جاقىندا بالالارعا ارنالىپ جارىق كورگەن «تەڭگە-بالا» اتتى كىتاپ الداعى ۋاقىتتا اسا تانىمال بولاتىن سىڭايلى. وندا قازاقستاندىق اقشالاردىڭ تاريحى, ولاردىڭ ادامدار مەن وتباسىلار اراسىنداعى, ۇلان-عايىر قازاق جەرىندە سانداعان عاسىرلاردا ءبىر-ءبىرىن الماستىرعان تۇتاس مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋداعى ورنى مەن ءرولى جايلى جاتىق تىلمەن جاقسى باياندالعان.
تەڭگە تۋرالى كىتاپ تۇڭعىش رەت بالالارعا ارنالىپ وتىر. ال قانداي دا ءبىر ىلكىمدى وقيعانىڭ الدىندا «تۇڭعىش» دەگەن ءسوز تۇرعانى ارقاشان عانيبەت. ەگەر سول وقيعانىڭ اۆتورى ءوزىڭىزدىڭ ارىپتەسىڭىز, ءبىزدىڭ «ەگەمەنمەن» قاناتتاس «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ ارناۋلى ءتىلشىسى, ەلىمىزگە تانىمال جۋرناليست الەۆتينا دونسكيح بولسا, تىپتەن ءسۇيىنىشى مول. الەۆتينانى قازاقستاندىق ىسكەرلىك جۋرناليستيكانىڭ مايتالمان شەبەرى دەپ تانيدى جۇرتشىلىق. ولاي بولسا, ۇلتتىق ۆاليۋتامىز تۋرالى بەيىلدى بىلگىرلىكپەن جازىلعان مىنا قىزعىلىقتى دا پايدالى كىتاپ بىزگە ءبىرتابان جاقىنىراق. مۇنداي باسىلىم بالالارعا ارنالىپ جازىلۋى دا تۇڭعىش رەت. كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى كەزىندە ايتىلعانداي, بۇل ءسوز جۇزىندە ەمەس, ناعىز ءىس جۇزىندە بالالاردىڭ قارجىلىق ساۋاتىن اشۋ جولىنداعى ناقتى قادام بولىپ تابىلادى.
كىتاپ شىن مانىسىندە عاجاپ. وندا نەبىر تانىمدىق دەرەكتەر كەزدەسەدى. اقشانىڭ دۇنيەگە كەلۋى تۋرالى كوپتەگەن تاريحي ءمالىمەتتەرگە قانىعاسىز. ءدال وسى سەبەپتەن دە ول ءبىر دەممەن وقىلادى. «تەڭگە-بالا» سيرەك دايەكتەرمەن, قىزعىلىقتى تاريحي ماعلۇماتتارمەن بالالاردىڭ عانا ەمەس, ۇلكەندەردىڭ دە وي ءورىسىن كەڭەيتۋگە كومەكتەسەرى انىق. كىتاپتىڭ العىسوزىندە قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى سەرىك احانوۆ كىشكەنتاي وقىرماندارعا ارنالعان مۇنداي باسىلىمدار ارقاشان قىزعىلىقتى ءارى, ەڭ باستىسى, تانىمدىق تۇرعىدان زەردەلى بولاتىندىعىن اتاپ كورسەتتى. سونىمەن بىرگە بەلگىلى ەكونوميست-عالىمنىڭ مۇندا الەم تاريحىنا ىقپال ەتۋگە قابىلەتتى اقشانىڭ قۋات-قۇدىرەتى تەرەڭ دە استارلى, كوركەم دە كورىكتى ماعىناسىمەن اشىلعان دەگەن سوزدەرىن دە قۇپ كوردىك.
ەندى ءبىزدىڭ الەۆتيناعا كەلەر بولساق, ول – ءبىلىمى بويىنشا ماتەماتيك, ال قۇشتارلىق-قالاۋى بويىنشا جۋرناليست. سونىمەن بىرگە, ول دۇنيەدە بولىپ جاتاتىن كۇردەلى جايلاردى ءوز بالالارىنا قاراپايىم دا ۇعىنىقتى تىلمەن تۇسىندىرۋگە تىرىساتىن انا. ءدال وسى قاسيەتى وعان قارجى جانە قازاقستاندىق ۆاليۋتانىڭ ومىرگە كەلۋى تۋرالى بالالار كىتابىن ۇعىنىقتى جازىپ شىعۋعا كومەكتەسكەن جايى بار. ونىڭ بايانداۋى وسىنداي ءپاندى ادەپكى مەكتەپتىڭ 5-6 سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ ميلارىنا مياتتاپ قۇيىپ تۇسىنىكتى وقىتقانداي اسەر قالدىرادى. سوڭعى 15 جىلدا وسى تاقىرىپقا ۇزبەي جازىپ جۇرسە دە, اۆتور مىنا جانىنا جاقىن جيناقتى دايىنداۋ ۇستىندە قارجى تاريحى تۋرالى ءوزى دە جاڭادان كوپ نارسەلەردى انىقتاپ بىلگەنىن مويىندايدى. بۇل تاقىرىپقا كەلۋى دە جايدان-جاي ەمەس. 1999 جىلعى تەڭگە دەۆالۆاتسياسى كەزىندە وعان رەداكتسيا باسشىلارى: «سەن – ماتەماتيكسىڭ, قارجى جايىندا سەن جازۋىڭ كەرەك» دەگەن بولاتىن. مىنە, سول كەزدەن بەرى, ءوزى ايتقانداي, قارجى جىرىن جىرلاپ كەلەدى. ال قارجى جىرى بولسا تاۋسىلار ەمەس. ەگەر بۇرىن قارجى جايىندا جاي عانا ەرەسەكتەرگە ارناپ جازسا, بۇگىندە جاڭا بيىكتەردى باعىندىرىپ, قارجى جىرىن بالالارعا ارنادى.
مەكتەپ وقۋشىلارى وزدەرىنە ارنالعان قارجى تۋرالى كىتاپتى قازىردىڭ وزىندە باعالاپ جاتىر. مىسالى, الماتىلىق №7 مەكتەپ-ليتسەيدىڭ وقۋشىسى اسەل قۇماربەكوۆا بىلاي دەپ جازىپتى: «وسى كىتاپتى وقىپ كوپ جاڭا نارسەلەردى ءبىلدىم. سويتسەم, اقشا ادامزات تاريحىندا قازىرگىدەي بولعانعا دەيىن ۇنەمى وزگەرىپ وتىرعان ەكەن عوي. ەڭ العاشقى اقشالار مەسوپوتاميادا شىعىپتى». سونداي-اق, بالالار «تەڭگە-بالانىڭ» ارقاسىندا كوپتەگەن عيبراتتى ماقالداردى دا العاش بىلۋدە. ايتار بولساق, «ءجۇز تەڭگەڭ بولعانشا, ءجۇز دوسىڭ بولسىن», «تەڭگە تيىننان قۇرالادى», ت.س.س.
«تەڭگە-بالانى» جازۋ تۋرالى وي ءبىزدىڭ ۆاليۋتامىزعا ون بەس جىل تولعان كەزدە تۋىنداپتى. بىراق كىتاپتى بىردەن شىعارۋعا مۇمكىندىك بولماپتى. اقىرى ونىڭ تاراۋلارىن حوۋم كرەديت بانكتىڭ باسشىلىعى كورگەن كەزدە باسىلىمنىڭ باعى اشىلعان ەكەن. مۇنداعى تاريحي ماعلۇماتتارعا, وقىس تەڭەۋلەرگە, حالىقتاردىڭ ەكونوميكالىق تاريحىندا عيبراتتى ىستەر تىندىرعان ءبىرتۋار تۇلعالارعا, بايانداۋدىڭ عاجاپتىعىنا سۇيسىنگەن بانكتەگىلەر ونى كىتاپ ەتىپ شىعارۋدى ۇيعارعان. بانكيرلەر مۇنداي كىتاپتاردىڭ وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ قارجىلىق تۇرعىدان دامۋىنا كومەكتەسەتىنىنە كامىل سەنەدى. ونداي ۇرپاق بولاشاقتا بانكتىڭ ساۋاتتى كليەنتتەرى بولماق, ءوز قارجىلارىن دۇرىس باسقارماق, بانك شىتىرماندارىندا وڭاي باعدار تاپپاق. ال كرەديت پەن دەپوزيتتىڭ نە ەكەنىن بىلەتىن كليەنتتەر ءوز سالىمدارىنىڭ سەنىمدى اقتاپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە, ولاردىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ ۇتىمدى قۇرالى بولاتىنىن جاقسى تۇسىنەدى. اتالمىش كىتاپتىڭ قۇندىلىعى دا, مىنە, وسىندا.
كىتاپتىڭ تارالىمى قازاقستاننىڭ بالالار كىتاپحانالارىنا, بالالار ۇيلەرىنە جانە قوعامدىق قورلارعا تارتۋ ەتىلدى. ول جەرلەردە دە اۆتوردى قاتىستىرا وتىرىپ «تەڭگە-بالانىڭ» تۇساۋكەسەر راسىمدەرى وتپەك. سونداي-اق, كىشكەنتاي وقىرماندارعا جول تارتقان «تەڭگە-بالانى» قازاق تىلىنە ءتارجىمالاۋ جاعى دا ويلاستىرىلۋدا.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن يۋري بەككەر.
تەڭگە تۋرالى كىتاپ تۇڭعىش رەت بالالارعا ارنالىپ وتىر. ال قانداي دا ءبىر ىلكىمدى وقيعانىڭ الدىندا «تۇڭعىش» دەگەن ءسوز تۇرعانى ارقاشان عانيبەت. ەگەر سول وقيعانىڭ اۆتورى ءوزىڭىزدىڭ ارىپتەسىڭىز, ءبىزدىڭ «ەگەمەنمەن» قاناتتاس «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ ارناۋلى ءتىلشىسى, ەلىمىزگە تانىمال جۋرناليست الەۆتينا دونسكيح بولسا, تىپتەن ءسۇيىنىشى مول. الەۆتينانى قازاقستاندىق ىسكەرلىك جۋرناليستيكانىڭ مايتالمان شەبەرى دەپ تانيدى جۇرتشىلىق. ولاي بولسا, ۇلتتىق ۆاليۋتامىز تۋرالى بەيىلدى بىلگىرلىكپەن جازىلعان مىنا قىزعىلىقتى دا پايدالى كىتاپ بىزگە ءبىرتابان جاقىنىراق. مۇنداي باسىلىم بالالارعا ارنالىپ جازىلۋى دا تۇڭعىش رەت. كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى كەزىندە ايتىلعانداي, بۇل ءسوز جۇزىندە ەمەس, ناعىز ءىس جۇزىندە بالالاردىڭ قارجىلىق ساۋاتىن اشۋ جولىنداعى ناقتى قادام بولىپ تابىلادى.
كىتاپ شىن مانىسىندە عاجاپ. وندا نەبىر تانىمدىق دەرەكتەر كەزدەسەدى. اقشانىڭ دۇنيەگە كەلۋى تۋرالى كوپتەگەن تاريحي ءمالىمەتتەرگە قانىعاسىز. ءدال وسى سەبەپتەن دە ول ءبىر دەممەن وقىلادى. «تەڭگە-بالا» سيرەك دايەكتەرمەن, قىزعىلىقتى تاريحي ماعلۇماتتارمەن بالالاردىڭ عانا ەمەس, ۇلكەندەردىڭ دە وي ءورىسىن كەڭەيتۋگە كومەكتەسەرى انىق. كىتاپتىڭ العىسوزىندە قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى سەرىك احانوۆ كىشكەنتاي وقىرماندارعا ارنالعان مۇنداي باسىلىمدار ارقاشان قىزعىلىقتى ءارى, ەڭ باستىسى, تانىمدىق تۇرعىدان زەردەلى بولاتىندىعىن اتاپ كورسەتتى. سونىمەن بىرگە بەلگىلى ەكونوميست-عالىمنىڭ مۇندا الەم تاريحىنا ىقپال ەتۋگە قابىلەتتى اقشانىڭ قۋات-قۇدىرەتى تەرەڭ دە استارلى, كوركەم دە كورىكتى ماعىناسىمەن اشىلعان دەگەن سوزدەرىن دە قۇپ كوردىك.
ەندى ءبىزدىڭ الەۆتيناعا كەلەر بولساق, ول – ءبىلىمى بويىنشا ماتەماتيك, ال قۇشتارلىق-قالاۋى بويىنشا جۋرناليست. سونىمەن بىرگە, ول دۇنيەدە بولىپ جاتاتىن كۇردەلى جايلاردى ءوز بالالارىنا قاراپايىم دا ۇعىنىقتى تىلمەن تۇسىندىرۋگە تىرىساتىن انا. ءدال وسى قاسيەتى وعان قارجى جانە قازاقستاندىق ۆاليۋتانىڭ ومىرگە كەلۋى تۋرالى بالالار كىتابىن ۇعىنىقتى جازىپ شىعۋعا كومەكتەسكەن جايى بار. ونىڭ بايانداۋى وسىنداي ءپاندى ادەپكى مەكتەپتىڭ 5-6 سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ ميلارىنا مياتتاپ قۇيىپ تۇسىنىكتى وقىتقانداي اسەر قالدىرادى. سوڭعى 15 جىلدا وسى تاقىرىپقا ۇزبەي جازىپ جۇرسە دە, اۆتور مىنا جانىنا جاقىن جيناقتى دايىنداۋ ۇستىندە قارجى تاريحى تۋرالى ءوزى دە جاڭادان كوپ نارسەلەردى انىقتاپ بىلگەنىن مويىندايدى. بۇل تاقىرىپقا كەلۋى دە جايدان-جاي ەمەس. 1999 جىلعى تەڭگە دەۆالۆاتسياسى كەزىندە وعان رەداكتسيا باسشىلارى: «سەن – ماتەماتيكسىڭ, قارجى جايىندا سەن جازۋىڭ كەرەك» دەگەن بولاتىن. مىنە, سول كەزدەن بەرى, ءوزى ايتقانداي, قارجى جىرىن جىرلاپ كەلەدى. ال قارجى جىرى بولسا تاۋسىلار ەمەس. ەگەر بۇرىن قارجى جايىندا جاي عانا ەرەسەكتەرگە ارناپ جازسا, بۇگىندە جاڭا بيىكتەردى باعىندىرىپ, قارجى جىرىن بالالارعا ارنادى.
مەكتەپ وقۋشىلارى وزدەرىنە ارنالعان قارجى تۋرالى كىتاپتى قازىردىڭ وزىندە باعالاپ جاتىر. مىسالى, الماتىلىق №7 مەكتەپ-ليتسەيدىڭ وقۋشىسى اسەل قۇماربەكوۆا بىلاي دەپ جازىپتى: «وسى كىتاپتى وقىپ كوپ جاڭا نارسەلەردى ءبىلدىم. سويتسەم, اقشا ادامزات تاريحىندا قازىرگىدەي بولعانعا دەيىن ۇنەمى وزگەرىپ وتىرعان ەكەن عوي. ەڭ العاشقى اقشالار مەسوپوتاميادا شىعىپتى». سونداي-اق, بالالار «تەڭگە-بالانىڭ» ارقاسىندا كوپتەگەن عيبراتتى ماقالداردى دا العاش بىلۋدە. ايتار بولساق, «ءجۇز تەڭگەڭ بولعانشا, ءجۇز دوسىڭ بولسىن», «تەڭگە تيىننان قۇرالادى», ت.س.س.
«تەڭگە-بالانى» جازۋ تۋرالى وي ءبىزدىڭ ۆاليۋتامىزعا ون بەس جىل تولعان كەزدە تۋىنداپتى. بىراق كىتاپتى بىردەن شىعارۋعا مۇمكىندىك بولماپتى. اقىرى ونىڭ تاراۋلارىن حوۋم كرەديت بانكتىڭ باسشىلىعى كورگەن كەزدە باسىلىمنىڭ باعى اشىلعان ەكەن. مۇنداعى تاريحي ماعلۇماتتارعا, وقىس تەڭەۋلەرگە, حالىقتاردىڭ ەكونوميكالىق تاريحىندا عيبراتتى ىستەر تىندىرعان ءبىرتۋار تۇلعالارعا, بايانداۋدىڭ عاجاپتىعىنا سۇيسىنگەن بانكتەگىلەر ونى كىتاپ ەتىپ شىعارۋدى ۇيعارعان. بانكيرلەر مۇنداي كىتاپتاردىڭ وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ قارجىلىق تۇرعىدان دامۋىنا كومەكتەسەتىنىنە كامىل سەنەدى. ونداي ۇرپاق بولاشاقتا بانكتىڭ ساۋاتتى كليەنتتەرى بولماق, ءوز قارجىلارىن دۇرىس باسقارماق, بانك شىتىرماندارىندا وڭاي باعدار تاپپاق. ال كرەديت پەن دەپوزيتتىڭ نە ەكەنىن بىلەتىن كليەنتتەر ءوز سالىمدارىنىڭ سەنىمدى اقتاپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە, ولاردىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ ۇتىمدى قۇرالى بولاتىنىن جاقسى تۇسىنەدى. اتالمىش كىتاپتىڭ قۇندىلىعى دا, مىنە, وسىندا.
كىتاپتىڭ تارالىمى قازاقستاننىڭ بالالار كىتاپحانالارىنا, بالالار ۇيلەرىنە جانە قوعامدىق قورلارعا تارتۋ ەتىلدى. ول جەرلەردە دە اۆتوردى قاتىستىرا وتىرىپ «تەڭگە-بالانىڭ» تۇساۋكەسەر راسىمدەرى وتپەك. سونداي-اق, كىشكەنتاي وقىرماندارعا جول تارتقان «تەڭگە-بالانى» قازاق تىلىنە ءتارجىمالاۋ جاعى دا ويلاستىرىلۋدا.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن يۋري بەككەر.
