كەلسە ەكەن اكەم!..
كورسەم ەكەن اكەمدى!..
كوكىرەگىنە تۇنعان وسى ءبىر قوس قاناتتى قيالمەن ءومىر ءسۇرىپ, عۇمىر كەشىپ كەلە جاتىر. سول قيالىنىڭ تالعان ءبىر شاقتارى دا از بولماعان. تالاي ءبىر تالىقسىپ, شالدىعىپ بارا جاتقان شاقتارىندا مىنا جارىق الەمنەن الدەقاشان عايىپ بولعان قايران اكە تۇسىنە كىرىپ, بۋلىعىپ جىلاپ جاتقان جالعىز ۇلىن جۇباتىپ, مۇنى سول ءبىر ءتاتتى ۇيقىسىنان وياتىپ, بويىنا قايتا ءبىر كۇش-قۋات قۇيىپ, ويىن تۇزەپ, ەڭسەلەتىپ, تۇرعىزىپ جىبەرەتىن. كۇنى بۇگىنگە دەيىن رۋحىمەن جەلەپ تە, جەبەپ تە كەلە جاتقان, قان مايداننان قايتپاي قالعان سول اكەنىڭ سوڭىنان ەڭبەكتەپ قالعان التى ايلىق ۇل مىنا ءومىردىڭ اكە ساباقتاپ كەتكەن ماڭگىلىك ولمەيتىن تامىرىنان ءنار الىپ ەندى مىنە, ءوزى دە ەلگە اعا بولدى.
1941 جىلدىڭ 28 اقپانىندا بەيكۇنا جارىق دۇنيەنىڭ ەسىگىن اشقان قايىرلى دا ءوز اكەسى قامزەنىڭ جەر الەمدە تۇتانىپ جۇرە بەرگەن سوعىسقا سول 1941 جىلدىڭ 3 تامىزى كۇنى اتتانىپ كەتىپ بارا جاتقانىن دا بىلە قويمادى. بەرتىن... تىم بەرتىن, ەسى كىرىپ, ەرجەتە باستاعان بالاڭ كۇندەرى عانا ءار بالانىڭ, اركىمنىڭ اكەسى بولادى ەكەن-اۋ دەگەن ويعا كەلگەنى بار-دى.
– مەنىڭ اكەم قايدا ەكەن؟ مەندە نەگە اكە جوق؟!.
وسى ءبىر ساۋالدى دا ازاپتى ويلار مازالاعان شاقتاردا قايسار كوڭىلى جاسىپ تا قالاتىن. قوس جانارىنا مۇڭ تولىپ, جانى جابىرقاپ سالا بەرەتىن شاقتارى دا از بولماعان. سول جابىرقاۋ دا توسىرقاۋ كوڭىلمەن ءجۇرىپ ەرجەتتى, ازامات بولىپ وسكەن شاعىندا اكەسى قامزە قۇرمانوۆتىڭ ۇلى وتان سوعىسىندا حابارسىز كەتكەنىن ءبىلىپ ەدى بۇل.
كەشەگى سوعىستا حابارسىز كەتكەن اكەنىڭ سوڭىندا قالعان جالعىز تۇياق, جالعىز ۇلدىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن جان جۇرەگىنىڭ ءتىلىم-ءتىلىمى شىعىپ, سىزدايتىنىن ءبىر ءوزى عانا بىلەدى.ونىڭ سىزى دا ءبىر وزىنە عانا ءمالىم. قايران اكەنىڭ نە بەينەسىن كوز الدىنا ەلەستەتە الماي, نەبىر سۋرەتىن تابا الماي كۇنى بۇگىنگە دەيىن قينالىپ كەلە جاتقانى دا ءبىر وزىنە ايان جاي. ايتەۋىر, اكەسىنىڭ كوزىن كورگەندەردەن اكەسى جايلى سۇراۋمەن بولاتىن, سوعان دا الدانىپ, جۇباناتىن.
– ە, شىراعىم-اي, نەسىن سۇرايسىڭ, سەنىڭ اكەڭ, جارىقتىق, ابزال ءبىر ازامات ەدى-اۋ,– دەپ باستالار كوز كورگەندەردىڭ سول ءار اڭگىمەسىن ەستي بەرۋگە كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇمار. بۇل جولى دا جاسى توقساننان اسىپ بارا جاتقان زاتكەن اجەمىزدىڭ:
– سەنىڭ اكەڭنىڭ سوعىسقا قالاي اتتانعانى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوز الدىمدا. ەسىمدە عوي... ەسىمدە عوي ءبارى دە! جارىقتىق, سابىرلى, ماڭعاز ەدى عوي سەنىڭ اكەڭ! سوعىسقا اتتانىپ بارا جاتىپ تا سول جايساڭ مىنەزىنەن ءبىر تانبادى. جىلاپ-سىقتاپ جاتقانداردى دا ءوزى تىيىپ تاستاعان ەدى.
– جىلاماڭدار! ءبىزدىڭ تىلەۋىمىزدى جىلاماي تىلەڭدەر. انە, مەنىڭ اپامدى كورمەيسىڭدەر مە؟! – دەپ ءوزىنىڭ تۋعان اناسى راحيلانى كورسەتتى سەنىڭ اكەڭ. جارىقتىق, راحيلا اجەڭ كوزىنە ءبىر تامشى جاس الماستان, سەنىڭ اكەڭدى ءوز بوساعاسىنان ءبىر اللادان تىلەك تىلەپ شىعارىپ سالىپ ەدى-اۋ. سەنىڭ اناڭ موماقان, مەن... تاعى دا كوپ كەلىنشەك بار قامزەلەردى كوكشەتاۋعا دەيىن شىعارىپ سالدىق. قۇداي ساقتاسىن, ۆوكزال باسى حالىققا سىيماي كەتىپتى. اكەڭدەردى مىنگىزگەن ءداۋ ۆاگوننىڭ ۇلكەن ەسىگى جابىلماعان قالپى, پويىز ورنىنان جىلجي بەردى. اقىرىن جىلجىعان سول پويىزدىڭ سوڭىنان ءبىر ەلى قالماي, قول بۇلعاپ ەرە ءجۇرىپ, قۇداي-اۋ, ءبىر ون شاقىرىمداي جەر-اۋ دەيمىن, ون بەسىنشى رازەزگە دەيىن شىعارىپ سالعانبىز. سول عوي, اينالايىن!..
قىرىق ءبىرىنشى جىلى ءدال قىرىق ءبىر جاسىندا سوعىسقا اتتانعان قايىرلىنىڭ اكەسى قامزە قۇرمانوۆ كۋرسك يىنىندەگى الاپات قان-قاساپ شايقاستا وپات بولعانى انىق ەدى. حابارسىز كەتتى دەگەن «قارا قاعاز» دا كەلىپتى ەلىنە. قايىرلىنىڭ اتاسى قۇرمان مەن اجەسى راحيلانىڭ, ءوز اناسى موماقاننىڭ ارقالارىنا سالىپ, كوتەرىپ ءجۇرىپ اسىراعان, ءبىر اكەنىڭ سوڭىنان ەڭبەكتەپ قالعان جالعىز ۇلى قايىرلى دا جەتىمدىكتىڭ دە, جوقشىلىقتىڭ دا اششى ءدامىن تاتىپ ءوستى.
كوكشەتاۋداعى جەتىم بالالارعا ارنالعان مەكتەپ پانسيونىندا وقۋ وقىپ, ءبىلىم الدى. ونان كەيىن جۇرگىزۋشى دە بولدى. ونان كەيىن جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسىپ, جوعارى ءبىلىمدى دارىگەر ماماندىعىن الىپ, ءار جەردە قىزمەت جاسادى. بۋرابايداعى ىرگەلى ءبىر شيپاجايدىڭ باس دارىگەرى بولىپ, قاتارىنان 31 جىل سوعان باسشىلىق جاسادى. «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن دارىگەرى», «بۋراباي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» سىندى اتاق-دارەجەلەرى جانە دە بار. بۇرىنعى كوكشەتاۋ, ونان كەيىن اقمولا وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى بولا ءجۇرىپ, ەل تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋدىڭ باستاۋ ىستەرىنىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. كوپشىلىك قايىرلى اعانى بۋرابايدىڭ بۇگىنگى يەسى دەپ تە, شىنايى جاناشىرى دەپ تە تانيدى. ارعى تەگى حان ابىلايدان تامىر تارتاتىندىعىن ايتا وتىرىپ, ول وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنان باستاپ بۋرابايدىڭ تابيعاتى مەن ەكولوگياسىنىڭ ناشارلاپ كەلە جاتقاندىعىنا بيلىكتىڭ دە, جۇرتشىلىقتىڭ دا نازارىن اۋدارا ءبىلدى. كوز جاسىنداي مولدىرەگەن كولدەرىنىڭ تۇنىعى لايلانىپ, سۋى تارتىلىپ بارا جاتقاندىعىن دا, قاراعايى مەن قايىڭىنىڭ رەتسىز وتالىپ جانە دە نەبىر قۇرىلىستاردىڭ بەي-بەرەكەتسىز جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىن ايتىپ تا دابىل كوتەردى, وسى تۇيىقتان شىعۋدىڭ جولدارىن ۇسىندى. سول بەلسەندىلىگى بىرەۋگە ۇنادى, بىرەۋگە ۇنامادى. الايدا كوز الدىنداعى بۋرابايدىڭ ادام تاعىلىعىنان تۇنشىعا باستاعان تاعدىرىنا بەيجاي قاراي المادى. ەڭ اۋەلى بۋراباي كولدەرىنەن تەحنيكالىق جانە تۇرمىستىق مۇددەلەر ءۇشىن سۋ الۋدى توقتاتۋ كەرەك, بۇل ءۇشىن جەراستى سۋ كوزدەرى جەتىپ ارتىلادى دەگەن قايىرلى قامزە ۇلىنىڭ ويىنىڭ دۇرىستىعىنا ەندى كوز جەتە باستاعانداي بولدى. بۋراباي ءۇشىن «ايعايشىل» اتانعان قايىرلى قۇرمانوۆتىڭ كوڭىلى ورنىعارلىقتاي شارۋالار قولعا الىنىپ, كوپ ماسەلەلەردىڭ تۇيىندەرى شەشىلە دە باستادى.
– بۇگىنگى كۇنى بۋراباي قايتا ءتۇلەپ, قايتا جاسانىپ جاتسا, ول ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارقاسى دەپ بىلەمىن. ءبىر مەنىڭ ون بەس-جيىرما جىل بويعى جانايقايىما كىم قۇلاق اسىپ ەدى؟ ەلباسى بۋرابايدىڭ قايتالانباس سۇلۋلىعى مەن عاجايىپ تابيعاتىن كەلەر ۇرپاققا قاز-قالپىندا جەتكىزۋ كەرەك دەپ ايتتى دا, بۋرابايدىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا, بۇل ارانى الەمدىك دەڭگەيدەگى كۋرورت ورتالىعىنا اينالدىرۋ جونىندە تاپسىرمالار بەرمەگەندە ءبىز بۇگىنگى بۋرابايدان الدەقاشان ايىرىلىپ تا قالاتىن ەدىك, – دەپ ءسال-ءپال ويعا بەرىلدى. الگىندەي بولعان جوق جادىراڭقى قالىپپەن: «مەن ەلباسىن بۇرىن دا جاقسى كورۋشى ەدىم, سەنىڭ «الەمدى جۇرەگىنە سىيعىزعان» اتتى كىتابىڭدى وقىپ, ەلباسىنا ءتىپتى دە ءتانتى بولدىم», دەدى. بۇل زەيىندى دە زەرەك كوڭىلدى, پاراساتتى دا ويلى اعانىڭ جۇرەكجاردى ادال نيەتى بولاتىن.
ەل اعاسى سول بۋراباي كوركەيە ءتۇسسىن دەگەن وي نيەتىمەن ابىلاي حان مەن ساكەن سەيفۋلليننىڭ ەسكەرتكىش بيۋستەرىن دە ءوز قولىمەن تۇرعىزدىردى.قاشان بولسىن ونەر ادامدارىن قولداپ, ولارعا قامقور قولىن سوزىپ جۇرگەنى دە سۇيسىندىرەدى. ءوز توڭىرەگىنە نەبىر جاقسىلار مەن جايساڭداردى جيناي بىلەتىن جانە دە كەمباعىل جاندارعا قايىرىمدىلىق جاساۋعا كەلگەندە «اتىمتاي جومارتتىق» تانىتار ادامي كەلبەتىنە دە ريزا بولارىڭ بار. بۋرابايعا دەمالۋ ءۇشىن اعىلىپ كەلىپ جاتقان قازاق ەلىنىڭ نەبىر جايساڭ جاندارىنىڭ ءبارى دە قايىرلى قۇرمانوۆتىڭ مەيماندارى ما دەپ قالارىڭ دا بار.اڭقىلداعان جانىمەن اق داستارقانىن جايىپ, قارسى الىپ جاتقاننان جاڭىلار دا, جالىعار دا ەمەس. سوندىقتان دا «ەلىڭدە كىمىڭ بار؟» دەگەن ساۋال قويىلار بولسا, كوكشە ءوڭىرىنىڭ حالقى ەڭ اۋەلى وسى قايىرلى قامزە ۇلىنىڭ ەسىمىن اتارى دا انىق.تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ «قۇرمەت» جانە «پاراسات» وردەندەرىنە يە بولعان دا ءبىزدىڭ وسى قايىرلى اعامىز! بۇل قۇرمەت پەن بۇل پاراساتتى سىيعا ول ابدەن لايىقتى جان ەكەندىگىنىڭ داۋ تۋدىرماسى انىق.
نەسىن ايتاسىز, ءوزىنىڭ تالابىمەن, ءوزىنىڭ ادال ەڭبەگىمەن ماڭدايىنا جازعان ىرىزدىعىن تەرىپ جەپ, ەلگە تانىمال, قالىڭ جۇرتىنا قادىرلى ازامات بولا ءبىلدى. ەڭ باستىسى, ءجۇزى جارقىن, بەتى اشىق, ەشكىمنىڭ الدىندا ۇيالمايتىنداي, ماعىنالى دا ءماندى, ونەگەلى عۇمىر كەشىپ كەلەدى. توڭىرەگىنە بار جاقسى, جايساڭدى جيناپ توپتاستىرا بىلەر بيىك ادامي قاسيەتتەرىمەن, سىرباز دا ماڭعاز كەيپىمەن, اق سويلەپ, ءادىلىن ايتا بىلەر ءورشىل مىنەزىمەن, قانىنا تارتقان تەكتىلىگىمەن ىرىلەۋ كورىنەتىن قايىرلى قامزە ۇلىنىڭ جان ءدۇنيەسىندەگى مەيىرىم مەن ىزگىلىكتى تاني ءبىلگەن دە ابزال. ءبىر بويىنا ءبىتكەن سول ابزال ادامي قاسيەتتەرىن تاني الساڭ, قايىرلى قامزە ۇلىنداي ازاماتتىڭ جان سىرىنا قانىعا تۇسەرىڭ دە انىق.
سول قايىرلى اعانىڭ ماڭگىلىك بىتپەيتىن ءانى, ماڭگىلىك تارقامايتىن ساعىنىشى, ماڭگىلىك ايىقپايتىن مۇڭى بار جۇرەگىندە. ول – اكەنىڭ ءانى, ول – اكەگە دەگەن ساعىنىش, ول مۇڭ – اكە مۇڭى! جان ءدۇنيەسىن ءاردايىم ساعىنىشپەن سارعايتىپ, مۇڭىمەن تولعاندىرىپ, ويلاندىرار, كوڭىلىنىڭ جۇبانىش تابار تايانىشى دا, تىرەگى دە جىل وزعان سايىن ازايىپ بارا جاتقانداي. ۋاقىتتىڭ زاڭدىلىعى بولار, كۇنى كەشەگى اكەسىنىڭ كوزىن كورگەندەر قاتارى سيرەپ بارادى. جان دۇنيەسى ساعىنىشتىڭ ىستىق الاۋىمەن لاپىلداي جونەلگەندە, جولاي بولسىن سوعىپ تۇرار ءوز اكەسىنىڭ ءوز قولىمەن قۇرعان ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلى شوڭاي بولسا, ول دا تاراپ, ورنىندا كوشكەن ەلدىڭ جۇرتى عانا قالدى.
«جەر بەتىندە شوڭاي اتتى اۋىل بولعاندىعىن ۇمىتپاڭدار» دەگەندەي, ءوز بەتىمەن ءوسىپ شىققان ءۇش قاراعاي جەل وتىندە تۇرىپ, وتكەن-كەتكەنگە سالاۋات ايتىپ, بەزەكتەپ, بەبەۋ قاعادى ەن دالانىڭ توسىندە. ونان سوڭ... وسى اۋىلدىڭ مىنا جارىق دۇنيەدەن وزعان تالاي دا تالاي ءبىر ابزالدارىن ءوز توپىراعىنىڭ باۋىرىنا باسىپ, مىنا تىرشىلىككە سەلت ەتىپ, ەشبىر ءۇن قاتپاستان بۇيىعىپ جاتقان ۇلكەن ءبىر قورىم عانا بار. بۇل زيراتتا قۇرمان... راحيلا... موماقان... بىرەۋى قايىرلىنىڭ اتاسى, بىرەۋى اجەسى جانە ەندى ءبىرى اناسى, ءبىراز اعايىن-تۋىستارى جاتىر. ەندى باراتىن جەرى دە, سوعاتىنى دا وسى اۋىل قورىمى. كوز كورگەندەر ازايعان سايىن باسقا بارار جەرىنىڭ دە اياسى تارىلىپ بارا جاتقانداي. ەندى, مىنە, سول زيراتتاعى ءوز اكەسىنىڭ قابىرىنە دە ءجيى سوعاتىن بولىپ ءجۇر. 2004 جىلى قايىرلى قامزە ۇلى ءوز اكەسىنىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي تۋعان اۋىلى شوڭايدىڭ ىرگەسىندەگى قورىمعا قۇلپىتاس قويدى, اكەسىنىڭ بەيىتىن جاسادى. اۋىل... ەلدى جيناپ, اس بەرىپ, قايران اكەسىن, ارۋلاپ, اق جۋىپ, تۋعان جەرىنىڭ قويناۋىنا بەرگەندەي امال جاسادى. قولىنا ءبىر ۋىس توپىراقتى الىپ تۇرىپ, قوس جانارىن جۋىپ كەتكەن كوز جاسىنا دا يە بولا المادى. قىزىل قىشپەن ورىلگەن قابىر ىشىندە اكەسىنىڭ سۇيەگى جوق بولسا دا, جانجۇرەگىنىڭ جانارىنان تامىپ تۇسكەن كوز جاسىنا مالىنعان جاڭاعى ءبىر ۋىس توپىراقتى اكە قابىرىنە سالدى.مىنە, كەشەگى ۇلى وتان سوعىسىندا وپات بولىپ, قاي جەردە كومىلىپ قالعانى دا بەلگىسىز ءوز اكەسىنىڭ سۇيەگىن تۋعان اۋىل قورىمىنا بالاسى بولىپ ويشا «جەرلەگەن» وسى ءبىر جان تولقىتارلىق جانە دە جۇرەك سىزداتارلىق ساتتەن بەرى قايىرلى دا اكە بەيىتىنە ءجيى سوعىپ, قۇران وقىتىپ, دۇعا قىلاتىن بولىپ ءجۇر.
«اسىل اكە, اياۋلى اكە, جان اكە,
تاۋقىمەتتى تىك كوتەرگەن نار اكە.
وزەگىمدى ورتەگەندەي وزىڭە,
سارقىلمايتىن ساعىنىشىم بار, اكە!
بولاتتايىن تاسقا جانىر ءتوزىمدى,
نەلەر ارىس ەلدەن جىراق كوز ءىلدى.
ءتانىڭ-راحات, جانىڭ ءجاننات تۇراعى,
ۇرپاقتارىڭ ۇمىتپايدى ءوزىڭدى!
سوعىس دەگەن جۇرەكتە تۇر جاڭعىرىق,
ەلىڭ ەسەن, جاتىر جۇرتىڭ جاڭعىرىپ.
ءبىر قيىردا قالساڭ-داعى بەيمالىم,
تۋعان ەلدە بەلگىڭ تۇرسىن ماڭگىلىك!
ۇلىڭ قايىرلى»,
دەپ جازىلعان قارا قۇلپىتاستاعى جىر جولدارىمەن ءوزىنىڭ جان دۇنيەسىنىڭ اكەگە دەگەن سىرى مەن ساعىنىشىن, زارى مەن مۇڭىن ايتا بىلگەندىگىن اڭعارۋعا بولار ەدى.
قىزىل كىرپىشپەن قورشالعان قورىم ىشىندە اق ارۋلانىپ جەرلەنگەن اكە مۇردەسى, اكە سۇيەگى جاتپاسا دا, ايتەۋىر قاسيەتتى جەر-انانىڭ قاي بۇرىشىنىڭ بولماسىن توپىراعىن جاستانىپ جاتقانى ءمالىم عوي. تۋعان ەلى مەن تۋعان توپىراعىندا اكەسىنىڭ تىم بولماسا ەلەسى قالسىن, ايتەۋىر قايران اكە مىنا جەر بەتىنەن بەلگىسىز كەتپەسىن دەگەن پەرزەنتتىك نيەتىمەن ورناتقان وسىناۋ قۇلپىتاس قايىرلى قامزە ۇلىنىڭ ءوز اكەسىنە عانا ەمەس, سوعىستا حابارسىز كەتىپ, ءوز تۋعان جەرلەرىنەن ءبىر ۋىس توپىراق تا بۇيىرماعان بارلىق سوعىس قۇرباندارىنا ورناتقان ماڭگىلىك ەسكەرتكىشى. بۇل قۇلپىتاس – سوعىس قاسىرەتى. بۇل قۇلپىتاس – مايداننان ورالماعان, قايران دا قايران اكەلەرىن كۇتۋمەن زارىققان, توسۋمەن كوڭىلدەرى توسىرقاپ, جابىعىپ قامىققان, كەلەر... ايتەۋىر ءبىر كەلەر دەگەن ۇمىتپەن ساعىنىپ, سارعايىپ ءومىر كەشكەن قايىرلى سىندى تالاي دا... تالاي دا ءبىر ۇرپاقتاردىڭ ماڭگىلىك ساعىنىشى, ماڭگىلىك تاۋسىلمايتىن, ەشقاشان كونەرمەيتىن جانە دە ەشقاشان بىتپەيتىن اكەگە ارناعان ماڭگىلىك ءانى!
اقمولا وبلىسى,
بۋراباي كەنتى.
