جاڭا قارجى قۇرالدارى ەكونوميكانى ساپالى تۇردە جاقسارتۋعا جول اشادى. بۇل دەگەنىمىز – جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, كاسىپكەرلىكتى نىعايتۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ, بيۋدجەتتى تولىقتىرۋ. وسى رەتتە ەلىمىزگە ينۆەستيتسيا اعىنىن جەدەلدەتۋ, سونىمەن قاتار ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ وسۋىنە قاجەتتى جاڭا قارجى قۇرالدارىن تارتۋ ماقساتىندا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ (احقو) قۇرىلعانى بەلگىلى. احقو نەگىزىندە پرۋدەنتسيالدىق رەتتەۋدى جۇزەگە اسىراتىن جانە ورتالىق قاتىسۋشىلارىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن قارجىلىق رەتتەۋشى – قارجىلىق قىزمەتتەردى رەتتەۋ كوميتەتى جۇمىس ىستەيدى. قازاقستانداعى بيزنەستى دامىتۋدا, جاڭا قارجى قۇرالدارىن ەنگىزۋدە جانە قارجى نارىعىنىڭ وسۋىنە قول جەتكىزۋدە قارجىلىق قىزمەتتەردى رەتتەۋ كوميتەتىنىڭ الار ورنى دا ەرەكشە.
FinReview.info ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, رەتتەۋشىلىك بازا دامىعان قارجى نارىعىنىڭ نەگىزى بولىپ سانالادى. قارجى نارىعىن رەتتەۋدىڭ ماڭىزى زور. اسىرەسە الەمدە سۇرانىس اسەرىنەن جاڭا ونىمدەر مەن قىزمەتتەر پايدا بولىپ جاتقان ءدال قازىرگى ۋاقىتتا. ونىڭ ۇستىنە قارجى نارىعى الاياقتىق شابۋىلداردىڭ الدىندا ءالى دە بولسا قورعانسىز.
تيىسىنشە, نارىققا قاتىسۋشىلار قاتەلىكتەرىنىڭ قۇنى دا وتە جوعارى ءارى بۇل بيزنەس, حالىق جانە ەكونوميكا ءۇشىن قايتىمسىز زارداپتارعا اكەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ قاۋىپسىز قىزمەتىن جانە مەملەكەتتىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان رەتتەۋشىلىك جۇمىستاردىڭ جۇرگىزىلۋى قاجەت-اق. ارينە, ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تەتىكتەرى مەن ەرەكشەلىكتەرى سان الۋان. دەسە دە, ادەتتە ولار قارجى نارىعىنا قاتىستى سەگمەنتتىڭ قىزمەتى تۋرالى زاڭنامانى ازىرلەۋگە, كومپانيالاردىڭ جۇمىسىنىڭ ءتيىستى ەرەجەلەرىن قالىپتاستىرۋعا, ولارعا قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا رۇقسات قۇجاتتارىن بەرۋگە جانە جۇمىستارىنىڭ زاڭدىلىعىن قاداعالاۋعا قاتىستى بولادى.
احقو-دا الەمنىڭ جەتەكشى جەكە كاپيتالدى باسقارۋ ورتالىقتارىنىڭ وڭ تاجىريبەسىنە نەگىزدەلگەن قولايلى جانە سەنىمدى نورماتيۆتىك بازا قالىپتاسقان. قارجى ورتالىعىنىڭ باستى ارتىقشىلىعى دا وسى – اعىلشىن قۇقىعى نەگىزىندە جۇمىس ىستەيتىن رەتتەۋ رەجىمىنىڭ بولۋى. وسىنى جەتە تۇسىنگەندىكتەن, احقو يۋريسديكتسياسىندا ءوز بيزنەسىن تىركەيتىن كومپانيالار كوبەيىپ كەلەدى. جاڭا ويىنشىلار كەلگەن سايىن ولار قازاقستان مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىندە ىسكە اسىرعىسى كەلەتىن جاڭا قارجى قۇرالدارى پايدا بولادى. سوندىقتان قارجىلىق قىزمەتتەردى رەتتەۋ كوميتەتى ۇنەمى وسى قۇرالداردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇقىقتىق بازانى ازىرلەۋمەن اينالىسادى. الدىمەن رەتتەۋشى ۇسىنىلعان قۇرالعا قويىلاتىن نەگىزگى تالاپتاردى بەلگىلەيدى. ءارى قاراي ول ارنايى ازىرلەنگەن «رەتتەۋشى قۇم جاشىگىندە» سىنالادى. وندا ونىڭ جۇمىس ىستەۋى مەن ىقتيمال تاۋەكەلدەرىن زەردەلەۋ ارقىلى زاڭنامالىق بازا قالىپتاستىرىلادى. ياعني زاڭدار تەوريالىق ءبىلىم نەگىزىندە ەمەس, تاجىريبە جۇزىندە دايىندالادى. مىنە, وسىلايشا, قازاقستاندا نەسيەلىك جانە ينۆەستيتسيالىق كراۋدفاندينگ پلاتفورمالارى جۇمىس ىستەي باستادى. سونداي-اق كريپتوۆاليۋتا بيرجالارىنىڭ قىزمەتى مەن تسيفرلى اكتيۆتەردى ساقتاۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى پايدا بولدى.
FinReview.info-نىڭ حابارلاۋىنشا, ەلىمىزدە قارجىلىق تەحنولوگيالار سالاسىندا جاڭا ونىمدەردى يگەرۋ ولاردىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ايتارلىقتاي قيىن. ويتكەنى ولاردىڭ سۇرانىسقا يە بولارىن ءيا بولماسىن الدىن الا بولجاۋ مۇمكىن ەمەس. سونىمەن بىرگە بۇل ەلدەگى ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتىڭ ءوسۋىن ىنتالاندىرادى جانە ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا قولداۋ كورسەتەدى. مىسالى, شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندە, اقش پەن جاپونيادا دامىعان FinTech نارىعىنىڭ ناتيجەسىندە, ىشكى جالپى ونىمدەگى يننوۆاتسيالاردىڭ ۇلەسى 25 پايىزدان جوعارى قالىپتاسادى. ال قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش 3 پايىزدان تومەن.
«ەلدە جاڭا قارجى قۇرالدارى مەن ونىمدەرىن ازىرلەۋدى جانە ەنگىزۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن AFSA FinTech Lab «رەتتەۋشى قۇم جاشىگىن» ىسكە قوستى. ول كومپانيالارعا يننوۆاتسيالىق قارجىلىق قىزمەتتەردى سۇرانىس پەن تاۋەكەلگە سىناۋ ءۇشىن قاۋىپسىز ورتانى قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار تەستىلەۋ رەجىمى ۋاقىتىندا كومپانيالاردان احقو-نىڭ بارلىق نورماتيۆتىك تالاپتارىن ورىنداۋ تالاپ ەتىلمەيدى. كەرىسىنشە, يننوۆاتسيالىق ءونىمدى نەمەسە قىزمەتتى ەنگىزۋ بويىنشا ەكسپەريمەنت بارىسىندا بۇعان كەدەرگى بولۋى مۇمكىن قارجى ورتالىعىنىڭ قولدانىستاعى زاڭناماسى جۇمسارتىلادى. «رەتتەۋشى قۇم جاشىگى» قازىردىڭ وزىندە ونداعان پەرسپەكتيۆالىق يدەيالاردى جۇزەگە اسىردى. مىسالى, قازىرگى ۋاقىتتا كريپتوۆاليۋتا نارىعىنىڭ قىزمەتتەرى «قۇم جاشىگىندە» التى كريپتوبيرجاسى, ءبىر كريپتوبروكەر جانە توكەندەلگەن باعالى قاعازداردىڭ ءبىر بيرجاسى ارقىلى تەكسەرىلۋدە. باسقاشا ايتقاندا, FinTech Lab – تاجىريبەسى جوق باعىتتاردى رەتتەۋشى قۇرالىن جىلدام قالىپتاستىرۋدىڭ ءساتتى مىسالى. ياعني نورماتيۆتىك بازا ازىرلەنگەنشە كۇتۋگە بولادى. بىراق بۇل ادەتتە ۇزاق پروتسەسس. كەيدە ون جىلعا سوزىلادى نەمەسە جاڭا باعىتتى ەنگىزۋدى قازىردەن باستاپ, ونى جۇزەگە اسىرۋدان تولىق پايدا الۋعا بولادى. كەم دەگەندە, الداعى بەس جىلدا FinTech يندۋسترياسىنىڭ كەيىنگى ۋاقىتتاعى ۇدەمەلى دامۋى ارقىلى ىشكى جالپى ونىمدەگى يننوۆاتسيالاردىڭ ۇلەسى 7 پايىزعا جەتۋى مۇمكىن», دەيدى FinReview.info ساراپشىلارى.
تاجىريبە كورسەتكەندەي, ساپالى نارىقتىق ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋ ءۇشىن اقپارات الماسۋدىڭ ءتيىمدى مەحانيزمىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت. ويتكەنى قارجىلىق رەتتەۋ – بۇل اقپاراتتىڭ بەلسەندى الماسۋى سەبەبىنەن تيىمدىلىگى ارتا تۇسەتىن وتە كۇردەلى جانە اۋقىمدى سالا. ءارتۇرلى ەلدەردىڭ قارجىلىق رەتتەۋشىلەرى ءبىر-بىرىمەن بايلانىسا وتىرىپ, جاھاندىق نارىقتاردى السىرەتىپ, ينۆەستورلاردىڭ ولارعا دەگەن سەنىمىنە نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن ترانسشەكارالىق الاياقتىققا جانە قارجىلىق قىلمىستاردىڭ باسقا تۇرلەرىنە قارسى تۇرۋ قۇرالدارىن قالىپتاستىرادى. دۇنيەجۇزىلىك قارجى نارىقتارىن نىعايتۋمەن اينالىساتىن نەگىزگى قۇرىلىمداردىڭ ءبىرى – باعالى قاعازدار جونىندەگى كوميسسيالاردىڭ حالىقارالىق ۇيىمى (IOSCO). ول دۇنيە جۇزىندەگى باعالى قاعازدار نارىعىن رەتتەۋشىلەردى بىرىكتىرەدى جانە ولارعا حالىقارالىق ستاندارتتاردى بەلگىلەيدى. IOSCO مۇشەلەرى 115-تەن استام يۋريسديكتسياداعى الەمدىك باعالى قاعازدار نارىعىنىڭ 95 پايىزدان استامىن رەتتەيدى جانە ولاردىڭ ستاندارتتارى باعالى قاعازدار نارىعىن ءنورماتيۆتى قاداعالاۋدى قامتاماسىز ەتۋ, ينۆەستورلاردى قورعاۋ, ءادىل, ءتيىمدى ءارى اشىق نارىقتاردى قولداۋ جانە جۇيەلىك تاۋەكەلدەردى شەشۋ ءۇشىن جاھاندىق دايەكتى تاسىلدەردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
IOSCO مۇشەلەرى كونسۋلتاتسيالار, ىنتىماقتاستىق جانە اقپارات الماسۋ بويىنشا ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى كوپجاقتى مەموراندۋمدى (MMoU) قابىلدادى. قۇجاتتا قانداي اقپارات الماسۋ جانە قانداي فورماتتا, ونى تاراتۋ, ماجبۇرلەپ بەرۋ جانە پايدالانۋ شارتتارى قانداي ەكەنى انىقتالادى. وسىلايشا, كۇش بىرىكتىرۋ جانە اقپارات الماسۋ ارقىلى قارجىلىق الاياقتىق تاۋەكەلدەرى ازايادى. قارجىلىق قىزمەتتەردى رەتتەۋ كوميتەتى IOSCO-نىڭ قاۋىمداسقان مۇشەسى جانە MMoU مەموراندۋمىنىڭ قاتىسۋشىسى بولىپ سانالادى. بۇل باستامالارعا قاتىسۋ قارجى ورتالىعىنىڭ تولىق اشىقتىعىن جانە جاھاندىق ۇيىمدارمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋگە دايىندىعىن كورسەتەدى. IOSCO-مەن ىنتىماقتاستىق سونىمەن قاتار احقو رەتتەۋشى ورتاسىنىڭ جوعارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستىگىن راستايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە جۇيەلىك تاۋەكەلدەردىڭ تۋىنداۋىن ازايتادى جانە تۇتاستاي العاندا ينۆەستورلاردىڭ يۋريسديكتسياعا دەگەن سەنىمىن ارتتىرادى.
قارجىلىق قىزمەتتەردى رەتتەۋ كوميتەتى ەۋروپا مەن ازياداعى رەتتەۋشىلەرمەن قارجىلىق قاداعالاۋ جونىندەگى 43 كەلىسىمنىڭ قاتىسۋشىسى بولىپ سانالادى. قۇرىلىم احقو-عا قارجى نارىعىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتارمەن كۇرەسۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن كەڭ اۋقىمدى جاھاندىق سەرىكتەس جەلىسىنە يە. اتاپ ايتقاندا, حالىقارالىق بيزنەس الاڭى قىزمەتىن اتقاراتىن قارجى ورتالىعى اقشانى جىلىستاتۋعا قارسى كۇرەستىڭ قارجىلىق شارالارىن ازىرلەۋ توبىنىڭ (FATF) ستاندارتتارىن قاتاڭ ساقتايدى. ولاردىڭ ستاندارتتارى مەن ۇسىنىمدارىنا سايكەس, احقو-نىڭ اقشانى جىلىستاتۋعا, لاڭكەستىكتى قارجىلاندىرۋعا جانە سانكتسيالارعا قارسى كۇرەس ەرەجەلەرى ازىرلەندى. بۇل ستاندارتتار جاھاندىق قارجى جۇيەسىن اقشانى جىلىستاتۋ, لاڭكەستىكتى قارجىلاندىرۋ جانە جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنىڭ تارالۋ قاۋپىنەن قورعاۋعا باعىتتالعان. مىسالى, احقو ارقىلى زاڭسىز قارجىلىق اعىنداردىڭ وتۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن تۇپكىلىكتى بەنەفيتسيارلىق مەنشىك يەسىن انىقتاۋ ەرەجەلەرى ەنگىزىلدى.
احقو قاتىسۋشىلارىنىڭ سانى وسكەن سايىن قازاقستان يۋريسديكتسياسىندا قىزمەت كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن قۇجاتتى ازىرلەۋدىڭ ءرولى ارتتى. ال مۇنداي كەلىسىمگە وتكەن جىلى قارجىلىق قىزمەتتەردى رەتتەۋ كوميتەتى, ۇلتتىق بانك جانە قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى اراسىندا قول جەتكىزىلگەن بولاتىن. قۇجات «احقو-داعى ۆاليۋتالىق رەتتەۋ جانە جۇرگىزىلەتىن ۆاليۋتالىق وپەراتسيالار تۋرالى مالىمەتتەردى بەرۋ قاعيدالارى» دەپ اتالدى. ونىڭ شەڭبەرىندە قازاقستان رەزيدەنتتەرى ءۇشىن قولجەتىمدى قارجىلىق قىزمەتتەردىڭ ناقتى ءتىزىمى انىقتالدى. بۇل ينۆەستيتسيالىق قورلاردىڭ, ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ, يسلام بانكتەرىنىڭ, بروكەرلىك كومپانيالاردىڭ قىزمەتتەرى, سونىمەن قاتار كاسىبي قىزمەتتەر – زاڭگەرلىك, بۋحگالتەرلىك ەسەپ, اۋديت. ماسەلەن, قارجى ورتالىعىندا تىركەلگەن بانكتەر ەندى قازاقستانداعى زاڭدى تۇلعالارعا نەسيە بەرىپ, ۇلتتىق ەكونوميكاعا 2 ملرد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا سالۋ جوسپارىن جۇزەگە اسىرا الادى. ەرەجەلەر قابىلدانعانعا دەيىن ولار كوررەسپوندەنتتىك شوتتاردى دا اشا المايتىن. رەتتەۋشى ورگاندار قول جەتكىزگەن كەلىسىم ەلدىڭ قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن نىعايتىپ, تاۋەكەلدەردى بارىنشا ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ويتكەنى قارجىلىق قىزمەتتەر تىزبەسىنىڭ كەڭەيۋى نارىقتىڭ نىعايۋىنا, ينفلياتسيا قاۋپىنىڭ ازايۋىنا جانە ۆاليۋتاعا قىسىمنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتەدى.
بيىلعى Astana Finance Days 2022 اياسىندا قازاقستانداعى بانكتەر مەن احقو-دا تىركەلگەن كريپتوبيرجالاردىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىنە ارنالعان قاناتقاقتى جوبا رەسمي تۇردە ىسكە قوسىلدى. ءتيىستى ەرەجەلەردى كريپتويندۋستريا مەن بلوكچەين تەحنولوگيالارىن دامىتۋ شارالارى اياسىندا ارنايى جۇمىس توبى بەكىتتى. احقو-داعى كريپتوبيرجالار مەن قازاقستاندىق بانكتەردىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋى قازاقستاننىڭ ايماقتىق كريپتوحاب رەتىندە الەۋەتىن ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن ءتيىستى نورماتيۆتىك بازانى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. جوبا 2022 جىلعا دەيىن قاناتقاقتى رەجىمدە جۇمىس ىستەيدى. وعان قارجىلىق قىزمەتتەردى رەتتەۋ كوميتەتىندە تسيفرلى اكتيۆتەر پلاتفورماسىن باسقارۋعا ليتسەنزياسى بار كريپتوبيرجالار قاتىسادى.
– ءبىز بارلىق كۇماندى ترانزاكتسيا بويىنشا اقپاراتتىڭ 95 پايىزىن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن الامىز. ولار ەڭ كوپ تارتىلعان قاتىسۋشىلار جانە ولاردا اقشانى جىلىستاۋعا قارسى كومپلاەنس جۇيەسى جاقسى قۇرىلعان. قاناتقاقتى جوبانىڭ كريپتويندۋستريانى ودان ءارى دامىتۋعا جانە قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋعا ۇلكەن بەتبۇرىس بەرەرىنە سەنەمىن, – دەيدى قارجى مونيتورينگ اگەنتتىگىنىڭ دەپارتامەنت باسشىسى عابيت لەسبەكوۆ.
قاناتقاقتى جوبانىڭ جاعىمدى تۇسى – بولشەك جانە كاسىبي ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن رەتتەلەتىن سالادا قازاقستاندا تسيفرلى اكتيۆتەرمەن ساۋدانى ۇيىمداستىرۋ. جوبا ءساتتى ىسكە اسىرىلعان جاعدايدا ۇلتتىق زاڭناماعا جانە احقو اكتىلەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى.
