ كەرەك. كوپشiلiككە جاقسى كورiنiپ, وتباسىنىڭ كۇلi بۇرقىراپ جاتسا, ول دا بولمايدى عوي. كەيدە ادامنىڭ جاقسى ەكەنiن بiر كورگەننەن سەزسەڭ دە, ونىڭ ۇلىلىعىن, دارقان دارىنىن كەيiننەن ارالاسا كەلە, سويلەسە كەلە تانيسىڭ. كوبiنەسە كiسiنiڭ كiشكەنتاي جۇرەگiنiڭ قانشاما مەيiرباندىقتى, قايىرىمدىلىقتى, كiشiپەيiلدiلiكتi, قامقورلىقتى سىيعىزىپ تۇرعانى ونىڭ وتباسىنا, بالالارىنا, جاقىندارىنا دەگەن قارىم-قاتىناسىنان كورiنiپ تۇرادى. وسى ورايدا دا ماقاڭ ماڭدايى اشىق, ءجۇزi جارقىن, كiم-كiمگە دە ونەگە, ۇلگi بولىپ ءوتتى.
ءيا, تاعدىر تاعىنداعى ماقاڭنىڭ ادامي بولمىسى, ومiرلiك مۇراتىنىڭ ايقىندامالارى وسىنداي بولدى, قاشاندا ادامگەرشiلiك پەن iزگiلiك تۋىن جىقپادى, قۇداي بەرگەن كiسiلiك قالپىنان اينىماي ءوتتى. ماقاڭنىڭ بiرiنشi ساياساتى دا – كiسiلiك پەن ادامگەرشiلiك بولاتىن. ماقاڭنىڭ جۇرەگi – جاقسىلىق جاساۋعا ۇمتىلىپ تۇرعان جۇرەك ەدى. قازاقتىڭ اياۋلى اقىنى تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ: «قاجەت جەرiندە قاتىگەزدiك پەن قاتالدىق كەرەك دەسەك تە, ادامنىڭ زاڭعار ۇلىلىعىن سەن ساعىنىشىمەن ەسەپتە», – دەگەن جالىندى جىرلارى وسى ماقاڭ سياقتى, تۇلا بويى تۇتاسىمەن باۋىردان جاراتىلعاندارعا قاراتىپ ايتىلعان بولار. حالقىنىڭ قۇرمەتiنە بولەنىپ وتكەن ماقتاي ساعديەۆتiڭ زاڭعار ۇلىلىعى دا سول ءوز جۇرەگiنiڭ مەيiرiم نۇرلارىنان, iزگiلiك جىرلارىنان, ادامدىق بولمىسىنداعى تەك جاقسىلىق اڭساۋشى ساعىنىش سىرلارىنان ءنار الۋشى ەدى. ەندى ماقتاي اعانىڭ ءوزى دە ساعىنىشقا اينالدى. وسىنداي ابزال جۇرەكتى ابىز قاشاندا قازاعىمەن, حالقىمەن بىرگە جاساي بەرمەك.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
سوڭعى جاڭالىقتار
استانادا وليمپيادا چەمپيونى ميحايل شايدوروۆتى سالتاناتتى تۇردە قارسى الدى
ەلوردا • بۇگىن, 02:45
قوعام • كەشە
«اتىراۋ» فۋتبول كلۋبى ساتىلىمعا شىعارىلدى
فۋتبول • كەشە
مويىنقۇم اۋدانىندا ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمى اشىلدى
ايماقتار • كەشە
25 اقپانعا دەيىن سالىقتاردى تولەپ ۇلگەرىڭىز
سالىق • كەشە
«رەال» باس باپكەرگە بايلانىستى شەشىم قابىلدادى
فۋتبول • كەشە
