بۇدان بۇرىن گازەتىمىزدە حابارلانعانداي, استانادا ازيا دامۋ بانكى باسقارۋشىلار كەڭەسىنىڭ بيىلعى جىلعى 47-ءشى ءماجىلىسى وتۋدە. مۇنداي حالىقارالىق ۇلكەن جيىن 2013 جىلى ءدال وسى ۋاقىتتا ءۇندىستاننىڭ استاناسى دەلي قالاسىندا وتكەن بولاتىن. كەشە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ازيا دامۋ بانكى باسقارۋشىلار كەڭەسىنىڭ قازاقستانداعى 47-ءشى ءماجىلىسىنىڭ رەسمي تۇردە اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى.
قازاقستان باسشىسى ءوز سوزىندە ءماجىلىستى وتكىزۋگە ءبىزدىڭ ەلىمىزدى تاڭداپ, زور سەنىم بىلدىرگەندەرى ءۇشىن ازيا دامۋ بانكىنىڭ بارلىق مۇشە-مەملەكەتتەرىنە العىس سەزىمىن ءبىلدىردى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇستىمىزدەگى جىلى قازاقستاننىڭ ازيا دامۋ بانكىمەن (ادب) سەرىكتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتقانىنا 20 جىل تولاتىندىعىن دا اتاپ كورسەتتى.
وسى جىلدار ىشىندە بانك ءبىزدىڭ ەلىمىزگە 3,5 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا سالدى. وتكەن جىلدان باستاپ قازاقستان بانكتىڭ دونورى اتاندى. ءبىزدىڭ ەلىمىز ورتالىق ازيا وڭىرلىك ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى باعدارلاماسىنا بەلسەندى قاتىسادى. وسى جۇمىستىڭ شەڭبەرىندە بانكپەن ءبىرلەسە وتىرىپ, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كولىك ءدالىزىن قايتا قۇرۋ ماقساتىنداعى ماڭىزدى جوبا ءىس جۇزىنە اسىرىلادى, دەدى مەملەكەت باسشىسى. قازاقستان پرەزيدەنتى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جانە ادب-نىڭ بىرلەسكەن قىزمەتى جالپى ازيالىق ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعاندىعىن اتاپ كورسەتتى.
قازاقستان ءوزارا ينۆەستيتسيانى قورعاۋ تۋرالى ازيانىڭ 14 مەملەكەتىمەن كەلىسىم جاسالعان. ازيالىق ينۆەستيتسيا 2013 جىلى جالپى قۇرىلىمدا 17 پايىزعا جەتتى. ازيا دامۋ بانكى ورتالىق ازيا, تاياۋ شىعىس جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىندەگى ۇزاق مەرزىمدىك ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ماڭىزدى كوزى بولىپ تابىلادى. ونىڭ ۇستىنە بانك بەدەلى ازيا-تىنىق مۇحيتى ءوڭىرىنىڭ شەڭبەرىنەن اسىپ كەتەدى, وعان اقش, كانادا, گەرمانيا سياقتى الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ قاتىسۋى دالەل بولادى. بانكتىڭ ينكليۋزيۆتىك جانە تۇراقتى ءوسىمدى ىنتالاندىرۋ جونىندەگى ناقتى ستراتەگياسى, سونىمەن بىرگە, ينتەگراتسيانى دامىتۋدى قولداۋى الەمدەگى كوپتەگەن ادامدارعا ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
تەك سوڭعى ونداعان جىلدىڭ ىشىندە عانا ادب-نىڭ قولداۋىمەن ميلليونداعان جاستار ساپالى ءبىلىم الۋعا, ميلليونداعان ءۇي شارۋاشىلىقتارى ساپالى اۋىز سۋ جانە ەلەكتر قۋاتىنا قولجەتىمدىلىككە, ءوڭىردىڭ ميلليونداعان تۇرعىندارى الەۋمەتتىك قىزمەت ستاندارتتارىن ارتتىرۋعا ءمۇمكىندىك الدى, دەپ اتاپ كورسەتتى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ 47-ءشى ءماجىلىستىڭ «جاڭا جىبەك جولى: ازيانى وزگەرىستەگى الەممەن ۇشتاستىرۋ» اتتى نەگىزگى تاقىرىبى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاريحىمەن ەرەكشە ۇندەسەتىندىگىنە نازار اۋداردى. بۇگىن ءبىز ۇلى جىبەك جولىن جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا ءداۋىرىنىڭ باستالعانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. ونىڭ ازيانى دامىتۋ جولىندا جاڭا ءداۋىر بولاتىندىعىنا سەنىمدىمىن. ونىڭ بىرقاتار العىشارتتارى بار. بۇل – قىتاي, ءۇندىستان, جاپونيا, كورەيا جانە باسقا دا بىرقاتار مەملەكەتتەردى بىرىكتىرەتىن ەڭ سەرپىندى تۇردە دامۋشى ءوڭىر. بۇل ەڭ ءىرى تۇتىنۋشىلىق سۇرانىستىڭ نەگىزىن قالىپتاستىراتىن الەمنىڭ ادامدار ەڭ كوپ قونىستانعان ءوڭىرى بولىپ تابىلادى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا, 2050 جىلعا تامان الەمدىك ساۋدانىڭ, ينۆەستيتسيانىڭ جانە ءىجو-ءنىڭ جارتىسىنان استامى ازيادا شوعىرلاناتىن بولادى. بۇل ۇردىستەرگە ءوندىرىستىك قۋاتتاردىڭ ءوسۋى, ءىرى اگلومەراتسيالاردىڭ قۇرىلۋى, ۋربانيزاتسيا قارقىنىنىڭ ارتۋى ەرەكشە قولداۋ كورسەتەتىن بولادى. مۇنداي ستسەناري ءوڭىردىڭ جاڭادان وركەندەۋ كەزەڭىنىڭ جانە «ازيا عاسىرىنىڭ» باستالعاندىعىن پاش ەتەدى, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ءوڭىر ەكونوميكاسىن داعدارىستان كەيىن قالپىنا كەلتىرۋ وتە وزەكتى مىندەت بولىپ وتىرعاندىعىن اتاپ ءوتتى. دامۋشى رىنوگى بار كوپتەگەن ەلدەر ءۇشىن كەدەيشىلىكتى تومەندەتۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس, جەكەمەنشىك سەكتوردى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن ەلەۋلى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر جاساۋعا تۋرا كەلەدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا, سونداي-اق, باسقا دا ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەر اراسىندا ىنتىماقتاستىق شەكاراسىن كەڭەيتۋ قاجەتتىگى تۋرالى پىكىرىن ءبىلدىردى.
اشىقتىق, تەڭدىك جانە ءوزارا تيىمدىلىك ۇدەرىستەرىنە نەگىزدەلگەن وڭىرلىك ينتەگراتسيا جەمىستى دامۋدىڭ سەنىمدى تەتىگى بولىپ تابىلادى. بۇگىن ءبىز ازيا-تىنىق مۇحيتى وڭىرىندەگى ىشكى وڭىرلىك ينتەگراتسيانىڭ كۇشەيگەندىگىنە كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. وڭتۇستىك-شىعىس ازيادا ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا سالاسى بەلسەندى تۇردە كەڭەيىپ كەلەدى. قازاقستان رەسەيمەن جانە بەلورۋسسيامەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ جونىندەگى ۇلكەن جۇمىستى جالعاستىرۋدا. ءبىز قازىردىڭ وزىندە كەدەن وداعى شەڭبەرىندە ينتەگراتسياعا كىردىك, ءبىز بۇل ءۇردىستى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ جانە ءوزارا ىقپالداستىعىمىزدى كەڭەيتۋگە مۇددەلىمىز. سونىمەن بىرگە, ءبىز دسۇ-عا كىرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىن اياقتاپ كەلەمىز جانە بيىلعى جىلى بۇل ۇيىمعا تولىق مۇشە بولامىز دەگەن ءۇمىتتەمىز, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى جالپى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى ۇلى جىبەك جولىن جاڭعىرتۋ ماقساتى توڭىرەگىندە قۇرۋ مۇمكىندىگىن اتاپ ءوتتى.
جىبەك جولىنىڭ بۇگىنگى كۇنگى اۋماعىندا قونىستانعان ەلدەردىڭ رىنوگى ءوزىنىڭ اۋقىمى جانە الەۋەتى جونىندە بالاماسىز بولىپ تابىلادى. مۇندا ءۇش ميللياردتان استام ادام ءومىر سۇرەدى. بۇل رەتتە نەگىزگى يدەيا دالىزدىك ساۋدا تاسقىنىن دامىتۋ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, مادەني بايلانىستاردى جانە كوپ تاراپتى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ, وڭىردە قولايلى ىسكەرلىك احۋالدى قالىپتاستىرۋ, قارجى رىنوگىن ينتەگراتسيالاۋ, قوسىمشا قۇننىڭ جاڭا جۇيەلەرىن قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قازاقستان پرەزيدەنتى ورتالىق ازيا وڭىرلىك ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ءوڭىردىڭ 10 مەملەكەتىنىڭ سەرىكتەستىكتى دامىتۋ جونىندەگى جەمىستى تاجىريبەسىن ەسكە سالدى. وسى يگى تاجىريبەنىڭ ءناتيجەسىندە ورتاق ەكونوميكالىق جانە كولىكتىك ينفراقۇرىلىم قالىپتاسۋدا. ازيانىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ىسكەرلىك, مادەني, ەنەرگەتيكالىق, كولىك, ەكونوميكالىق جانە ساۋدا بايلانىستارىن نىعايتۋ جانە ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر شەكاراسىن كەڭەيتۋ ارقىلى بۇل باستامانى جان-جاقتى قولداۋ جانە كەڭەيتۋ قاجەت. قازاقستان وسىنداي قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋعا تولىق مۇددەلى. ەۋروپا جانە ازيانىڭ ءوزارا توعىسقان جەرىندەگى ورتالىق ازيانىڭ وتە قولايلى جەرىندە ورنالاسقان ءبىزدىڭ ەلىمىز وڭىرلەردىڭ بايلانىسىن نىعايتا وتىرىپ, مۇنداي ينتەگراتسيا ءۇشىن قاجەتتى بارلىق جاعدايلاردى جاساۋعا دايىن. وسى ءوڭىردىڭ ەڭ ءىرى ەكونوميكاسى جانە ەڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ەل رەتىندە قازاقستان ءوزىنىڭ تاجىريبەسى جانە رەسۋرستارى ارقىلى كومەك كورسەتە الادى, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ باسقارۋشىلار كەڭەسىنىڭ ءماجىلىسى جالپى الەمدىك ەكونوميكانى دامىتۋعا جاڭا سەرپىن بەرەتىندىگىنە سەنىم ءبىلدىردى.
ازيا دامۋ بانكى ادامداردىڭ ءومىرىن جاقسارتۋ, سول ارقىلى ازيا ءوڭىرىن جانە بارلىق الەمدى بىرىكتىرۋ ماقساتىندا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ءوز كەزەگىندە ءبىز ادب-مەن جەمىستى ىنتىماقتاستىعىمىزدى جالعاستىرامىز جانە بانكتىڭ يگىلىكتى ميسسياسىن ءىس جۇزىنە اسىرۋعا قولداۋ كورسەتۋگە دايىنبىز, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
ازيا دامۋ بانكى باسقارۋشىلار كەڭەسىنىڭ قازاقستانداعى 47-ءشى ءماجىلىسىنىڭ رەسمي تۇردە اشىلۋ سالتاناتىنا ارنالعان ماجىلىستە ءسوز العان ادب-نىڭ پرەزيدەنتى تاكەحيكو ناكاو قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بۇگىنگى شاراعا قاتىسقانى ءۇشىن زور العىس سەزىمىن ءبىلدىردى. ودان ءارى بانك پرەزيدەنتى تاكەحيكو ناكاو «ءوڭىردە قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن جاقسارتۋ جانە مەملەكەتتەردە ءجۇرگىزىلەتىن وپەراتسيالاردىڭ ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ادب-نىڭ جۇمىسىن رەفورمالاۋ» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاسادى.
مەن بۇگىن وسى ءماجىلىس اياسىندا قازاقستان جانە ازيا دامۋ بانكى جاڭا شەكتىك كەلىسىمگە قول قوياتىندىعىن قاناعاتتانعاندىق سەزىممەن اتاپ وتكىم كەلەدى, دەدى ول ءوز سوزىندە. وسى شەكتىك كەلىسىم نەگىزىندە قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قورى جانە ادب قازاقستاننىڭ ينكليۋزيۆتىك ءوسىمى, تۇراقتى دامۋى جانە ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدى قارجىلاندىرۋ باعىتىندا بىرلەسە جۇمىس ىستەيتىن بولادى. سونىمەن بىرگە, بايانداماشى ازيا-تىنىق مۇحيتى وڭىرىندە كەدەيشىلىكتى ازايتۋ جانە ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزۋ ماقساتىندا بىرقاتار جەتىستىكتەرگە قول جەتكەندىگىن اتاپ كورسەتتى.
سونىمەن بىرگە, بايانداماشى ازيا-تىنىق مۇحيتى ءوڭىرىنىڭ دامۋىنداعى بىرقاتار ەكونوميكالىق بولجامدارىنا دا توقتالىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2013 جىلى بۇل وڭىردەگى ءىجو 6,1 پايىزعا وسكەن. بولجام بويىنشا 2014 جىلى بۇل كورسەتكىش 6,2 پايىزدى, ال 2015 جىلى 6,4 پايىزدى قۇرايتىن بولادى. بۇل رەتتە بىرقاتار وڭىرلىك ەكونوميكالاردىڭ ءوسىمىنىڭ تومەندەۋى دە مۇمكىن. قالاي بولعاندا دا, دامۋشى ازيا بۇگىنگى كۇنى بۇرىنعىعا قاراعاندا, قانداي دا ءبىر قاتەرلەرگە سەنىمدى تۇردە قارسى تۇرۋعا دايىن.
وتكەن جىلى دەلي قالاسىندا ۋادە ەتكەنىمدەي, ءبىز ادب-نىڭ ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگياسى – ستراتەگيا-2020-عا كەشەندى شولۋ جاسادىق. بۇل شولۋ ءبىزدىڭ سوڭعى 5 جىل ىشىندە اتقارعان قىزمەتىمىزگە باعا بەرەدى, دەدى بايانداماشى. وسى شولۋدا اتاپ كورسەتىلگەندەي, وڭىردەگى كەدەيشىلىك اۋقىمى نەگىزگى قاتەرلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. 700 ميلليوننان استام ادام تاۋلىگىنە بار بولعانى 1,25 دوللار قارجى تۇتىناتىن كەدەيشىلىك شەگىندە ءومىر سۇرۋدە. بۇل ازياداعى بارلىق حالىقتىڭ 20 پايىزىن قۇراسا, الەمدەگى كەدەيشىلىكتە ءومىر سۇرەتىن تۇرعىنداردىڭ 60 پايىزىن قۇرايدى. الايدا ازيا سوڭعى كەزدە كەدەيشىلىك دەڭگەيىن تومەندەتۋدە ءبىرقاتار جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. 1,25 دوللار تۇتىنۋ دەڭگەيى وسىدان 10 جىل بۇرىن بەلگىلەنگەن دەڭگەي بولاتىن. بۇگىن بۇل مەجە ازيا-تىنىق مۇحيتى وڭىرىندە ورنالاسقان ادامداردىڭ ءۇمىتىن اقتاۋعا كەپىل بولا المايدى. ءبۇگىندە بۇل مەجە ازيالىق كوپتەگەن ەلدەردەگى ەڭ تومەنگى تۇرمىس دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرۋعا دا جەتپەيدى. ماسەلەن, وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ۇيالى تەلەفون بارلىقتىڭ بەلگىسى بولسا, بۇگىندە ءبىرىنشى كەزەكتەگى قاجەتتىلىك بولىپ قالدى. بۇگىنگى تاڭدا 1,6 ميلليارد ادام تاۋلىگىنە 2 دوللار عانا تۇتىناتىن سۇرانىس دەڭگەيىندە ءومىر سۇرۋدە.
بۇل ادامدارعا جۇمىسسىزدىق, ينفلياتسيا, قۇرعاقشىلىق قاتەرلەرى بارىنشا قاتتى اسەر ەتەدى. وڭىردەگى مەملەكەتتەردەگى ىشكى تەڭسىزدىك دەڭگەيى جىلدان-جىلعا ارتىپ بارادى. وسى ورايدا ادب-نىڭ مىندەتى – دامۋشى مۇشە-مەملەكەتتەردە كەدەيشىلىكتى جويۋعا, تەڭسىزدىكتى قىسقارتا وتىرىپ, تۇرعىنداردىڭ ءارتۇرلى دەڭگەيىندەگى تۇرمىس دارەجەسىنىڭ وسۋىنە كومەك كورسەتۋ بولىپ تابىلادى.
كوپتەگەن باسقا دا جاعدايلار جاۋاپ كۇتۋدە, ولار: ينفراقۇرىلىمداعى ۇلكەن ولقىلىق, قورشاعان ورتانىڭ ناشارلاۋى جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى جانە مۇنداعى ماسەلە وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق پەن ىقپالداستىقتىڭ الەۋەتىن قالايشا بارىنشا پايدالانۋ بولىپ تابىلادى.
سولاي دەسەك تە, وڭىرىمىزدە كوپتەپ سانالاتىن تابىسى ورتا ەلدەر قالالانۋدىڭ جىلدام قارقىنى, حالىقتىڭ قارتايۋى سياقتى, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە «ورتا دەڭگەيدەگى تابىستىڭ ىلمەگىنەن» قالاي قاشۋعا بولادى دەگەن پروبلەمالارمەن سوقتىعىسۋدا.
وڭىردەگى احۋال وتە جىلدام وزگەرۋدە. وسىعان بايلانىستى ازيا دامۋ بانكى دە وزگەرىپ وتىرۋعا ءتيىس دەدى بايانداماشى. ادب مۇشە مەملەكەتتەرگە كەزدەسكەن قيىندىقتاردى جەڭۋى ءۇشىن ماقساتتى كومەك تۇرلەرىن كورسەتۋدەگى قىزمەتىن كۇشەيتۋى كەرەك. وسى رەتتە بۇگىن مەن جەتى ستراتەگيالىق باسىمدىقتى اتاپ كورسەتكىم كەلەدى, دەدى بايانداماشى.
ءبىرىنشى, بۇل ينكليۋزيۆتىك ءوسۋ. بۇل رەتتە ادب ءوزىنىڭ ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىقتى ساقتاۋ, الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە كاسىپكەرلىك سالالارىنداعى قىزمەتىن ارتتىراتىن بولادى. قىز بالالاردىڭ وقۋى ءۇشىن ينۆەستيتسيا ءبولۋ جانە ايەلدەر ءۇشىن جالاقى الۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋ ارقىلى گەندەرلىك ماسەلەلەردى شەشۋگە باسىمدىق بەرىلەتىن بولادى. ەكىنشى, اۋا رايىنىڭ وزگەرۋى جانە تابيعي اپاتتارعا قارسى تاۋەكەلدەردى باسقارۋ. ءوڭىر سوڭعى كەزدە ءجيى جانە جويقىن تابيعي اپاتتارمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. ادب-نىڭ شتاب-پاتەرى ورنالاسقان فيليپپيندەگى حايان داۋىلى اكەلگەن اپات سالدارى بۇل وڭىردەگى تابيعي اپاتتاردىڭ شىعىنى زور بولاتىندىعىن كورسەتتى. داۋىل مەكتەپتەر مەن كوپىرلەردى قيراتتى, ەگىن القاپتارىن جويىپ جىبەردى, 4 ميلليونعا جۋىق ادامدى باسپاناسىز قالدىردى. كۇيزەلىسكە ۇشىراعان ايماقتارعا كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا ادب جالپى قۇنى 900 ميلليون دوللار بولاتىن باعدارلامانى ءىس جۇزىنە اسىرۋدا. ءۇشىنشى, وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق جانە ينتەگراتسيا. بۇل رەتتە بانك ينفراقۇرىلىمداردى, ترانسشەكارالىق جولداردى جانە ەلەكتر جەلىلەرىن دامىتۋعا ينۆەستيتسيا سالاتىن بولادى. ءتورتىنشى, بۇل – ينفراقۇرىلىم. بۇگىندە وڭىردە ينفراقۇرىلىمنىڭ جەتىمسىزدىگى ەرەكشە بەلەڭ العان. سوندىقتان ادب وپەراتسيالارىنىڭ نەگىزگى ماقساتى ينفراقۇرىلىم بولىپ قالۋدا. بۇل ماقساتتاعى رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن ءبىز مەملەكەتتەردىڭ وزىنەن, جەكەمەنشىك سالاسىنان جانە باسقا سەرىكتەستەردەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن ءىرى ينۆەستيتسيالار تارتامىز. بەسىنشى, بۇل – ورتا تابىستى مەملەكەتتەر. بۇل مەملەكەتتەرگە ءتيىمدى قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا دا بىرقاتار ءتيىمدى باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. التىنشى, بۇل جەكەمەنشىك سالانى دامىتۋ بولىپ تابىلادى. الەۋەتتى جەكەمەنشىك سەكتور ءوڭىردى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى بولىپ تابىلادى. ول ءىرى ينۆەستيتسيالىق سۇرانىستاردى قاناعاتتاندىرۋعا, جۇمىس ورىندارىن اشۋعا جانە كەدەيشىلىكتى قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى ورايدا ءبىز مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىگىن دامىتۋعا كومەك كورسەتۋدى ودان ءارى كەڭەيتەتىن بولامىز. بۇل ءوز كەزەگىندە مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋدى جاقسارتۋعا جانە اۋقىمدى جەكەمەنشىك ينۆەستيتسيالار تارتۋعا جاعداي جاسايدى. جەتىنشى, بۇل ادب-نىڭ ءبىلىمدى دامىتۋ ماقساتىنداعى جۇمىسى بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتە ادب مۇشە مەملەكەتتەردەگى ءبىلىم جۇيەسىن جاقسارتۋعا بارىنشا باسىمدىق بەرەدى.
ادب جيناعان اقپاراتىن بەرۋ جانە ءبىلىمىن تاراتۋ جۇمىستارىن نىعايتادى. كوپتەگەن ەلدەر ادب-دان وزگە ەلدەردە جۇمىس ىستەي وتىرىپ جيناعان ۇزدىك پراكتيكاسىن الۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. ەلدەردەگى ادب-نىڭ تۇراقتى وكىلدىكتەرى ءتۇرلى دەپارتامەنتتەردىڭ قىزمەتتەرىن ۇيلەستىرۋدە جانە «ءبىر ادب» قاعيداسى بويىنشا قاتىسۋشى ەلدەرگە قىزمەت كورسەتۋدە باستى ءرول اتقارادى.
ءوڭىردىڭ ۇلكەن قارجىلىق قاجەتتىلىگىن ەسەپكە الىپ, ادب قارجىلىق مۇمكىندىكتەرىن نىعايتۋ جانە كەدەيشىلىكتى قىسقارتۋ ءۇشىن قولداۋدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا ءوز رەسۋرستارىن وڭتايلاندىرۋ جولدارىن ىزدەستىرەتىن بولادى. وسى سەبەپپەن ادب ازيا دامۋ قورىنىڭ (ادق) كرەديتتىك رەسۋرستارىن قاراپايىم كرەديتتىك رەسۋرستارىمەن (قكر) ارالاستىرۋدى ۇسىنادى. ەگەر ۇسىنىس ماقۇلدانسا, ول بىزگە كرەديتتىك مۇمكىندىكتەرىمىزدى ارتتىرۋعا جانە ءبىر ۋاقىتتا ادق دونورلارىنا جۇكتەمەنى قىسقارتا وتىرىپ, تابىسى تومەن ەلدەرگە قولداۋدى كۇشەيتەدى, دەپ كورسەتتى پرەزيدەنت. «بۇل سونىمەن قاتار ادب-نىڭ بولاشاقتا تابيعي اپاتتار مەن ەكونوميكالىق داعدارىستارعا جاۋاپتى قوسا العاندا, كەز كەلگەن قارجىلىق قاجەتتىلىكتەرگە دەن قويۋ قابىلەتىن ارتتىرادى».
قاراجاتتى بارىنشا ماقساتتى پايدالانۋ جانە جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن بانك ءوزىنىڭ بيزنەس-پروتسەستەرىن جەتىلدىرىپ, ەلدەردەگى ءوز وپەراتسيالارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى. بۇعان قوسا, ادب قاتىسۋشى ەلدەرگە جاقسى قىزمەتتەر كورسەتۋ ءۇشىن شەشىم قابىلداۋعا قابىلەتتى كاسىپتىك-تەحنيكالىق كادرلاردى تارتىپ, وزدەرىندە ۇستايتىن بولادى. مەن بىزدە ءوڭىردىڭ اعىمداعى جانە بولاشاق قاجەتتىلىكتەرىنە دەن قويۋ ءۇشىن قاجەتتى بارلىق كاسىپتىك داعدىلاردىڭ بولۋىن قامتاماسىز ەتەمىن, دەدى ادب باسشىسى.
ازيا-تىنىق مۇحيتى ءوڭىرى وزگەردى. بۇگىندە بۇل وڭىردە كەدەيشىلىكتى ازايتۋ ماقساتىندا اۋقىمدى ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. تابىس ارتىپ كەلەدى جانە ادب-عا مۇشە كوپتەگەن دامۋشى مەملەكەتتەر ورتاشا تابىسى بار مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلدى. دەگەنمەن, وڭىردە شەشىلمەگەن پروبلەمالار اۋقىمى دا ۇلكەن. وسىعان بايلانىستى ازياداعى ءىرى دامۋ ينستيتۋتى رەتىندە ادب-نىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەر دە زور. بەرىك ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەي وتىرىپ, بەلگىلى ماقسات پەن سەنىمدىلىكتى باعدار ەتىپ, ءبىز ازيا-تىنىق مۇحيتى وڭىرىندەگى حالىقتاردىڭ ءومىرىن جاقسارتۋ ماقساتىندا يگى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزە الامىز, دەدى ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا ازيا دامۋ بانكىنىڭ پرەزيدەنتى تاكەحيكو ناكاو.
استانادا ءوتىپ جاتقان ازيا دامۋ بانكى باسقارۋشىلار كەڭەسىنىڭ 47-ءشى ءماجىلىسى بۇگىن اياقتالادى. ءتورت كۇنگە سوزىلعان اۋقىمدى حالىقارالىق شارا اياسىندا كوپتەگەن ماڭىزدى كەزدەسۋلەر, كونفەرەنتسيالار, پىكىر الماسۋلار, پلەنارلىق وتىرىستار ۇيىمداستىرىلدى. سونىڭ ءبىرى استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا وتكەن حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق كونفەرەنتسيا. «Invest in Kazakhstan» دەپ اتالعان شارا ورتالىق ازيا ايماقتارى جانە ەۋروپا بيزنەسمەندەرى مەن ساياساتتانۋشىلارىنىڭ ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالدى دەسەك ارتىق ايتقاندىعىمىز بولماس. وعان مينيسترلەر, ەكونوميستەر, ساراپشىلار مەن دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ باسشىلارى, بانك وكىلدەرى, شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى, سونداي-اق قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن حالىقارالىق ينۆەستور كومپانيالاردىڭ باسشىلارى قاتىستى.
كونفەرەنتسيانى قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ جۇرگىزىپ وتىردى. ءا.يسەكەشەۆ ءوزىنىڭ العىسوزىندە قازاقستاننىڭ بۇگىنگى ينۆەستيتسيالىق احۋالىن جان-جاقتى باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ورتالىق ازيادا ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىنەن كوشباسشى بولىپ تابىلادى. «رەفورمالاردىڭ قارقىنى كەمىگەن ەمەس, ينۆەستيتسيالىق كليماتتى جاقسارتۋعا, ادام رەسۋرستارىن جانە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان جاڭا سەرپىندى جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. قازاقستان ءۇشىن ەڭ باستى باسىمدىق – يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى. بىزدە ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرعان 6 باسىم سالا بار. بۇل ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى, مەتاللۋرگيا, حيميا, ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس ماتەريالدارى, سونىمەن قاتار ءبىز جۇمىس ورىندارىن اشۋعا سەرپىن بەرەتىن تۋريزم, فارماتسەۆتيكا مەن جەڭىل ونەركاسىپتى بەلسەندى قولدايتىن بولامىز», دەدى مينيستر. بۇدان ءارى ول ەلىمىزدە قارقىن العان كەدەن وداعى اياسىنداعى ءىس-شارالاردىڭ ينۆەستورلار ءۇشىن ءتيىمدى جاقتارىنا توقتالدى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندىق كومپانيالار وسىدان ءبىرنەشە جىل بۇرىن بولعان رىنوك جاعدايىنان مۇلدە بولەك ورتادا دامىپ جاتقانىن ايتىپ, بۇل رەسەي جانە بەلارۋس ەلدەرىمەن قۇرىلعان ينتەگراتسيالىق وداققا بايلانىستى بولىپ وتىرعانىن العا تارتتى. كەدەن وداعى دەگەنىمىز – 170 ميلليون ادامعا تەڭ رىنوك دەي وتىرىپ, قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا ەنۋگە تالپىنىپ جاتقانىن, بۇل ءوز كەزەگىندە ەكونوميكانى ودان ءارى باسەكەگە ءتوزىمدى ەتە تۇسەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.
«قازىرگى ۋاقىتتا ءبىز ينۆەستورلارعا تيىمدىلىگى جوعارى ءارى ىڭعايلى جاڭا پاكەتتەر دايىنداۋدامىز. ول ينۆەستيتسيالىق تەتىكتەردى قۇرۋ جانە قولداۋ عانا ەمەس, سونداي-اق ءتۇرلى كەدەرگىلەردى جويۋ قادامدارىن قامتيتىن بولادى. ءبىز 10 ەركىن ەكونوميكالىق ايماق قۇرۋدى جوسپارلاۋدامىز جانە وعان حالىقارالىق باسقارۋ كومپانيالارىن تارتۋدى كوزدەپ وتىرمىز. قازاقستاندا الەۋەتتى جوبالار دا ىسكە اساتىن بولادى, ولار – ءىرى مۇناي-گاز جانە تاۋ-كەن, گەولوگيالىق بارلاۋ جوبالارى. اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ سالاسى دا وتە تارتىمدى. ازيالىق كاسىپكەرلەردى قازاقستانداعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا شاقىرامىن, ءبىزدىڭ ەل ارقىلى رەسەي, بەلارۋس ەلدەرىنىڭ رىنوگىنا, ورتالىق ازياعا شىعۋ مۇمكىندىگى پايدا بولادى. لوگيستيكالىق جوبالاردى دامىتۋ ارقىلى ءبىز قىتايمەن اراداعى شەكارادا جانە كاسپيدە جۇك پورتتارىن, لوگيستيكالىق ورتالىقتار سالۋدى جوسپارلاۋدامىز. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستانعا ءتيىمدى ترانزيتتىك ەل اتانۋعا كومەكتەسەدى», دەدى ءا.يسەكەشەۆ.
كونفەرەنتسيادا ازيا دامۋ بانكىنىڭ قازاقستان اتىنان باسقارۋشىسى – ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءمينيسترى ەربولات دوساەۆ تا بايانداما جاسادى. مينيستر ءوز كەزەگىندە قازاقستان ەكونوميكاسىنا تارتىلاتىن ينۆەستيتسيالاردى ارتتىرۋعا كومەكتەسەتىن نورمالارى بار زاڭ جوبالارىن ۇكىمەت پارلامەنتكە 2014 جىلدىڭ شىلدەسىندە ەنگىزەتىنىن اتاپ ءوتتى.
جاڭا «ينۆەستيتسيالىق پاكەت» پارلامەنتكە بەكىتۋ ءۇشىن بيىلعى جىلدىڭ شىلدەسىندە ۇسىنىلادى دەپ كۇتىلۋدە, دەدى ە.دوساەۆ.
سونداي-اق, ول شەتەلدىك ينۆەستورلارعا ارنالعان قولايلى جاعدايلاردىڭ جاڭا پاكەتىنە ەنەتىن شارالار تىزىمىنە توقتالدى. ءبىرىنشىسى – «جاسىل ءدالىز» قاعيداسىنا ءسايكەس ۆيزالىق ءتارتىپتى وڭتايلاندىرۋ. بۇل شارا اسا دامىعان ەلدەردىڭ ازاماتتارىنا بىرجاقتى تارتىپپەن 90 كۇنگە دەيىن ۆيزاسىز ەلگە كىرۋ, سونداي-اق شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرى باسشىلارىنا ينۆەستورلىق ۆيزالار بەرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرادى. ەكىنشى شارا – ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ جونىندەگى پروتسەدۋرالاردى جەڭىلدەتۋ. بۇل باستاما اياسىندا ينۆەستورلارعا ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ مەرزىمىنە تولىقتاي شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ جانە نىساندى پايدالانۋعا بەرىلگەننەن كەيىن ءبىر جىل مەرزىمگە كۆوتاسىز ءارى رۇقساتسىز شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ قۇقىعى بەرىلمەك. ءۇشىنشى شارا – شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن زاڭنامانىڭ وزگەرمەۋىنە كەپىلدىك بەرۋدى ەنگىزۋ. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا ۇزاق مەرزىمگە بولجامدى رەتتەۋ تاريفتەرى مەن باعالاردىڭ, سالىق, كوشى-قون جانە ەكولوگيا سالالارىنا قاتىستى زاڭنامالاردىڭ 10 جىلعا دەيىن «تۇراقتىلىعى» قاعيداتتارى ازىرلەنىپ جاتىر.
زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردىڭ ءتورتىنشى توبى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ حالىقارالىق كوممەرتسيالىق اربيتراجعا شىعۋ ءمۇمكىندىگىن كەڭەيتۋدى قاراستىردى. بەسىنشى شارا – ينۆەستيتسيالىق جوبالار اياسىندا ترانسۇلتتىق كومپانيالارعا قوسىمشا قولايلى جاعدايلار تۋعىزۋ. ال قوسىمشا ىنتالاندىرۋلار رەتىندە نىسان پايدالانۋعا بەرىلگەن سوڭ مەملەكەت تاراپىنان كاپيتالدىق شىعىننىڭ 30 پايىزىن ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا وتەماقىسى رەتىندە بەرۋ, 10 جىلعا دەيىن كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنان بوساتۋ, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر, ۇلتتىق كومپانيالار جانە ۇلتتىق حولدينگتەر تاراپىنان ينۆەستورلار قىزمەتىنە ۇزاق مەرزىمگە كەپىلدى تاپسىرىس بەرۋ سياقتى جەڭىلدىكتەر ۇسىنىلعان. التىنشى شارا ينۆەستورلارعا رۇقساتناما جانە ولار سۇراعان مالىمەتتەردى بەرۋ ماسەلەلەرىن رەتتەۋدى «ءبىر تەرەزە» قاعيداتىنا سايكەس ەتىپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ ينۆەستيتسيالار جونىندەگى كوميتەتىنە تاپسىرۋ بولماق. جەتىنشى شارا – اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋگە ينۆەستيتسيا سالعان شەتەلدىكتەر ءۇشىن تاۋارلارىن وندىرۋگە كەتكەن ەلەكتر قۋاتى مەن تاسىمالداۋعا جۇمساعان شىعىنىنىڭ ءبىر ءبولىگىن سۋبسيديالاۋ, سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋگە ارنالعان جەرلەردى جالعا الۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ. مينيستر اتاپ ءوتكەندەي, قازاقستان ازيا دامۋ بانكىمەن 20 جىلداي تابىستى ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. وسىناۋ از عانا تاريحي مەرزىم ىشىندە ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىلدى. اتاپ ايتساق, تاۋەلسىزدىك العالى ءبىز ءوز ەكونوميكالىق الەۋەتىمىزدى ەكى ەسەگە ارتتىردىق. ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى ابسوليۋتتىك ماعىنادا 1994 جىلعى 11 ملرد. اقش دوللارىنان 2013 جىلى 220 ملرد. دوللارعا ءوستى.
كونفەرەنتسيادا سونداي-اق, قازاقستان تاراپىنان «بايتەرەك» ۇبق باسقارما توراعاسى قۋاندىق بيشىمباەۆ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى ءمينيسترى نۇرلان قاپپاروۆ, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار ءمينيسترى ماحمۇت قاسىمبەك, شەتەلدىك قوناقتار اراسىنان ەسكاتو-نىڭ اتقارۋشى حاتشىسى شامشاد احتار, «تويوتا موتور ەۆروپا» پرەزيدەنتى ديدە لەرۋا ءسوز سويلەدى. كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارى ەلگە قارجى سالىمىن تارتۋعا مۇمكىندىك تۋعىزاتىن قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق, قارجى جۇيەسى مەن مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ دامۋىن, سونىمەن قاتار ايماقتىق, سول سياقتى عالامدىق اۋقىمداعى مۇمكىندىكتەرىن تالقىلادى. مۇنىڭ بارلىعى قازاقستاندا وندىرىلەتىن تاۋارلار مەن ونىمدەردىڭ بىرلەسكەن جوبالارىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ, سونىمەن قوسا, وتاندىق جانە شەتەلدىك وندىرۋشىلەر اراسىندا ساۋدا جانە ىسكەرلىك قارىم-قاتىناستاردى ورناتۋدى كوزدەپ وتىر.
ءىس-شارا اياسىندا سونىمەن قوسا, شەتەلدىك ارىپتەستەردىڭ قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق جانە يندۋستريالىق بولاشاعىنا تولىقتاي كوز جەتكىزۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ كورمەسى وتكىزىلدى.
* * *
ازيا دامۋ بانكىنىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى ازيا ەلدەرىندەگى كەدەيشىلىكتى تومەندەتۋ ماسەلەسى ەكەنى راس. باسقارۋشىلار كەڭەسىنىڭ 47-ءماجىلىسى بارىسىندا بۇل تاقىرىپ تا نازاردان تىس قالعان جوق. ينكليۋزيۆتىك ءوسۋ جولىمەن الەۋمەتتىك كىرىستەر ماسەلەلەرىنە ارناعان تالقىلاۋ وسى ماسەلەنى قاۋزادى. سەمينارعا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى جاپوندىق اگەنتتىكتىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى شيگەرۋ كياما, CIBC ينفراقۇرىلىمدىق قارجىلاندىرۋ توبىنىڭ عالامدىق دامۋ جونىندەگى ديرەكتورى جانە باسقارۋشى ديرەكتورى لورەن ماحون, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى ورتالىعى, ديرەكتورلار كەڭەسى ۆيتسە-توراعاسى عالىمبەك مامراەۆ جانە ۇندىستانداعى ادب باسقارۋشىسىنىڭ ورىنباسارى جانە ءۇندىستان ۇكىمەتى قارجى مينيسترلىگى, ەكونوميكالىق ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ حاتشىسى ارۆيند مايارام, تاعى باسقالار قاتىستى. تالقىلاۋعا اۆستراليا قارجى ءمينيسترى, پارلامەنتتىك حاتشىسى ستيۆەن كيوبو جەتەكشىلىك ەتتى.
كەدەيشىلىكتى تومەندەتۋ ماقساتىندا ورتالىق ازيا ءۇشىن ءمۇلدەم جاڭا باعىت – مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى جانە رەمۋنيتسيپاليزاتسيالاۋ ۇسىنىلىپ وتىر. اتاپ وتەرلىگى, قازىرگى تاڭدا ازيا مەن تىنىق مۇحيتى جاعالاۋىنداعى ەلدەردە ايتارلىقتاي ەكونوميكالىق ءوسۋ بايقالادى. الايدا, ول ءبىرىنشى كەزەكتە ەكونوميكانىڭ ءوندىرۋشى سالاسىنا نەگىزدەلگەن. ءبىر جاعىنان بۇل قۇپتارلىق. ويتكەنى, تابيعي رەسۋرستاردى ءوندىرۋ سالاسى داميدى, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى, بيۋدجەت قارجىسى مولايادى, الەۋمەتتىك باعدارلامالار تابىستى جۇزەگە اسىرىلادى. سوعان قاراماستان, شيكىزاتتىڭ الەمدىك باعاعا قاتتى تاۋەلدىلىگى, ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىنا, سايكەسىنشە مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋ قابىلەتتىلىگىنە قاۋىپ ءتوندىرەدى. سونداي-اق, كوپتەگەن ەلدەردە قالالىق جانە اۋىلدىق تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىندە ايتارلىقتاي ايىرماشىلىقتار بايقالادى. مۇنداي ايىرماشىلىقتار اسىرەسە, حالىقتىڭ كوپ بولىگى اۋىلدا تۇراتىن ورتالىق ازيا ايماقتارى ءۇشىن الاڭداۋشىلىق تۋعىزارلىق دارەجەدە.
بۇل پروبلەمانى شەشۋدىڭ ءبىر جولى جەكە كاسىپكەرلىك دەيدى ساراپشىلار. سەبەبى, شاعىن جانە ورتا بيزنەس كەز كەلگەن مەملەكەتتە ەكونوميكانىڭ قورعانى بولىپ تابىلادى. ايتسە دە, شاعىن بيزنەستىڭ دامۋىندا مەملەكەتتىڭ ءرولى ايرىقشا. ول شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا قولايلى جاعداي تۋعىزىپ, كەدەرگىلەردى جويۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل جەردە مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى ينستيتۋتى اسا ءتيىمدى قۇرال بولىپ تابىلادى. حالىقارالىق تاجىريبەدە مەملەكەت-جەكەمەنشىك ءارىپتەستىك نەگىزىندەگى جوبالاردىڭ دەنى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىندا جۇزەگە اسىرىلادى. مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى تەتىكتەرى ارقىلى جوبالاردى ورىنداۋدىڭ ءتيىمدى سەكتورلارى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, جىلۋ جانە كوگىلدىر وتىنمەن قامتۋ, سونداي-اق, قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ بولىپ تابىلادى. ازيا دامۋ بانكى جيىنىندا ءدال وسى تاقىرىپقا ايرىقشا نازار اۋدارىلدى. مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ كومەگىمەن قايتا مۋنيتسيپاليزاتسيالاۋ ارقىلى ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ دۇرىس جۇزەگە اسىرىلعان جاعدايدا بارىنشا ءتيىمدى تەتىك بولماق. قازاقستاندا مۇنداي تاجىريبە قازىردىڭ وزىندە بار. ۇكىمەت ازيا دامۋ بانكىمەن بىرگە «قالالىق ينفراقۇرىلىمداردى قارجىلاندىرۋدىڭ بالامالى تەتىكتەرى» جوباسىن قولعا الا باستادى. جوبا اياسىندا قازاقستاننىڭ شاعىن قالالارىندا قالالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, جەكەلەگەن باسىم جوبالارعا جەكە سەكتورلاردى قاتىستىرۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاسالادى.
ساراپشىلار توبى قازىردىڭ وزىندە تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن جاساۋعا كىرىستى. بۇل قۇجاتتا ءاربىر تاڭدالىنىپ الىنعان مەكەمەنىڭ قىر-سىرى, جاڭالاۋ مۇمكىندىكتەرى ەگجەي-تەگجەيلى كورسەتىلەتىن بولادى. ءبىر قاراعاندا مۇنداي قادام ىڭعايسىز كورىنۋى دە مۇمكىن, ويتكەنى, كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىم ارقاشاندا ستراتەگيالىق سيپاتتا بولدى, دەگەنمەن, ونى جەكە سەكتورعا وتكىزۋ جوق دەگەندە, قاۋىپسىزدىك جاعىنان پايدالى. ەكىنشى جاعىنان, مەملەكەت كوممۋنالدىق مەكەمەلەردى قولداۋ ارقىلى وعان قوماقتى قارجى جۇمساۋعا ءماجبۇر. سەبەبى, ىستەن شىققان ينجەنەرلىك جەلىلەردى جوندەۋ, باسقا دا پروبلەمالىق جايتتار بيۋدجەت ءۇشىن از سالماق ەمەس. جوبا اياسىندا اتالعان ءتورت كاسىپورىننىڭ بازاسىندا قاجەتتى جاڭعىرتۋلاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جەكە ينۆەستيتسيالار تارتۋدىڭ تەتىكتەرى جاسالادى. ونىڭ ۇستىنە ينۆەستورلارعا سالىنعان قارجىلاردى كوبەيتۋگە جانە قايتارۋعا كەپىلدىك بەرىلەدى. ناتيجەسىندە قازاقستاندا قالالىق ينفراقۇرىلىمداردى تابىستى جاڭعىرتۋعا جانە ينۆەستورلار تارتۋعا كەڭ جول اشاتىن ىقپالدى نارىقتىق تەتىكتەر ىسكە قوسىلادى.
ازيانىڭ دامۋشى ەكونوميكاسى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى ءۇشىن بارىنشا زور مۇمكىندىكتەر جاساۋى كەرەك جانە جاساي دا الادى. ول وڭىرگە قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار مەن جەكە كاپيتال تارتۋعا, ايماقتا ينفراقۇرىلىمدىق تاپشىلىقتى قىسقارتۋعا باعىتتالۋى كەرەك. ازيا دامۋ بانكىنىڭ ماجىلىسىنە قاتىسۋشىلار وسىلاي دەپ مالىمدەدى.
«ازياداعى ينفراقۇرىلىمدىق تاپشىلىقتىڭ اۋقىمدىلىعى سونداي, ءبىز جەكە ينۆەستورلار مەن مەملەكەتتىك سەكتور ارقايسىسى جەكە ءجۇرىپ اتالعان تاپشىلىقتىڭ ورنىن تولتىرا الادى دەپ ۇمىتتەنە المايمىز. بىزگە تەتىكتەردى ىسكە قوسىپ قوعام تالاپ ەتىپ وتىرعان قىزمەتتى كورسەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ءارى جەكە ينۆەستيتسيالاردىڭ ءبىرلەسكەن ءىس-قيمىلى قاجەت», دەدى ادب جەكە سەكتور ىستەرى ءجونىندەگى دەپارتامەنتىنىڭ باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى مايكل بارروۋ.
ازيا دامۋ بانكى سەمينارى بارىسىندا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى جوبالارىنا قاتىسۋ ءۇشىن جەكە جانە ينستيتۋتتىق ينۆەستورلاردى تارتۋ جولى تالقىعا سالىندى, سونداي-اق, ءمجا جوبالارىن تابىستى جۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن دەرەكتەر نازارعا الىندى. ازيا ەلدەرىنە قاجەتتى زاڭنامالىق, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قۇجاتتارمەن قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, تولىق اقپاراتتاندىرۋ نەگىزىندە مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى جوبالارىن دايىنداۋ جانە جۇزەگە اسىرۋدى ءتيىستى دەڭگەيدە قولعا الۋ كەرەك. مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى جوبالارىن دايىنداۋعا مول كۇش جۇمسالىپ جاتقانىنا قاراماستان بۇل جۇمىستار ءالى كۇنگە دەيىن وزىنە مىندەتتەمە الىپ, ولاردى ينۆەستيتسيالاۋعا نيەت بىلدىرەتىن ينۆەستورلاردى جەتكىلىكتى كولەمدە تارتا الماي وتىر, دەيدى ماماندار.
* * *
ازيا دامۋ بانكى باسقارۋشىلار كەڭەسىنىڭ وتىرىسى شەڭبەرىندە سونداي-اق, II داعدارىسقا قارسى دۇنيەجۇزىلىك كونفەرەنتسيانىڭ ءى پلەنارلىق وتىرىسى بولىپ ءوتتى. پلەنارلىق وتىرىسقا يندونەزيا قارجى ءمينيسترى مۋحامماد حاتيب باسري, ءۇندىستان قارجى ءمينيسترى پالانياپان چيدامبارام, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, بۇۇ ازيا جانە تىنىق مۇحيتىنا ارنالعان ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كوميسسيانىڭ اتقارۋشى حاتشىسى شامشاد احتار, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى ونەركاسىپتىك دامۋ بويىنشا باس ديرەكتورى لي يۋن, ازيا دامۋ بانكىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بيندۋ لوحاني جانە باسقالار قاتىستى.
جاھاندىق ەكونوميكا تۇراقتى جانە تەڭدەستىرىلگەن ءوسىمنىڭ جاڭا جولىندا ورنالاسقان. سوڭعى جىلدار ىشىندە دامۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءرولى ايتارلىقتاي ارتا ءتۇستى. 2008 جىلى الەمدىك قاۋىمداستىق دامۋشى مەملەكەتتەر الەمنىڭ ەكونوميكالىق كارتاسىندا كۇشتەر تەڭگەرىمىن قايتا قۇرا الادى دەگەن توقتامعا كەلدى. بۇل ءۇردىس ەكى ونجىلدىققا سوزىلادى دەپ بولجانعانىنا قاراماستان, ول سوڭعى بەس جىل ىشىندە اياقتالدى. بۇگىنگى تاڭدا قۇرىلىمدىق رەفورمالار الەمدىك داعدارىسقا جول بەرمەۋدىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى سانالادى. ەۋروايماق, ازيا مەن قىتاي مەملەكەتتەرى وزدەرىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋ ءوسىمى ۇلگىلەرىندە ەلەۋلى وزگەرىستەرگە تاپ بولسا, ال G20 ەلدەرى وزدەرىنىڭ سوڭعى ءمامىلەلەرىندە الداعى 5 جىل ىشىندە ءىجو وسىمىنە 2 پايىز كولەمىندە شەكتەۋ بەلگىلەدى. سوندىقتان پلەنارلىق وتىرىستىڭ تاقىرىبى رەتىندە «جاھاندىق ءوسىمدى قالپىنا كەلتىرۋ: جاڭا ەكونوميكالىق جانە ينستيتۋتتىق درايۆەرلەر» الىنىپ وتىر. پلەنارلىق وتىرىس بارىسىندا ۇزاق مەرزىمدى كەلەشەكتە تۇراقتى ءوسىم ءۇشىن قاجەتتى شارالار, ءوسىمنىڭ جاڭا ستراتەگياسىنداعى ازيا مەن ورتالىق ازيانىڭ ءرولى, قىتايداعى رەفورمانىڭ جاھاندىق ەكونوميكاعا اسەرى, ەركىن ساۋدا تۋرالى كەلىسىم ارقىلى الەمدىك ەكونوميكانى ايماقتاندىرۋ قاجەتتىگىن قولداۋشىلار جانە قارسى شىعاتىندار, جاھاندىق ۇيلەستىرۋ ساياساتى, دامىعان ەلدەردەگى مونەتارلىق ساياساتتى قالىپقا كەلتىرۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالار, وبليگاتسيالاردىڭ ازيا نارىعىن دامىتۋدىڭ جولدارى ءسوز بولدى.
* * *
47-ءشى ءماجىلىس اياسىنداعى شارالار قاتارىندا «قازاقستان-2050: قازىرگى زامانعى ينكليۋزيۆتىك قوعام جولىندا» كىتابىنىڭ تانىستىرىلىمى وتكەنىن دە ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. كىتاپتىڭ تانىستىرىلىمىنا قۇراستىرۋشى-اۆتورلار – نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرەزيدەنتى شيگەو كاتسۋ, دامۋشى نارىقتار فورۋمىنىڭ اعا ساراپشىسى, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ايماقتىق بۇرىنعى ۆيتسە-پرەزيدەنتى يوحاننەس لينن, سونداي-اق, سەنتەننيال گرۋپ پرەزيدەنتى ءارى توراعاسى حاريندەر كولي قاتىستى.
حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا دايىندالعان كىتاپتا ەلباسىنىڭ 2012 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا جاريالانعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى تاۋەلسىز وي-پىكىرلەر جيناقتالعان. جيناقتا نەگىزىنەن اتالعان ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىنا جەتۋدىڭ جولدارى قارالعان.
قازاقستاننىڭ 2050 جىلعا قاراي دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ مۇمكىندىگىنىڭ جوعارى ەكەندىگى كىتاپتىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى دەۋگە بولادى. وندا ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ 7 باسىم باعىتى بەلگىلەنگەن. ولار: تۇرعىنداردىڭ ءبىلىمى مەن دەنساۋلىعىنا ەرەكشە كوڭىل بولە وتىرىپ, ادام الەۋەتىن دامىتۋ, ءتيىمدى ەنەرگەتيكا, ايماقتار مەن قالالاردى دامىتۋ, ارتاراپتاندىرىلعان زاماناۋي يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا, ايماقتىق جانە عالامدىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا مەن ىنتىماقتاستىق, تۇراقتى جانە اشىق ەكونوميكالىق ءارى ساياسي ينستيتۋتتار قۇرۋ. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ايماقتىق ەكس-پرەزيدەنتى يوحاننەس لينن كىتاپتىڭ تانىستىرىلىمىنا ارنالعان ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا قازاقستان كەيبىر كورسەتكىشتەر بويىنشا قازىردىڭ وزىندە الدىڭعى قاتارلى 30 ەلدىڭ قۇرامىنا كىرەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«جالپى العاندا, كىتاپ الداعى 50 جىلدا الەم قالاي داميدى, XXI عاسىردىڭ ورتاسىندا الەمدىك كوشباسشى ەلدەر قاي ەلدەر بولماق, جاھاندىق جىلىنۋ ءۇردىسى قازاقستانعا قالاي اسەر ەتەدى, قازاقستان 50 دامىعان ەل قاتارىنان 30 دامىعان ەلدەر قاتارىنا قالاي كىرەدى, قازاقستاندا دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ەۋروپالىق دەڭگەيگە جەتە الا ما دەگەن سەكىلدى ماڭىزدى سۇراقتارعا عىلىمي جاۋاپ ىزدەيدى», دەدى يوحاننەس لينن.
* * *
تاكەحيكو ناكاو,
ازيا دامۋ بانكى پرەزيدەنتى:
قازاقستاندى قولداۋعا قاشاندا دايىنبىز
ازيا دامۋ بانكى باسقارۋشىلار كەڭەسىنىڭ 47-ءشى ءماجىلىسى اياسىندا سونداي-اق, ازيا دامۋ بانكى پرەزيدەنتى تاكەحيكو ناكاو ارنايى ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. قازاقستاندىقتارمەن قاتار, شەتەل جۋرناليستەرى دە قاتىسقان بريفينگتە تاكەحيكو ناكاو ازيا دامۋ بانكى مەن قازاقستان ىنتىماقتاستىعىنا قاتىستى بىرقاتار سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى.
– ءسىز قازاقستاننىڭ جاڭا جىبەك جولىن قۇرۋ تۋرالى باستاماسىن قالاي باعالايسىز؟
– ءاربىر مەملەكەت ءوز دەڭگەيىندە, ايماقتىق دەڭگەيدە, ءوزىنىڭ جەكە كۇن ءتارتىبىن بەكىتەدى. ورتاشا مەرزىمدى كەزەڭدە ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى جانە ينتەگراتسيانى العا جىلجىتۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم, قازاقستان جانە قىتاي تاراپىنان بولاتىن باستامالار, مىسالى – «جىبەك جولىن ۇيىمداستىرۋ», مۇنىڭ بارلىعى قۇپتارلىق. ءويتكەنى, بۇل ءبىزدىڭ بانكىمىزدىڭ مۇشە مەملەكەتتەرىنىڭ كۇشىن بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز اتالعان مەملەكەتتەردىڭ كۇشىن بىرىكتىرۋ ءۇشىن قىتاي مەن ورتالىق ازيا اراسىندا ءوزارا ءىس-قيمىلدى قولدايمىز. ورتالىق ازيانىڭ ماقساتى – وڭتۇستىك ازيامەن بىرىگۋ. ءبىز بۇل يدەيانى جۇزەگە اسىرامىز. مەن تۇرىكمەنستان, تاجىكستان, وزبەكستان, اۋعانستان جانە پاكىستان ايماقتارىنداعى ينتەگراتسيانى ايتىپ وتىرمىن. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ءبىز وڭتۇستىك پەن ازيانىڭ ورتالىق بولىگىن بىرىكتىرەمىز. ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن قىتاي اراسىندا جىبەك جولىن قۇرۋ تۋرالى يدەيا ايتىلدى. ءبىز ەلدەردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلدى جاقسارتۋ بويىنشا شارالارىن قولدايمىز.
– الەمدە ەۋرووداق بار, ەندى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ايماق پايدا بولماق, ال ترانستىنىق مۇحيتى ارىپتەستىگى بولۋى دا مۇمكىن. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا مۇنداي بىرلەستىكتەر, ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي قارىم-قاتىناسىنىڭ دامۋىنا جول اشۋى مۇمكىن بە؟
– ينتەگراتسياعا قاتىستى باستامالار وتە كوپ. ول كەدەن وداعى, ەۋروپا وداعى جانە باسقالار. مەن اتالعان باستامالار بىرىگۋ جاعىنان دا, ءوزارا ءىس-ارەكەتتى جاقسارتۋ جاعىنان دا وتە پايدالى دەپ بىلەمىن. بۇدان بۇرىن ءبىز وسىنداي يدەيالاردى ايتقان كەزدە ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى ماقسات ەتەتىنبىز. قازىردە عالامدىق ىقپالداستىققا يەك ارتۋعا بولادى. ياعني كەيبىر بىرلەستىكتەر مەن وداقتار كەرىسىنشە, ساۋدا بويىنشا ديۆەرگەنتتىك ىقپال ەتۋى مۇمكىن. وداق ساۋدا قارىم-قاتىناستارىن ورناتۋعا جول اشاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان مەن وداقتار, بىرلەستىكتەر ارقىلى ساۋدا مۇمكىندىكتەرىن اشۋ, سونداي-اق, وسى يدەيالار نەگىزىندە العا جىلجيتىن قۇرىلىمدىق رەفورمالاردىڭ ماڭىزدىلىعىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى.
– كەز كەلگەن دامۋ ينستيتۋتى جاڭا ەلدەرمەن ارىپتەستىكتەن باستاپ, ىنتىماقتاستىقتىڭ قاتاڭ شارتتارىن قوياتىنى بەلگىلى. جانە سەنىمنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى قارجىلاندىرۋ شارتتارى جەڭىلدەي باستايدى. ال, ادب مەن قازاقستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق شارتتارى 20 جىل ىشىندە قالاي وزگەردى؟
– بيىل ءبىز قازاقستانمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز. ءبىز قازاقستانعا 3,5 ملرد. دوللار قارىز بەردىك جانە الەۋەتتى ارتتىرۋ ءۇشىن تەحنيكالىق كومەك كورسەتتىك. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان جوعارى دەڭگەيدەگى ورتا كىرىسى بار ەل بولعاندىقتان, ءبىزدىڭ قارجىلاندىرۋ مۇمكىندىكتەرىمىز 50 بازالىق باپتارعا ءوستى. قازىر پايىزدىق مولشەر وسى ۋاقىتقا دەيىنگىمەن سالىستىرعاندا ونداي جوعارى ەمەس. ورتاشا مولشەر 9,5 پايىز دەڭگەيىندە. ال, ەكو
