تىلسىمىن ىشىنە بۇككەن قۋىرشاق ونەرى ەرتە زاماندارداعى جارمەڭكەلەردەن باستاۋ الىپ, بۇگىندە بالالارعا رۋحاني-مادەني ءومىردىڭ العاشقى باسپالداعى بولىپ وتىر. ساحنادا ءتىرى ادام سەكىلدى ويناپ-كۇلەتىن ءھام ءتۇرلى ءتۇستى وبرازدارىمەن كوڭىلدى اۋلاپ, جاقىن دوسىڭداي سىر شەرتەتىن قۋىرشاقتار بالا-كورەرمەننىڭ ساناسىنا تەز ءسىڭىپ, رۋحاني يممۋنيتەتىن قالىپتاستىرادى. قۇندىلىقتار اۋىسقان قازىرگى قوعام بالا تاربيەسىنە ىقپال ەتەتىن ساحنالىق مادەني ءىس-شارالارعا مۇقتاج ەكەنى تاعى انىق.
بۇگىندە ەلىمىزدە رۋحانياتتىڭ تەمىرقازىعى سانالاتىن بارلىعى 65 تەاتر بار: ونىڭ 54-ءى مەملەكەتتىك, 11-ءى جەكەمەنشىكتە. ال جاس كورەرمەندەرگە ارنالعان 6 تەاتر بولسا, قۋىرشاق تەاترلارىنىڭ سانى – 7. ولار الماتى, نۇر-سۇلتان, اقتوبە, پەتروپاۆل, قوستاناي, اقتاۋ, شىمكەنت قالالارىندا ورنالاسقان (ايتا كەتەيىك, جەزقازعان قالاسىنداعى قۋىرشاق تەاترى قازىر وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ قۇرامىندا). ال قىزىلوردا دراما تەاترىندا بولىمشە عانا جۇمىس ىستەيدى.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىر وسى 65 تەاتردا 2 565 (جالپى العاندا 10 817 رەت) سپەكتاكل قويىلىپتى. ونىڭ 319-ى جاڭا تۋىندى. سول قويىلىمداردى تاماشالاۋعا 1 ميلليون 173 مىڭ كورەرمەن بارسا, ونىڭ 464 مىڭى – بالالار. بۇل كورسەتكىشتەر ون سەگىز ميلليوننان اسا حالقى بار قازاقستان ءۇشىن از با, كوپ پە – باعامداي بەرىڭىز. دەگەنمەن 2020 جىلعا قاراعاندا ءتاۋىر. ماسەلەن, وتكەن 2020 جىلى 1 834 شىعارما ساحنالانىپ ەدى (ونىڭ 266-سى جاڭا تۋىندى). ال تەاترعا جالپى 894 مىڭ ادام بارسا, ونىڭ 321 مىڭى بالالار بولدى.
سوناۋ 1935 جىلى قازاق توپىراعىندا تۇڭعىش قۋىرشاق تەاترى قۇرىلعان ەدى. الماتى قالاسىنداعى مەملەكەتتىك قۋىرشاق تەاترى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بويى وسى دارا ونەر جولىندا ەڭبەك ەتىپ, قۋىرشاقشىلاردىڭ بىرنەشە بۋىنىن دايىنداپ شىعاردى. ايتا كەتەيىك, بيىل اتالعان ونەر ورداسىنا 87 جىل تولىپ وتىر. بۇگىندە تەاتر رەپەرتۋارىندا بالدىرعاندار مەن ەرەسەكتەرگە ارنالعان 40-قا جۋىق قويىلىم بار (بارلىعى ەكى تىلدە جۇرەدى). ماسەلەن, ەرەسەكتەرگە ارنالعان شەكسپير, ش.ايتماتوۆ سىندى ىرگەلى اۆتورلاردىڭ شىعارمالارىنان باستاپ, بالدىرعاندارعا ارنالعان ەرتەگى-اڭىزدار – ونەر ۇجىمىنىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسى.
تەاتر رەپەرتۋارىنا كەلسەك, بىلتىر كىشكەنتاي كورەرمەندەرگە ارنالعان – كوڭىلدى اۋەن ىرعاعىندا مۋزىكانىڭ العىشارتتارىن ۇيرەتەتىن تانىمدىق باعىتتاعى «قاسقىر مەن جەتى لاق» (رەج. ا.زايتسەۆ), ەرەسەكتەرگە ارنالعان – عاسىرلار بويى شەكسىز ءھام تۇڭعيىق ادام جانىنىڭ سان قاتپارلى سىرلارىنا ساحنا ءومىرى ارقىلى ساپار شەگىپ, ءار داۋىردە تاريح قويناۋىندا وزگەشە ەسىمدەرىمەن ساقتالعان دارا تۇلعالار بەينەسىن وزەك ەتكەن ۋ.شەكسپيردىڭ «ماكبەت. يلليۋزيا» شىعارماسىن ساحنالادى. بۇل شىعارمانىڭ جۇلدىزى جانىپ, تەاتر قورجىنىنا بىرنەشە ولجا سالدى. اتاپ ايتساق, بيىلعى اقتوبە قالاسىندا وتكەن V حالىقارالىق BALAUSA ەكسپەريمەنتالدى سپەكتاكلدەر فەستيۆالىندە «ۇزدىك سپەكتاكل», «ۇزدىك ستسەنوگرافيا» نوميناتسيالارىن ەنشىلەسە, مامىر ايىندا كونيا قالاسىندا (تۇركيا) وتكەن XIV حالىقارالىق «مىڭ تىنىس – ءبىر داۋىس» تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ تەاتر فەستيۆالىندە لاۋرەات اتاندى.
سونداي-اق تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى اياسىندا حالىق ەرتەگىسى «ەر توستىك» قويىلىمىن ۇسىنعان ەدى.
ال قازىر تەاتر ۇجىمى بالالار جىلىنا وراي حالىق ەرتەگىسى «ۇر, توقپاق!» (ينستسەنيروۆكا اۆتورى ق.بەگمانوۆ), ورىس ەرتەگىسى «گۋسي-لەبەدي», ۆ.گاۋفماننىڭ «گنوم مۇرىن», ۇلتتىق رۋح پەن پاتريوتتىق تاقىرىپتاردى قامتيتىن وليمپيادا چەمپيونى بەكزات ساتتارحانوۆقا ارنالعان «بەكزات چەمپيون» جانە ەرەسەكتەرگە ارنالعان ە.حەمينگۋەيدىڭ «شال مەن تەڭىز» شىعارماسىن ساحنالاۋدى جوسپارلاۋدا. ايتا كەتەيىك, «شال مەن تەڭىز» قۋىرشاق تىلىندە العاش رەت سويلەمەك.
مۇندا ءار ماۋسىمدا جاڭا 4-5 قويىلىمنىڭ پرەمەراسى ۇسىنىلادى. قازىر تەاتر رەپەرتۋارىندا ەركىن جۋاسبەكتىڭ «و, توبا», الىبەك فايزۋللا ۇلىنىڭ «التىن ادام», جاقىپ وماروۆتىڭ «ق ۇلىنشاق پەن بولتىرىك» شىعارمالارى ءجۇرىپ جاتىر. ال وسىدان 38 جىل بۇرىن ساحنالانعان «قۋىرشاق دۋمان» سپەكتاكل-كونتسەرتى (رەجيسسەرى ءارى اۆتورلارى – سۇلتانعالي شۇكىروۆ, قۇرالاي ەشمۇراتوۆا) ءالى دە كورەرمەن سۇرانىسىندا.
ونەر ۇجىمى تاياق قۋىرشاقتان باستاپ, بۇگىنگى زامان اعىمىنا ساي كۇردەلى ماريونەتكالار, سوڭعى ۇلگىدەگى تەحنيكالىق-لازەرلى كوركەمدەۋلەرمەن جابدىقتالعان. ايتا كەتەيىك, تەاتردا 500-گە جۋىق قۋىرشاق بار. ءتىپتى جاسالعانىنا 50-60 جىل تولعان ارداگەر قۋىرشاقتار دا كەزدەسەدى ەكەن.
ونەر ورداسىنىڭ شىعارماشىلىعىندا جاڭالىقتار دا جوق ەمەس. الداعى ۋاقىتتا 6 حالىقارالىق, 1 رەسپۋبليكالىق تەاتر فەستيۆالدەرىنىڭ ىرىكتەۋ كەزەڭىنەن ءوتىپ, ارنايى شاقىرتۋ الىپ وتىر. اتاپ ايتساق, حالىقارالىق «اسسالاۋماعالەيكۋم ءVى» قۋىرشاق تەاترلار فەستيۆالى, XVIII حالىقارالىق «التىن دەلفين» قۋىرشاق تەاترلارىنىڭ فەستيۆالى, ءىى حالىقارالىق Abish alemi تەاتر فەستيۆالى, VIII حالىقارالىق «انكارا» قۋىرشاق تەاترلار فەستيۆالى, شولپان جانداربەكوۆانىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان XXVIII رەسپۋبليكالىق دراما تەاترلارىنىڭ فەستيۆالى, ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان «TەاترALL» II حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالى جانە IV حالىقارالىق «تەART-كوكشە» تەاتر فەستيۆالىندە باق سىناماق.
تەاتر ءباسپاسوزى وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا الداعى پرەمەرالاردىڭ دايىندىق جۇمىستارى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. «ۇر, توقپاق!» جانە «شال مەن تەڭىز» قويىلىمدارىنىڭ قۋىرشاقتارى جاسالىپ, ساحناعا لايىقتالۋدا. ال «گنوم مۇرىن» سپەكتاكلىنىڭ رەجيسسەرى سۋرەتشىمەن ساحنالىق نۇسقاسىنىڭ ەسكيزدەرىن دايىنداۋ ۇستىندە. كوركەمدىك كەڭەسكە تاپسىرعاننان كەيىن قۋىرشاقتارىن جاساۋ جۇمىسىنا كىرىسەدى دەيدى.
«كادر ماسەلەسى ازىرگە جەتكىلىكتى. «جاستار پراكتيكاسى» باعدارلاماسى بويىنشا تەاترعا 4 ءارتىس قىزمەتكە الىنعان, ولار ورتا بۋىن, جوعارى بۋىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ شەبەرلىكتەرى مەن قۋىرشاق جۇرگىزۋدىڭ العىشارتتارىن مەڭگەرە وتىرىپ, تاجىريبە جيناقتاۋدا», دەيدى تەاتردىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى گ ۇلىم كوپبايقىزى.
ال نۇر-سۇلتان قالالىق قۋىرشاق تەاترى رەپەرتۋارىندا 30-دان اسا قويىلىم بار. اتاپ ايتساق, ا.سالاەۆانىڭ «مەنىڭ سالعان سۋرەتىم», ر.كيپلينگتىڭ «انا قۇدىرەتى», س.ءجۇنىسوۆتىڭ «اتامەكەن», اندەرسەننىڭ «قايتا ورالعان سۋ پەرىسى», ر.مۇقانوۆانىڭ «ماڭگىلىك بالا بەينە» شىعارمالارى بۇگىندە ەلوردالىق جەتكىنشەكتەردىڭ سۇيىكتى سپەكتاكلدەرىنە اينالعان. سونداي-اق تەاتر رەپەرتۋارى جاس تالانتتاردىڭ شىعارماشىلىعىن دا تىس قالدىرماي كەلەدى. ماسەلەن, قۋات ەجەمبەكتىڭ اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىعىنا ارنالعان «جارىق ساۋلە» ادەبي كومپوزيتسياسى, «ناۋرىزبەكتىڭ حيكاياسى», «جالقاۋدىڭ ايلاسى» سىندى ەرتەگى-قويىلىمدارى بار. ودان بولەك بيىلعى بالالار جىلىنا ارنايى دايىندالعان جاس رەجيسسەر مەيىرىم ارعىمباەۆانىڭ «مۋلتفيلمدەر ەلىنە ساياحات» ميۋزيكلىنىڭ پرەمەراسى تاياۋدا عانا ءوتتى.
اتالعان تەاتر وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, ونەر ۇجىمىنداعى نەگىزگى ماسەلە –قۋىرشاق جاسايتىن مامانداردىڭ, ياعني سۋرەتشىلەردىڭ تاپشىلىعى. ءيا, قوعامدا جالپى رەسپۋبليكاداعى قۋىرشاق تەاترلارىندا كاسىبي ماماندار جەتىسپەيتىنى ءجيى ايتىلادى. ماسەلەن, بۇگىندە ق.ەشمۇراتوۆا, س.ماقۇلبەكوۆ, ن.ناسىروۆا سىندى كورنەكتى قۋىرشاقشىلاردىڭ ءىزىن باسىپ, جاڭا بۋىن ج.تۇسىپبەكوۆ, ا.زايتسەۆ, د.جۇماباەۆا, ت.ب. رەجيسسەرلەر وزدەرىنىڭ جاڭاشىل ىزدەنىستەرىمەن كوزگە ءتۇسىپ ءجۇر. الايدا ەلىمىزدە مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس ترۋپپالاردى قوسقاندا 20-عا جۋىق قۋىرشاق ۇجىمى بارىن ەسكەرسەك, وندا ارنايى مامان رەجيسسەرلەردىڭ ازدىعى بايقالادى. سونىمەن قاتار قۋىرشاق تەاترىنىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەسى – قۋىرشاق جاسايتىن شەبەرلەردىڭ جوقتىعى. بۇل كاسىپكە وقىتاتىن وقۋ ورنى دا جوق. سول سەبەپتى قۋىرشاقتاردىڭ ساپاسى, جاسالۋ تەحنيكاسىنىڭ جۇتاڭدىعى شىعارماشىلىق ۇجىمداردىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ كەلەدى. بۇل ەندى بولەك اڭگىمە.
