ونەر • 09 تامىز، 2022

ءال-فارابي جانە قازاق اسپاپتارى

108 رەت كورسەتىلدى

ءابۋ-ناسىر ءال-فارابي: «مۋزىكا – حالىق جانىنىڭ، ونىڭ دەرتى مەن قايعىسىنىڭ، ۇمتىلىسى مەن شابىتىنىڭ كورىنىسى» دەپ پايىمداپتى. سيقىرلى ۇننەن ساۋلە تاپقان دالا دانىشپانىنىڭ «مۋزىكا تۋرالى ۇلكەن كىتابى» – مانىنە ۇڭىلگەن سايىن ماڭىزى قالىڭداي بەرەتىن تاعىلىمدى ەڭبەك. بۇل – «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى» تراكتاتىمەن قاتار عۇلامانى الەمگە ايگىلەگەن تەڭدەسسىز ىزدەنىس. ارادا قانشا عاسىر وتسە دە، ساز سىرىنا ۇڭىلگەن ميلليونداعان ادام وسى قۇبىلاعا بەت تۇزەپ كەلەدى.

ءال-فارابي الەمىندەگى مۋزى­كا تاقىرىبى سان مىڭ رەت زەرت­تەلسە دە، ول تۇتىنعان، زەرتتەگەن ساز اسپاپتارى عىلىمي قو­عام­­داستىقتا كەڭىنەن زەردەلەنە قويعان جوق. عۇلامانىڭ الەم مويىنداعان «مۋزىكا تۋرالى ۇلكەن كىتابىن» جالعاس سان­دىباەۆ العاش قا­زاق تىلى­نە اۋدا­رىپ، قالىڭ وقىر­مان­مەن قاۋىش­تىرعانى بەل­گىلى. ساعاتبەك مەدەۋ­بەك­ ۇلىنىڭ ء«ال-فارابي جانە قازاقتىڭ مۋزى­كالىق اس­پاپ­تارى» اتتى مونو­گرا­فيا­لىق ەڭبە­گىن دە كوڭىلى وياۋ كوپ­شىلىك ءۇشىن اقجولتاي جا­ڭا­لىق دەپ اتاۋعا بولادى. وقىر­مان سۇرانىسى بويىنشا اۆ­تور­دىڭ تولىقتىرۋلارى مەن وزگەر­تۋلەرى نەگىزىندە قايتا با­سىلعان مونوگرافيانى شولىپ شىق­قان ەدىك.

ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ «مۋزىكا تۋرالى ۇلكەن كىتابى» ۇلكەن ءۇش تاراۋدان تۇرادى. ءبىرىنشى تاراۋ جالپى مۋزىكا نەگىزدەرىنە، مۋزىكا ونەرىنىڭ ەلەمەنتتەرىنە ارنالسا، ەكىنشى تاراۋىندا مۋزىكالىق اسپاپتار تۋرالى ءسوز بولادى. ءۇشىنشى تاراۋ اۋەندەردىڭ كومپوزيتسيا­سى مەن دىبىستاردىڭ ەرەك­شە­لىكتەرى جونىندە. اۆتور وسى ۇلكەن كىتاپتىڭ ەكىنشى تارا­ۋىن نىسانعا العان. ەكىنشى تاراۋدا ءال-فارابي ۋد اسپابىنا، ونىڭ دىبىس قاتارلارىنا، ينتەرۆالدارىنا، دىبىستاردىڭ پەرنەلەرمەن ۇيلەسىمدىلىگىنە، ءار ىشەكتىڭ جانە ءار پەرنەنىڭ (ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز اتاۋ­لارى بار – ء«ال-بامم ىشەگى»، «مۋتلاق ىشەگى»، ء«ميسلاس ىشەگى»، ء«ماسنا ىشەگى»، «زير ىشەگى» نەمەسە «ساببابا پەرنەسى»، «مۋدجانيب ۋستو پەرنەسى»، ء«زالزال پەرنەسى»، «بين­سار پەرنەسى»، «حينسار پەر­نەسى»، ت.ب.) ءوزارا بايلانىسىنا، اسپاپتى كۇيگە كەلتىرۋ امالدا­رىنا توقتالادى. وسىنداي عى­لى­مي نەگىزدە تانبۋر، ميزمار، ميزاف، سەكىلدى ءوز زامانىندا كەڭ تارا­عان مۋزى­كالىق اسپاپتاردى تەوريا­لىق-تاجىريبەلىك تانىم تۇر­عىسىنان ءسوز ەتەدى.

مونوگرافيانىڭ ءبىرىنشى بو­لى­مىندە ءال-ءفارابيدىڭ كىم بول­عا­نىنا جانە ونىڭ وزگە جەرلەس جانە نىسپىلاس عۇلامالاردان ايىرماشىلىعىنا، ءومىرى مەن عىلىمي شىعارماشىلىعىنىڭ زەرتتەلۋىنە، قازاق فارابيتانۋ عىلىمىنىڭ جەتىستىكتەرىنە شولۋ جاسالعان. ال ەكىنشى بو­لىم­دە ءال-ءفارابيدىڭ «مۋزىكا تۋرالى ۇلكەن كىتابىنداعى» تەك اسپاپتار تۋراسىنداعى بولىمدەر وي نىسانىنا ءىلىنىپتى.

اۆتور، عۇلاما ءسوز ەتكەن مۋزى­كالىق اسپاپتاردى قازاق­تىڭ ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپ­تارىمەن سالىستىرماستان بۇرىن ورتاعاسىرلىق عالىمداردىڭ سول زامانداعى مۋزىكالىق اسپاپتار تۋرالى ويلارىن وي تارازىسىنان وتكىزىپ، اسپاپتانۋدىڭ قازاق دالاسىنداعى ساباقتاستىعىن جانە بۇگىنگە دەيىنگى جالعاسىن بار­لاۋعا تىرىسقان. ايتالىق، قازاق فولكلورى، اۋىزشا ادە­بيە­تى نۇسقالارىندا ايتىل­عان ۇلتتىق اسپاپتار سيپاتىن ءسوز ەتە كەلە قازاق دالاسىن شارلاعان جاھانگەرلەر – دج.كەستل، يوانن سيۆەرس، ا.ي.لەۆشين، ب.زالەسسكي، ا.ف.ەيحگورن، پ.س.پاللاس، ي.ي.گەورگي، ي.گ.اندرەەۆ، ا.يانۋشكەۆيچ، ر.ا.پفەننيگ، ش.ش.ءۋاليحانوۆ، ا.ە.الەكتروۆ، س.گ.رىباكوۆتاردىڭ قازاق م­ۋزى­كالىق اسپاپتارى تۋرالى ايت­قان­دارىن اينالىپ وتپەي، سولاردىڭ كەي پىكىرلەرىنە سىن كوزبەن دە قاراعان.

– كەيبىرىنىڭ جازىپ كەتكەن سيپات­تامالارىن نەگىزگە الا وتى­رىپ، سول اسپاپتىڭ سىزبا ۇل­گىسىن ۇسىندىق. مىسالى، «ەني­سەي وزەنىنىڭ باستاۋىندا كوشىپ جۇرەتىن حالىقتار» اتتى ماقالادا جاريالانعان دەرەك­تەر مەن سيپاتتامالار مەن ولشەمدەرگە سۇيەنىپ، ءوز تا­را­پىمىزدان وندا ايتىلعان اس­پاپتىڭ تۇڭعىش رەت سىزبا-نۇس­قاسىن سىزىپ كورسەتتىك. سىزبا ۇلگى قازاقتىڭ جەتىگەنىنە وتە ۇقساس اسپاپ بولىپ شىقتى. كە­زىندە ءال-فارابي ءار ىشەگى ءبىر-ءبىر دىبىس شىعاراتىن اس­پاپتىڭ قالاي جاسالاتىنىن، قا­لاي كۇيگە كەلتىرەتىنىن دە جاز­عان ەدى. بىراق ول اسپاپتىڭ اتىن اتاماعان. عۇلامانىڭ سول ايتقاندارىن باسشىلىققا الىپ، الگى اسپاپتىڭ دا سىزبا-نوبايىن جاساپ كوردىك. ءسىرا، بۇل ورتاعاسىرلىق «ماازيف» اسپابى بولسا كەرەك. ءال-ءفارابيدىڭ ايتقان تۇسىن­دىر­مەسىنە جان ءبىتىرىپ، سونداعى مۋزىكالىق اسپاپتىڭ سىزبا نۇسقاسىن ۇسىنۋ قازاق اسپاپتانۋشىلارىندا العاشقى تالپىنىس بولعانىن جانە ونىڭ بۇل سالاداعى جا­ڭا­لىق ەكەنىن ايتا كەتكەن ار­تىق ەتپەيدى، – دەيدى ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلى.

مونوگرافيا مۋزىكالىق اسپاپتانۋ عىلىمىنىڭ باستالۋى مەن قالىپتاسۋىن جانە قا­زىر­گى جەتىستىكتەرىن اسپاپتانۋ­شى، مۋزىكاتانۋشى عالىم­دار­دىڭ ەڭبەگىنە سۇيەنە ءسوز ەتۋىمەن قۇندى. ايتالىق، احمەت جۇبانوۆ، بولات سارىباەۆ، سارا كۇزەمباەۆا، ءاسيا مۇحامبەتوۆا، ساۋلە وتەعاليەۆا، اقسەلەۋ سەيدىمبەك، گۇلزادا وماروۆا، جۇ­ماگەلدى ناجىمەدەنوۆ، جو­لاۋ­شى تۇردىعۇلوۆ، قايىر­عازى تولەن، گۇلفايرۋز دالباعاي، نۇرگۇل جاقىپبەك، تالعات مۇ­قىشەۆ، زابيرا جاكىشەۆا، يۋري اراۆين، ەرسايىن باسىقارا، زامزاگۇل ءىزمۇراتوۆا ەڭ­بەك­تەرىندە ايتىلعان ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتار تۋرالى عىلىمي ويلاردى دا وسى جەردەن كەزدەستىرۋگە بولادى.

ءال-ءفارابيدىڭ ءۇن جانە مۋزى­كالىق دىبىس تۋرالى ايت­قان ويلارى، بۇل باعىتتا اشقان جاڭا­لىقتارى، دىبىستىڭ مۋزى­كالىق ەرەكشەلىكتەرىنە سيپات­تاما بەرىلە وتىرىپ كور­سە­تىل­گەن. قازىردە تىلىمىزگە بەرىك ورنىققان «تەوريالىق» دەگەن تەرميننىڭ ورنىنا اۆتور ءال-ءفارابيدىڭ «نازاريالىق» دەگەن نۇسقاسىن قولدانا وتىرىپ كوپشىلىككە وي سالادى.

ماسەلەن، بۇعان دەيىن كون­تسەرت­تىك ساحنالاردا كورىپ، ەستىپ جۇرگەن سازسىرناي اسپابى­نىڭ قازىردە جەتىلگەن، دىبىستىق اۋقى­مىنا قاراي تۇرلەنگەن التى تۇرىمەن تانىستىرادى. اسپاپ­تانۋشىلار، مۋزىكانتتار جانە اسپاپ جاساۋ شەبەرلەرى اقىل­­داسا كەلە وسى التى نۇس­قا­نىڭ ارقايسىسىنا جەكە-جەكە ات بەرگەن. كولەمىنە، تۇر­پاتىنا جانە دىبىستىق-اكۋس­تي­كالىق ەرەكشەلىگىنە قاراي ولار: «ۋىلدەك»، «تاستاۋىق»، «ساز­سىرناي»، «ۇسكىرىك»، «شى­ڭى­­راۋ»، «سايراۋىق» دەپ اتال­­عان. ءسويتىپ، اسپاپتىڭ جەتىلۋىنە وراي قازاق تىلىندە بۇ­رىن­نان بار اتاۋلار دا قايتا ومىر­گە ەنگەن.

زەرتتەۋدە ءار اسپاپتىڭ سۋرەتى جانە سىزبا ۇلگىلەرى قاتار بەرى­لىپ­تى. سىلتەمەلەر مەن دايەك­تە­مەلەر جانە ماتىندەگى ويلارعا قاتىستى قوسىمشا دەرەكتەر دە شەندەستىرىلە ۇسىنىلعان. سو­ڭىندا پايدالانىلعان 250 ادەبيەت ءتىزىمى، ماتىندە كەزدە­سە­تىن جەر-سۋ اتاۋلارى مەن ادام اتتارىنىڭ الفاۆيتتىك كورسەت­كىشى، سوزدىك، سونداي-اق 171 سۋرەت جانە فوتونىڭ قايدان الىن­عانى دا كەستە بويىنشا كور­سەتىلگەن.

بەلگىلى فارابيتانۋشى، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور جاقىپبەك التاەۆ اۆ­توردىڭ ىزدەنىسىن بۇ­رىن-سوڭدى ايتىلماعان تىڭ تاقى­رىپ رەتىندە باعالايدى. ونىڭ پىكى­رىنشە، بۇل مونوگرافيا الەم مويىنداعان «ەكىن­شى ۇستازدىڭ» ءالى كۇنگە تولىق زەرتتەلىپ، زەردەلەنىپ بولما­عان قۇندى ەڭبەگىنىڭ ءبىر بولى­مى­مەن تانىستىرا وتىرىپ، بۇل باعىتتا ىزدەنەم دەگەن عا­لىمدار ءۇشىن جولباسشى بول­ماق. پروفەسسور ساۋلە وتە­عاليەۆا دا مو­نوگرا­فيا­نىڭ ماڭىزىنا توقتالا كە­لىپ، بۇل ەڭبەك مۋزىكاتانۋشى ماماندار ءۇشىن وقۋ قۇرالى ءھام قۇندى عىلىمي قازىنا دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: ء«ال-فارابي ەڭ­بەك­­تەرىنىڭ فاكسيمەلەرىن الەم كىتاپحانالارىنان جاتپاي-تۇر­­ماي ىزدەۋ، تابۋ، قازاق ويى­نىڭ، قازاق عىلىمىنىڭ باس­تى مىندەتى سانالۋعا ءتيىس. جاڭا قازاقستاننىڭ جاس ۇرپاعى قاس­تەرلى بابامىزدىڭ ەڭبەك­تە­رىنە ادال، ءام بەرىك نيەتپەن قا­رايتىنىنا سەنىم مول»، دەگەن ەدى. مونوگرافيالىق ەڭبەك مۋزىكاتانۋشى ماماندار ءۇشىن وقۋ قۇرالىنا اينالماق. ءال-فارابي مۇراسىن جاڭعىرتۋ ارقىلى تۇتاس تۇركى دۇنيەسىن بىرلىككە، رۋحاني ۇندەستىككە شاقىراتىن رۋحاني قازىنالار كوبەيە بەرگەي.

 

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

QazaqGaz ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ قۇرامى وزگەردى

قازاقستان • 02 جەلتوقسان، 2022

ماۋلەن اشىمباەۆ قىتاي حالقىنا كوڭىل ايتتى

پارلامەنت • 02 جەلتوقسان، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار