رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

يدەولوگيا

100 رەت كورسەتىلدى

جالپى، بىزدە ۇلتتىق يدەولوگيا بار ما؟ ارينە، جوق دەپ ايتا المايمىز، بار. بىراق ءيا، بىراق... ءجا، الدىمەن، از-كەم يدەولوگيا دەگەن سوزگە توقتالايىق. قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 4-تومىندا: «يدەولوگيا – تاپتىڭ، الەۋمەتتىك توپتاردىڭ مۇددەسىن بىلدىرەتىن، قوعامدىق سانا، فيلوسوفيالىق، مورالدىق، ەستەتيكالىق جانە ءدىني كوزقاراستار مەن تەوريالاردىڭ جيىنتىعى» دەگەن انىقتاما بەرگەن. بۇل تەرميندى العاش فرانتسۋز فيلوسوفى جانە ەكونوميسى دە گرەسسي (1754-1836) قولدانىپ، ول «يدەولوگيانىڭ ەلەمەنتتەرى» اتتى ءتورت تومدىق ەڭبەك جازعان. ونىڭ پىكىرىنشە، يدەولوگيا تۋرالى عىلىم، ول بارلىق تابيعات جانە قوعام تۋرالى عىلىمداردىڭ، ساياسات، ەتيكا جانە ت.ب. الەۋمەتتىك قۇبىلىستاردىڭ نەگىزىنە جاتۋعا ءتيىس.

قازاقى قاراپايىم ۇعىممەن ايتساق، ساناعا سىڭگەن دۇنيەنىڭ ءبارى – يدەولوگيا. ال بۇگىندە سانامىزعا نە سىڭبەي جاتىر... جەمقورلىق، بايلىق، ۇرلىق-قارلىق، الداۋ-ارباۋ، كىسى اقىسىن جەۋ... وسى جاعىمسىز ادەت كەيىنگە جاستاردىڭ ساناسىنا ءسىڭىپ كەتپەسە ەكەن دەپ الاڭدايسىز.

كەڭەس وداعى كەزىندە يدەولوگيا قۋاتتى قارۋ بولدى. وعان ولار الدىمەن زيالى قاۋىمدى، ونەر ادامدارىن تارتتى. ماسەلەن، ءبىر ۇلكەن اۋقىمدى ءىس-شارانى قولعا العاندا، ونى حالىققا جەتكىزۋ ءۇشىن كوركەم شىعارمالار، مۋزىكالىق تۋىندىلار جازدىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە، جاقسى دۇنيەلەر دە ومىرگە كەلدى.

بەلگىلى جازۋشى، مارقۇم ديداحمەت ءاشىمحان ۇلى اعامىزدىڭ ەرتەرەكتە «تۇركىستان» گازەتىنەن «ساناداعى شىرماۋىق» اتتى ماقالاسىن وقىدىم. سوندا قالامگەر: «تاۋەلسىزدىك العان­نان بەرگى جىلداردا ءبىزدىڭ ارامىزدا ەڭ كوپ تالقىعا ءتۇسىپ جۇرگەن سوز­دەردىڭ ءبىرى – وسى يدەولوگيا. ونى بىرەۋلەر بار دەيدى، بىرەۋلەر جوق دەيدى. «جوق» دەگەن ارينە، بوس ءسوز. يدەولوگيا بار، بار بولعاندا قانداي؟ جانە كەڭەس وداعىندا نەگىزىنەن ءبىر-اق يدەولوگيا، كوممۋنيستىك يدەولوگيا جۇرسە، بۇگىندە ءبىزدىڭ ارامىزدا يدەولوگيانىڭ بىرنەشە ءتۇرى ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداي» دەيدى دە، ەلىمىزدە ءورىس العان ءتۇرلى يدەولوگيالارعا ناقتى انىقتاما بەرەدى.

شىن مانىندە، يدەولوگياسىز مەملەكەت بولمايدى. نەگىزىنەن، حالىقتى باعىتتاپ، جەتەلەپ وتىراتىن مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ ورنى بولەك. ول ماقساتتى-جوسپارلى تۇردە ىسكە اسادى. ويتكەنى ونىڭ بارلىعى ءبىر تارتىپكە باعىنادى. ءتارتىپ بار جەردە جۇيەلى جۇمىس جۇرەدى. ال ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ تىزگىنى قاشاننان ۇلت زيالىلارىنىڭ قولىندا بولعان. بىزدە حالىققا سىيلى، بەدەلدى، ءسوزى ءوتىمدى زيالى ازاماتتار جەتەرلىك. وسىندايدا وتكەن عاسىرداعى سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا قازاق تەلەارناسىنا سونى وزگەرىس اكەلگەن ايتۋلى سىنشى، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، مارقۇم ساعات اشىمباەۆ اعامىز جۇرگىزگەن «پارىز بەن قارىز» اتتى باعدارلاماسى ەسىمە تۇسەدى. مەن سول كەزدە بالا بولسام دا، وسى باعدارلامانى اتا-اناممەن بىرگە كوردىم. سوندا ساعات اعا حالقىمىزدىڭ تاريحى، ءتىلى، ءدىنى، رۋحانياتى، مادەنيەتى تۋرالى رۋحتانىپ سويلەيتىن. سول رۋحتى سوزدەرىمەن ول كىسى قانشاما كورەرمەننىڭ ساناسىن وياتىپ، ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ ءدانىن سەپتى. بىزگە بۇگىن ءدال وسىنداي ۇلت ماسەلەسىن ەشنارسەدەن ىرىكپەي، بۇكپەي ايتاتىن پاراساتتى تۇلعالار مەن با­يىپتى باعدارلامالار قاجەت ەكەندىگىن سەزىنەمىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

مەسسي جەڭىسكە جەتەلەي المادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:35

شيرەك فينالعا ءوتتى

تەننيس • بۇگىن، 07:33

ءتورتىنشى ورىنعا تۇراقتادى

تەننيس • بۇگىن، 07:32

جۇلدەنىڭ اۋىلى الىس ەمەس

سپورت • بۇگىن، 07:28

بارىمتاعا – «قارىمتا»

قوعام • بۇگىن، 07:25

اسىق اتۋدان الەم چەمپيونى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 07:24

ادام كاپيتالىن ارتتىرۋعا ارنالادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:20

جاڭا رەفورماعا سەنىم زور

پىكىر • بۇگىن، 07:16

ءۇمىت ءسوزى

پىكىر • بۇگىن، 07:12

بۇل – بولاشاقتىڭ تاڭداۋى

پىكىر • بۇگىن، 07:08

اشىقتىقتى ارتتىراتىن يگى ىستەر

قازاقستان • بۇگىن، 07:05

قۇقىق ۇستەمدىگى – كەلىسىم كەپىلى

قازاقستان • بۇگىن، 07:03

ەرتەڭىمىز ءۇشىن ۇتىمدى شەشىم

ساياسات • بۇگىن، 07:00

كاسىپ كوزى – ءناسىپ كوزى

ەكونوميكا • كەشە

تۇڭعىش توراعانىڭ تويى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار