ءال-فارابي الەمىندەگى مۋزىكا تاقىرىبى سان مىڭ رەت زەرتتەلسە دە, ول تۇتىنعان, زەرتتەگەن ساز اسپاپتارى عىلىمي قوعامداستىقتا كەڭىنەن زەردەلەنە قويعان جوق. عۇلامانىڭ الەم مويىنداعان «مۋزىكا تۋرالى ۇلكەن كىتابىن» جالعاس ساندىباەۆ العاش قازاق تىلىنە اۋدارىپ, قالىڭ وقىرمانمەن قاۋىشتىرعانى بەلگىلى. ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلىنىڭ ء«ال-فارابي جانە قازاقتىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارى» اتتى مونوگرافيالىق ەڭبەگىن دە كوڭىلى وياۋ كوپشىلىك ءۇشىن اقجولتاي جاڭالىق دەپ اتاۋعا بولادى. وقىرمان سۇرانىسى بويىنشا اۆتوردىڭ تولىقتىرۋلارى مەن وزگەرتۋلەرى نەگىزىندە قايتا باسىلعان مونوگرافيانى شولىپ شىققان ەدىك.
ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ «مۋزىكا تۋرالى ۇلكەن كىتابى» ۇلكەن ءۇش تاراۋدان تۇرادى. ءبىرىنشى تاراۋ جالپى مۋزىكا نەگىزدەرىنە, مۋزىكا ونەرىنىڭ ەلەمەنتتەرىنە ارنالسا, ەكىنشى تاراۋىندا مۋزىكالىق اسپاپتار تۋرالى ءسوز بولادى. ءۇشىنشى تاراۋ اۋەندەردىڭ كومپوزيتسياسى مەن دىبىستاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى جونىندە. اۆتور وسى ۇلكەن كىتاپتىڭ ەكىنشى تاراۋىن نىسانعا العان. ەكىنشى تاراۋدا ءال-فارابي ۋد اسپابىنا, ونىڭ دىبىس قاتارلارىنا, ينتەرۆالدارىنا, دىبىستاردىڭ پەرنەلەرمەن ۇيلەسىمدىلىگىنە, ءار ىشەكتىڭ جانە ءار پەرنەنىڭ (ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز اتاۋلارى بار – ء«ال-بامم ىشەگى», «مۋتلاق ىشەگى», ء«ميسلاس ىشەگى», ء«ماسنا ىشەگى», «زير ىشەگى» نەمەسە «ساببابا پەرنەسى», «مۋدجانيب ۋستو پەرنەسى», ء«زالزال پەرنەسى», «بينسار پەرنەسى», «حينسار پەرنەسى», ت.ب.) ءوزارا بايلانىسىنا, اسپاپتى كۇيگە كەلتىرۋ امالدارىنا توقتالادى. وسىنداي عىلىمي نەگىزدە تانبۋر, ميزمار, ميزاف, سەكىلدى ءوز زامانىندا كەڭ تاراعان مۋزىكالىق اسپاپتاردى تەوريالىق-تاجىريبەلىك تانىم تۇرعىسىنان ءسوز ەتەدى.
مونوگرافيانىڭ ءبىرىنشى بولىمىندە ءال-ءفارابيدىڭ كىم بولعانىنا جانە ونىڭ وزگە جەرلەس جانە نىسپىلاس عۇلامالاردان ايىرماشىلىعىنا, ءومىرى مەن عىلىمي شىعارماشىلىعىنىڭ زەرتتەلۋىنە, قازاق فارابيتانۋ عىلىمىنىڭ جەتىستىكتەرىنە شولۋ جاسالعان. ال ەكىنشى بولىمدە ءال-ءفارابيدىڭ «مۋزىكا تۋرالى ۇلكەن كىتابىنداعى» تەك اسپاپتار تۋراسىنداعى بولىمدەر وي نىسانىنا ءىلىنىپتى.
اۆتور, عۇلاما ءسوز ەتكەن مۋزىكالىق اسپاپتاردى قازاقتىڭ ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتارىمەن سالىستىرماستان بۇرىن ورتاعاسىرلىق عالىمداردىڭ سول زامانداعى مۋزىكالىق اسپاپتار تۋرالى ويلارىن وي تارازىسىنان وتكىزىپ, اسپاپتانۋدىڭ قازاق دالاسىنداعى ساباقتاستىعىن جانە بۇگىنگە دەيىنگى جالعاسىن بارلاۋعا تىرىسقان. ايتالىق, قازاق فولكلورى, اۋىزشا ادەبيەتى نۇسقالارىندا ايتىلعان ۇلتتىق اسپاپتار سيپاتىن ءسوز ەتە كەلە قازاق دالاسىن شارلاعان جاھانگەرلەر – دج.كەستل, يوانن سيۆەرس, ا.ي.لەۆشين, ب.زالەسسكي, ا.ف.ەيحگورن, پ.س.پاللاس, ي.ي.گەورگي, ي.گ.اندرەەۆ, ا.يانۋشكەۆيچ, ر.ا.پفەننيگ, ش.ش.ءۋاليحانوۆ, ا.ە.الەكتروۆ, س.گ.رىباكوۆتاردىڭ قازاق مۋزىكالىق اسپاپتارى تۋرالى ايتقاندارىن اينالىپ وتپەي, سولاردىڭ كەي پىكىرلەرىنە سىن كوزبەن دە قاراعان.
– كەيبىرىنىڭ جازىپ كەتكەن سيپاتتامالارىن نەگىزگە الا وتىرىپ, سول اسپاپتىڭ سىزبا ۇلگىسىن ۇسىندىق. مىسالى, «ەنيسەي وزەنىنىڭ باستاۋىندا كوشىپ جۇرەتىن حالىقتار» اتتى ماقالادا جاريالانعان دەرەكتەر مەن سيپاتتامالار مەن ولشەمدەرگە سۇيەنىپ, ءوز تاراپىمىزدان وندا ايتىلعان اسپاپتىڭ تۇڭعىش رەت سىزبا-نۇسقاسىن سىزىپ كورسەتتىك. سىزبا ۇلگى قازاقتىڭ جەتىگەنىنە وتە ۇقساس اسپاپ بولىپ شىقتى. كەزىندە ءال-فارابي ءار ىشەگى ءبىر-ءبىر دىبىس شىعاراتىن اسپاپتىڭ قالاي جاسالاتىنىن, قالاي كۇيگە كەلتىرەتىنىن دە جازعان ەدى. بىراق ول اسپاپتىڭ اتىن اتاماعان. عۇلامانىڭ سول ايتقاندارىن باسشىلىققا الىپ, الگى اسپاپتىڭ دا سىزبا-نوبايىن جاساپ كوردىك. ءسىرا, بۇل ورتاعاسىرلىق «ماازيف» اسپابى بولسا كەرەك. ءال-ءفارابيدىڭ ايتقان تۇسىندىرمەسىنە جان ءبىتىرىپ, سونداعى مۋزىكالىق اسپاپتىڭ سىزبا نۇسقاسىن ۇسىنۋ قازاق اسپاپتانۋشىلارىندا العاشقى تالپىنىس بولعانىن جانە ونىڭ بۇل سالاداعى جاڭالىق ەكەنىن ايتا كەتكەن ارتىق ەتپەيدى, – دەيدى ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلى.
مونوگرافيا مۋزىكالىق اسپاپتانۋ عىلىمىنىڭ باستالۋى مەن قالىپتاسۋىن جانە قازىرگى جەتىستىكتەرىن اسپاپتانۋشى, مۋزىكاتانۋشى عالىمداردىڭ ەڭبەگىنە سۇيەنە ءسوز ەتۋىمەن قۇندى. ايتالىق, احمەت جۇبانوۆ, بولات سارىباەۆ, سارا كۇزەمباەۆا, ءاسيا مۇحامبەتوۆا, ساۋلە وتەعاليەۆا, اقسەلەۋ سەيدىمبەك, گۇلزادا وماروۆا, جۇماگەلدى ناجىمەدەنوۆ, جولاۋشى تۇردىعۇلوۆ, قايىرعازى تولەن, گۇلفايرۋز دالباعاي, نۇرگۇل جاقىپبەك, تالعات مۇقىشەۆ, زابيرا جاكىشەۆا, يۋري اراۆين, ەرسايىن باسىقارا, زامزاگۇل ءىزمۇراتوۆا ەڭبەكتەرىندە ايتىلعان ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتار تۋرالى عىلىمي ويلاردى دا وسى جەردەن كەزدەستىرۋگە بولادى.
ءال-ءفارابيدىڭ ءۇن جانە مۋزىكالىق دىبىس تۋرالى ايتقان ويلارى, بۇل باعىتتا اشقان جاڭالىقتارى, دىبىستىڭ مۋزىكالىق ەرەكشەلىكتەرىنە سيپاتتاما بەرىلە وتىرىپ كورسەتىلگەن. قازىردە تىلىمىزگە بەرىك ورنىققان «تەوريالىق» دەگەن تەرميننىڭ ورنىنا اۆتور ءال-ءفارابيدىڭ «نازاريالىق» دەگەن نۇسقاسىن قولدانا وتىرىپ كوپشىلىككە وي سالادى.
ماسەلەن, بۇعان دەيىن كونتسەرتتىك ساحنالاردا كورىپ, ەستىپ جۇرگەن سازسىرناي اسپابىنىڭ قازىردە جەتىلگەن, دىبىستىق اۋقىمىنا قاراي تۇرلەنگەن التى تۇرىمەن تانىستىرادى. اسپاپتانۋشىلار, مۋزىكانتتار جانە اسپاپ جاساۋ شەبەرلەرى اقىلداسا كەلە وسى التى نۇسقانىڭ ارقايسىسىنا جەكە-جەكە ات بەرگەن. كولەمىنە, تۇرپاتىنا جانە دىبىستىق-اكۋستيكالىق ەرەكشەلىگىنە قاراي ولار: «ۋىلدەك», «تاستاۋىق», «سازسىرناي», «ۇسكىرىك», «شىڭىراۋ», «سايراۋىق» دەپ اتالعان. ءسويتىپ, اسپاپتىڭ جەتىلۋىنە وراي قازاق تىلىندە بۇرىننان بار اتاۋلار دا قايتا ومىرگە ەنگەن.
زەرتتەۋدە ءار اسپاپتىڭ سۋرەتى جانە سىزبا ۇلگىلەرى قاتار بەرىلىپتى. سىلتەمەلەر مەن دايەكتەمەلەر جانە ماتىندەگى ويلارعا قاتىستى قوسىمشا دەرەكتەر دە شەندەستىرىلە ۇسىنىلعان. سوڭىندا پايدالانىلعان 250 ادەبيەت ءتىزىمى, ماتىندە كەزدەسەتىن جەر-سۋ اتاۋلارى مەن ادام اتتارىنىڭ الفاۆيتتىك كورسەتكىشى, سوزدىك, سونداي-اق 171 سۋرەت جانە فوتونىڭ قايدان الىنعانى دا كەستە بويىنشا كورسەتىلگەن.
بەلگىلى فارابيتانۋشى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جاقىپبەك التاەۆ اۆتوردىڭ ىزدەنىسىن بۇرىن-سوڭدى ايتىلماعان تىڭ تاقىرىپ رەتىندە باعالايدى. ونىڭ پىكىرىنشە, بۇل مونوگرافيا الەم مويىنداعان «ەكىنشى ۇستازدىڭ» ءالى كۇنگە تولىق زەرتتەلىپ, زەردەلەنىپ بولماعان قۇندى ەڭبەگىنىڭ ءبىر بولىمىمەن تانىستىرا وتىرىپ, بۇل باعىتتا ىزدەنەم دەگەن عالىمدار ءۇشىن جولباسشى بولماق. پروفەسسور ساۋلە وتەعاليەۆا دا مونوگرافيانىڭ ماڭىزىنا توقتالا كەلىپ, بۇل ەڭبەك مۋزىكاتانۋشى ماماندار ءۇشىن وقۋ قۇرالى ءھام قۇندى عىلىمي قازىنا دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: ء«ال-فارابي ەڭبەكتەرىنىڭ فاكسيمەلەرىن الەم كىتاپحانالارىنان جاتپاي-تۇرماي ىزدەۋ, تابۋ, قازاق ويىنىڭ, قازاق عىلىمىنىڭ باستى مىندەتى سانالۋعا ءتيىس. جاڭا قازاقستاننىڭ جاس ۇرپاعى قاستەرلى بابامىزدىڭ ەڭبەكتەرىنە ادال, ءام بەرىك نيەتپەن قارايتىنىنا سەنىم مول», دەگەن ەدى. مونوگرافيالىق ەڭبەك مۋزىكاتانۋشى ماماندار ءۇشىن وقۋ قۇرالىنا اينالماق. ءال-فارابي مۇراسىن جاڭعىرتۋ ارقىلى تۇتاس تۇركى دۇنيەسىن بىرلىككە, رۋحاني ۇندەستىككە شاقىراتىن رۋحاني قازىنالار كوبەيە بەرگەي.
الماتى
