ينتەگراتسيا ءىزى
«ينتەگراتسيالىق ۇدەرىس العا جىلجي بەرمەك, ويتكەنى بۇل دا تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋ ماسەلەسى».ن.ءا.نازارباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى.
ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق وداقتىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق رىنوك قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق رىنوكتى قالىپتاستىرۋ وداققا مۇشە ەلدەردىڭ تەڭ دارەجەدەگى قارىم-قاتىناسىندا ءوزارا پايداسىنا نەگىزدەلىپ, سونداي-اق وداققا مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن ەسەپكە الا وتىرىپ, مەملەكەتتەردىڭ سۋبەكتىلەرى اراسىنداعى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ساۋداسى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ماقسات حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ءونىم ءوندىرۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ, مەنەدجمەنت جۇيەسى مەن تەحنولوگيالىق قايتا جاراقتاندىرۋدى ەندىرۋ.
ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق رىنوگىن قالىپتاستىرۋ قاعيداتتارى جونىندە
2013 جىلى ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق رىنوگىن قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى قابىلداندى. وداققا مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى ءوزارا ءىس-ارەكەتتەرى كەلەسى قاعيداتتارعا سۇيەنەدى: * مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىندەگى قوسارلى جۇمىستاردىڭ ەكونوميكالىق جانە تەحنيكالىق ارتىقشىلىقتارىن قولدانۋ; * قوسارلى جۇمىس اتقارۋ بارىسىندا ەكونوميكالىق نۇقسان كەلتىرمەۋ; * ءار مۇشە-مەملەكەتتىڭ ەلەكتر ەنەرگياسى رىنوگى مودەلدەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسەپكە الا وتىرىپ, مەملەكەتتەردىڭ جۇمىس جاساپ تۇرعان ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جۇيەسى نەگىزىندە مۇشە-ەلدەردىڭ ورتاق ەنەرگەتيكالىق رىنوگىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن قالىپتاستىرۋ; * ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىستىڭ تۇراقتى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى قۇرالدارى ەسەبىندە رىنوكتىق قارىم-قاتىناس پەن ادال باسەكەلەستىككە نەگىزدەلگەن تەتىكتەردى قولدانۋ; * مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى زاڭنامالارىن ۇيلەستىرۋدىڭ كەزەڭدىلىگى; * تەحنيكالىق نورمالار مەن ەرەجەلەردىڭ ۇيلەسىمدىلىگى.بيزنەسكە قىسىم جاسالمايدى
پرەزيدەنت جانىنداعى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن ءداستۇرلى بريفينگكە يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى البەرد راۋ جانە وسى سالانىڭ بىرقاتار وكىلدەرى قاتىستى.«ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قاتىسۋشى ەلدەر بيزنەسكە قىسىم جاسايتىن شەشىمگە تىيىم سالا الادى. اتاپ ايتقاندا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ بىردە-ءبىر ورگانى بيزنەسكە قىسىم جاسايتىن شەشىمدى قابىلداي المايدى. بۇنى بارلىق جاۋاپكەرشىلىكپەن مالىمدەيمىن. ەگەر دە وسىنداي فاكتى انىقتالسا, قاتىسۋشى مەملەكەت ونىڭ دەڭگەيىن جوعارى كوتەرۋگە نەمەسە ۇكىمەتتىڭ ۆەتوسىن ەنگىزۋگە مۇمكىندىگى بار. بۇل تۇرعىداعى ماسەلەلەر تولىق قاراستىرىلعان», دەدى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ا.راۋ.
سونداي-اق, ول الداعى قول قويىلاتىن كەلىسىمنىڭ اياسىندا كەدەن وداعىندا جيناقتالعان تاجىريبەلەر ەسكەرىلگەنىن دە تىلگە تيەك ەتتى. بۇل تۇرعىدا بيزنەسكە جاعداي جاساۋ, كەدەرگىلەردى جويۋ ماسەلەلەرىنە ايرىقشا ءمان بەرىلدى. مەملەكەتۇستىلىك ورگاندارعا ەشقانداي دا ەرەكشە وكىلەتتىلىك قۇقىعى بەرىلىپ وتىرعان جوق دەگەندى دە العا تارتتى. باسقوسۋدا سونىمەن بىرگە, قازاقستاننىڭ قۇرىلىس ماتەريالدارى ونەركاسىبى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى مارال تومپيەۆ ينتەگراتسيا جاعدايىندا وتاندىق كاسىپورىندار تابىستى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ۇلتتىق ستاندارتتاردى جوعارىلاتۋ كەرەك دەگەن ويىن ايتتى. «بۇرىن قازاقستاندىق قامتۋ بولدى, ياعني تەندەرلەرگە قاتىسۋ ءۇشىن قانداي دا ءبىر جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلدى. قازىرگى كەزدە ەكسپو-2017 اۋقىمدى جوباسى دايىندالۋدا. وسى تۇرعىدا وتاندىق كاسىپورىندار قيىن جاعدايعا تاپ بولۋى ىقتيمال. وسىنى ەڭسەرۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ كاسىپورىندارعا قانداي كەڭەس بەرۋگە بولادى؟ مەنىڭ ويىمشا, ءبىز تاپقىرلىق تانىتىپ, ءبىر قادام الدا بولۋىمىز قاجەت. مەن وسى كاسىپورىندارعا وزدەرىنىڭ ستاندارتىن, ياعني ۇلتتىق ستاندارتتى ازىرلەۋدى ۇسىندىم. سايىپ كەلگەندە, قول قۋسىرىپ وتىرعاننان پايدا شامالى», دەدى ول. م.تومپيەۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, رەسەيلىك جانە بەلارۋستىق ءوندىرۋشىلەر ازىرگە اۋقىمدىلىق تۇرعىسىندا ۇتىسقا شىعۋدا. ءوندىرىستىڭ ءىرى كولەمى ارقىلى تاۋارلاردىڭ قۇنى تومەندەتىلۋدە. ەگەر قازاقستاندىق ستاندارت بۇل ەلدەرگە قاراعاندا جوعارى بولسا, وندا ءوزىمىزدىڭ نارىقتى قورعاۋدا قاۋقارلىلىق تانىتۋعا ەلەۋلى مۇمكىندىك تۋماق. بۇل تۇرعىدا وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ اتالعان ەلدەردەگى وندىرىستەرگە قاراعاندا الەۋەتى ارتا تۇسپەك. سونداي-اق, قاۋىمداستىق توراعاسى ەلىمىزدە سوڭعى بۋىندى جابدىقتارعا نەگىزدەلگەن زاۋىتتار سالۋعا ايرىقشا باسىمدىق بەرۋ قاجەتتىگىن دە نازاردان تىس قالدىرمادى. ءابدىراحمان قىدىربەك, «ەگەمەن قازاقستان».دەرەك پەن دايەك
«ەكىباستۇز-گرەس-1» رەسەيگە ساعات سايىن 300 مۆت كولەمىندە ەلەكتر ەنەرگياسىن ەكسپورتتايدى. * * * 2010 جىلدىڭ 19 قاراشاسىندا «باعا بەلگىلەۋ جانە تاريفتىك ساياسات نەگىزدەرىن قوسا العاندا, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى تابيعي مونوپوليا قىزمەتىنە قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى» كەلىسىمگە قول قويىلدى. * * * 2011 جىلى 7 ساۋىردە كەلىسىمدى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا قۇجاتتار ازىرلەۋدىڭ كۇنتىزبەلىك جوسپارى بەكىتىلدى. * * * 2012 جىلدىڭ 22 تامىزى كەلىسىمدى ىسكە اسىرۋ قۇجاتتارى جاساقتالدى, جەلتوقساندا ەەك-ءتىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق تۇجىرىمداماسىن جاساقتاۋ بويىنشا وندىرىستىك كۇشتەردى زەردەلەۋ جونىندەگى كەڭەستىڭ تەحنيكالىق تاپسىرماسى ماقۇلداندى. * * * 2014 جىلى وندىرىستىك كۇشتەردى زەردەلەۋ جونىندەگى كەڭەستىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق رىنوگىن قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسىن جاساقتاۋدى اياقتاۋ جوسپارلانۋدا. (2014 جىلدىڭ قاراشاسى دەپ كۇتىلۋدە). تۇجىرىمداما كەلىسىلگەن سوڭ وداققا مۇشە-مەملەكەتتەر ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق رىنوگىن قالىپتاستىرۋ باعدارلاماسىن جاساقتايدى. * * * وداققا مۇشە-مەملەكەتتەر باعدارلاما شارالارى ورىندالعان سوڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق رىنوك قالىپتاسقاندىعى جونىندە حالىقارالىق كەلىسىمشارتقا وتىرادى.5 000 «بەلارۋس» تراكتورى قۇراستىرىلدى
بۇرىن جەڭىل ونەركاسىبىمەن ايگىلى بولعان سەمەي قالاسىندا بۇگىندە اۋىر ونەركاسىپ تە دامىپ كەلەدى. سول ساناتتاعى سەمەي اۆتوقۇراستىرۋ زاۋىتى ەلىمىزدىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا اياسىنداعى سونى مۇمكىندىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانىپ وتىر. جۋىردا «سەماز» جشس باس ديرەكتورى, شىعىس قازاقستان وبلىسى ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى اسەمقان دوسقوجانوۆپەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق بايلانىستار شەڭبەرىندەگى وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ مۇمكىندىگى جونىندە اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– اسەمقان سەرىحان ۇلى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسى بويىنشا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ۇدەرىستەرى كۇن ساناپ جاندانىپ كەلەدى. ءسىز باسقارىپ وتىرعان زاۋىت بەلورۋستىق تراكتورلار مەن رەسەيلىك جۇك كولىكتەرىن شىعاراتىنىنان حاباردارمىز. قازاقستان, رەسەي جانە بەلورۋسسيا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ نىعايۋى كاسىپورىندارىڭىزعا قانشالىقتى پايدا اكەلدى؟
– ءبىزدىڭ زاۋىتىمىز قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسىنا سايكەس, ەلىمىزدىڭ ماشينا جاساۋ جانە اۆتوونەركاسىبىن دامىتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان بولاتىن. قۇرىلعان كەزەڭنەن باستاپ ەلىمىزدىڭ بارلىق قالالارىمەن جانە بەلورۋسسيا, رەسەي, قىتاي مەملەكەتتەرىمەن تىعىز جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. العاشقى جىلدارى بەلورۋسسيامەن ينتەگراتسيالىق بايلانىس اياسىندا «بەلارۋس» تراكتورىنىڭ ءتۇرلى ماركالارىن جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قاجەتتى ەگىستىك تەحنيكالارىن شىعاردىق. ودان بولەك, رەسەيلىك «ورال», قىتايلىق «Shacman» جۇك كولىكتەرىن جانە كورەيالىق «Daewoo Bus» اۆتوبۋستارىن شىعارىپ جاتىرمىز. بۇل ونىمدەردى ءبىز رەسەي مەن بەلورۋسسيا نارىعىنا ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا شەڭبەرىندە ساتۋعا مۇمكىندىك الدىق. قازىرگى ۋاقىتتا زاۋىت ءونىمدەرىنە سۇرانىس بار. زاۋىتتا قۇراستىرۋدى ەندى قولعا الىپ جاتقان رەسەيلىك جۇك ماشيناسىنىڭ ۇستىنە ءتۇرلى سالاعا قاجەتتى جابدىقتاردى ورناتىپ, پايدالانۋعا مۇمكىندىك مول. ءماسەلەن, شارۋا قوجالىقتارى ونىڭ ۇستىنە كىشىگىرىم ءۇي سياقتى جابدىقتالعان ۆاگون, قۇرىلىس كومپانيالارى كوتەرگىش كراندى ورناتۋىنا بولادى.
– زاۋىت 2006 جىلى تىركەلگەن ەكەن. سول ۋاقىتتان بەرى قانشا ءونىم شىعاردىڭىزدار؟
– ءيا, جۇمىسىمىزدى باستاعالى ون جىلعا جۋىقتاپ قالدى. 2006 جىلى زاڭدى تۇردە تىركەلدىك. ال جۇمىسىمىزدى 2007 جىلى باستاعان بولاتىنبىز. سودان بەرى التى ءجۇز داناعا جۋىق اۆتوبۋس شىعاردىق. اسىرەسە, بەلورۋسسيامەن تىعىز ارىپتەستىك بايلانىستىڭ ناتيجەسىندە, 5 000 تراكتور قۇراستىردىق. بۇلاردىڭ بارلىعى دەرلىك ساتىلىپ كەتتى. ەندى زاۋىتىمىزدا جۇك ماشينالارى قۇراستىرىلۋدا. بۇگىنگە دەيىن ەكى جۇزدەن استام جۇك كولىگىن شىعاردىق. بيىل مىڭ جارىم ماشينا شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
– زاۋىت ونىمىنە كورشىلەس ەلدەردەن سۇرانىس قانشالىقتى؟
– ارينە, سۇرانىس جوعارى. ءتىپتى, موڭعوليا ەلى دە قازاقستاندىق تەحنيكالارعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, الىپ جاتىر. ونىمدەرىمىزدى وزىمىزگە جاقىن ورنالاسقان رەسەيدىڭ التاي ايماعىنداعى شارۋا قوجالىقتارى كوپ الادى. جالپى, ونىمدەردىڭ باعاسى رەسەي مەن بەلورۋسسيادا شىعارىلاتىن تەحنيكا قۇنىمەن شامالاس. دەسە دە, كورشىلەس ەلدەردىڭ شەكارالاس وڭىرلەرى بىزدەن السا تەحنيكانى تاسىمالداۋ شىعىنى ازايادى. ياعني جاڭا تەحنيكانى سەمەي قالاسىنان جۇرگىزىپ الىپ كەتەتىندىكتەن, ولارعا ءبىزدىڭ تەحنيكالارىمىز الدەقايدا ءتيىمدى. ال ونىمدەرىمىزدىڭ ساپاسى وتە جوعارى. رەسەي تەحنيكاسىنىڭ ساپاسى تۋرالى ايتا المايمىن. ويتكەنى, ولار كونۆەيەرلىك تاسىلمەن شىعارادى. ءبىزدىڭ زاۋىت تا وسى تاسىلگە جۇگىنەدى. بىراق ءبىز كۇنىنە سەگىز تەحنيكا قۇراستىرامىز. نەگىزى ماشينا قۇراستىرۋ سالاسىندا تازا اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەدەن گورى قول ەڭبەگىنە سۇيەنەتىن زاۋىتتاردىڭ ونىمدەرى ساپالى بولادى. ءبىز دە تاجىريبەلى مامانداردىڭ قول ەڭبەگىنە ارقا سۇيەيمىز. سوندىقتان, تەحنيكانىڭ ساپاسىندا ءمىن بولمايدى.
– وتاندىق شارۋا قوجالىقتارىنا تەحنيكالار ارزانعا تۇسە مە؟
– ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن شارۋاشىلىقتارى بىزگە تاپسىرىس بەرىپ جاتىر. ويتكەنى, مەملەكەت تاراپى «قازاگروقارجى» اق ارقىلى شارۋا قوجالىقتارىن ينۆەستيتسيالاۋعا ۇلكەن قولداۋ كورسەتىپ وتىر. ناتيجەسىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ سۋبەكتىلەرى بۇگىندە تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا مۇمكىندىك الدى.
– كاسىپورىندا قانشا ادام ەڭبەكپەن قامتىلدى؟
– زاۋىت جۇمىسىن باستاعان كەزەڭدە سەكسەن ادام ەڭبەك ەتەتىن. بۇگىندە ماماندار مەن جۇمىسشىلاردىڭ سانى ءۇش جۇزگە جەتتى. ولار ورتاشا ەسەپپەن ايىنا 85 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ەڭبەكاقى الادى. ءبىز ەلباسىنىڭ ۇندەۋىنە بايلانىستى قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ جالاقىسىن 10 پايىزعا كوتەردىك. الداعى مامىر, ماۋسىم ايلارىندا تاعى دا كوتەرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. زاۋىتتىڭ ورىستەۋىنە مەملەكەت تاراپىنان كوپتەگەن كومەك بولىپ جاتىر. ماسەلەن, پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن كاسىپكەرلەردى تەكسەرۋگە موراتوري جاريالانعانى بەلگىلى. البەتتە, بيزنەس نىساندارىن تەكسەرۋ ەڭبەك ءونىمدىلىگىن سايابىرسىتادى. كاسىپورىننىڭ ەسەپ-قيساپ ءبولىمى تەكسەرۋ جۇمىستارىمەن ۋاقىت وتكىزەدى. وزگە جۇمىس ونبەيدى. سوندىقتان, كاسىپكەرلىكتى تەكسەرۋگە جاريالانعان موراتوري زاۋىتىمىزدىڭ ىلگەرىلەۋىنە كوپ پايداسىن تيگىزىپ جاتىر دەۋگە بولادى. ءبىز توسقاۋىلسىز جۇمىس ىستەپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرساق, سالىق ءتۇسىمى دە كوپ بولادى. جىلىنا بيۋدجەتكە 100 ميلليون تەڭگەگە جۋىق سالىق تولەيمىز.
– اۋىر ونەركاسىپ سالاسى ەكونوميكالىق قيىندىقتار تۋعاندا الدىمەن سىر بەرەدى دەيدى. زاۋىت بۇگىندە ءوزىن-ءوزى اقتاپ جاتىر ما؟
– تولىعىمەن اقتايدى. ەلىمىزگە ءىرى زاۋىتتار كەرەك. سوندىقتان زامان سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرە الاتىن تەحنيكا ماماندارىن كوپتەپ دايارلاۋىمىز قاجەت. مەملەكەت باسشىسى ونىمدەردى شەتەلدەن دايىن كۇيىندە الا بەرمەي, ءوزىمىز دايىنداۋىمىز كەرەكتىگى جونىندە ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ زاۋىتقا قاجەتتى جەكەلەگەن بولشەكتەردى وندىرەتىن تسەحتار مەن زاۋىتتار قۇرىلسا جاقسى بولار ەدى. بولاشاقتا ونى دا ۇيرەنەمىز. مۇنىڭ ءبارى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر بارىسىندا ەلدىك قۋاتىمىزدى ەسەلەيدى. «سەماز» باسشىلىعى رەسەي مەن بەلورۋسسيا ەلدەرىنە ساتىلعان ءونىم كولەمىنە جىل سايىن ساراپتاما جاساپ وتىرادى. سونداي-اق, اسكەري سالادا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بويىنشا تاپسىرىستار تۇسۋدە.
مەملەكەتتىڭ قولداۋى ۇلكەن سەبىن تيگىزىپ تۇر. ەگەر مۇنداي قولداۋ بولماسا, زاۋىت اياعىنان تىك تۇرا المايدى. «قازاگروقارجى» ينستيتۋتى 6 پايىزدىق ۇستەمەمەن 1 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى ءبولدى. بيىل بۇل قارىزدى جابۋعا مۇمكىندىگىمىز بار.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ پايداسى مول. بۇرىن 16 ميلليون حالىق بولساق, بۇگىنگى تاڭدا 170 ميلليون حالقى بار الىپ كەڭىستىككە شىعىپ وتىرمىز. بۇل – ۇلكەن نارىق. جۇمىس ىستەيتىن جان جولىن تابادى. ءبىز بۇل ينتەگراتسياعا نارىقتىق ەكونوميكاعا بەيىمدەلگەن كەزدە كەلدىك. ەندى ءبىر-ەكى جىلدان كەيىن وتانداستارىمىز وسى ۇلكەن نارىقتىڭ العاشقى پايداسىن كورە باستايدى دەپ ويلايمىن. اتالعان نارىقتى شاعىن كاسىپكەرلەردىڭ دە ءتيىمدى پايدالانۋىنا بولادى. سوندىقتان, زاۋىتتى كەڭەيتۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جاتىرمىز. ءساتىن سالسا, الداعى جىلدارى زاۋىتتا مىڭ جۇمىس ورنى اشىلاتىن بولادى.
اڭگىمەلەسكەن
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان».
سەمەي.
