«سولتۇستىك اعىن – 1» قۇبىرى سانكت-پەتەربۋرگ ماڭىنداعى رەسەي جاعالاۋىنان گەرمانيانىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنا دەيىن 1200 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر. بالتىق تەڭىزىنىڭ ءتۇبى ارقىلى ەۋروپاعا گاز تاسىمالدايتىن قۇبىر 10 جىل بۇرىن سالىنعان. سول ۋاقىتتان بەرى رەسەيدەن گەرمانياعا تاۋلىگىنە 170 ميلليون تەكشە مەتر گاز جونەلتىلەدى. قۇبىر Nord Stream AG ماجوريتارلىق كومپانياسى باسقاراتىن, رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك «گازپروم» مەكەمەسىنە تيەسىلى.
جالپى, گەرمانيا گازدىڭ 55 پايىزىن رەسەيدەن يمپورتتايدى جانە ونىڭ باسىم بولىگى Nord Stream 1 قۇبىرى ارقىلى كەلەدى. قالعان «كوگىلدىر وتىندى» قۇرلىق ارقىلى وتەتىن قۇبىرلارمەن تاسىمالدايدى. ۆۆس مالىمەتى بويىنشا شيكىزات كولەمىن ودان ءارى ارتتىرۋ ءۇشىن گەرمانيا مەن رەسەي «Nord Stream 2» گاز قۇبىرىن سالۋعا كەلىسكەن ەدى. بىراق رەسەي ۋكرايناعا باسىپ كىرگەننەن كەيىن «سولتۇستىك اعىن – 2» جوباسىنان گەرمانيا ۇكىمەتى باس تارتتى.
بۇعان قوسا مامىر ايىندا «گازپروم» بەلارۋس پەن پولشا ارقىلى وتەتىن جانە گەرمانيا مەن ەۋروپانىڭ باسقا ەلدەرىنە گاز جەتكىزەتىن «يامال» گاز قۇبىرىن جاۋىپ تاستاعان-دى. سونىمەن قاتار ماۋسىم ايىنىڭ ورتاسىندا «گازپروم» Nord Stream 1 قۇبىرى ارقىلى جەتكىزىلەتىن گاز كولەمىن ەداۋىر قىسقارتتى. قازىرگى تاڭدا تاۋلىگىنە شامامەن 40 ميلليون تەكشە مەتر گاز عانا تاسىمالدانىپ جاتىر. شىلدە ايىنىڭ باسىندا رەسەي جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك ەكەنىن العا تارتىپ, «سولتۇستىك اعىن – 1» قۇبىر جەلىسىن 10 كۇنگە جاۋىپ تاستادى. ەۋروپاداعى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ حابارلاۋىنشا, قۇبىر اشىلعان سوڭ «گازپروم» شيكىزات جەتكىزۋ قۋاتىن 20 پايىزعا دەيىن قىسقارتۋدى جوسپارلاپ وتىر. وسىلايشا, تاسىمال كولەمى بۇرىنعى دەڭگەيدەن ەكى ەسە ازايماق.
بۇل جاڭالىقتان سوڭ ەۋروپالىق گازدىڭ كوتەرمە باعاسى ءبىر كۇن ىشىندە 10 پايىزعا بىردەن سەكىردى. «كوگىلدىر وتىن» قۇنى وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 450 پايىزعا قىمباتتاعان. ء«دال قازىر نارىق تۇراقسىز بولىپ تۇر. تاسىمالداعى كەز كەلگەن ءۇزىلىس گاز باعاسىنىڭ بىردەن بىرنەشە ەسەگە شارىقتاتادى. بۇل ەۋروپا ەكونوميكاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا اكەلۋى ابدەن مۇمكىن», دەيدى Crystol Energy اناليتيكالىق كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى كەرول ناحلە ۆۆس-گە بەرگەن سۇحباتىندا.
«گازپروم» مۇنىڭ سەبەبىن تەحنيكالىق اقاۋلارعا بايلانىستى دەپ تۇسىندىرەدى. بىراق ەۋروپاداعى شەنەۋنىكتەر بۇل «سىلتاۋعا» سەنبەيدى. گەرمانيا ۇكىمەتى «گاز كولەمىن شەكتەۋگە تەحنيكالىق سەبەپتەر جوق» دەپ مالىمدەدى. ەۋروپالىق وداق رەسەي ۇكىمەتىن گازدى ساياسي قارۋ رەتىندە پايدالانىپ وتىر دەپ ايىپتادى.
«مۇنىڭ استىندا ساياسي جوسپار جاتىر», دەدى ەۋرووداقتىڭ ەنەرگەتيكالىق ساياسات جونىندەگى جوعارعى وكىلى كادري سيمسون. ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆولوديمير زەلەنسكي مۇنى «رەسەيدىڭ ءبىرتۇتاس ەۋروپاعا قارسى جۇرگىزگەن اشىق گاز سوعىسى» دەپ اتادى. «رەسەي گازدى قارۋ رەتىندە كوبىرەك پايدالانادى. ول ءالى دە ەنەرگەتيكالىق دەرجاۆا ەكەنىن جانە ەۋروپانىڭ وزىنە قارسى سالعان سانكتسيالارىنا جاۋاپ قايتارا الاتىنىن كورسەتۋگە تىرىسىپ جاتىر», دەيدى ۆۆس ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا Energy Institute (لوندون) ساراپتاما ورتالىعىنىڭ زەرتتەۋشىسى كيت دوريان.
قالاي دەگەنمەن, رەسەي ەۋروپاعا گاز ەكسپورتتاۋدى كەز كەلگەن ساتتە توقتاتۋى عاجاپ ەمەس. كوگىلدىر وتىن كولەمىن بىردەن ازايتىپ جىبەرگەنى وسىنىڭ ءبىر دالەلى. قازىر ەۋروپا رەسەيگە تاۋەلدى بولماي, حالىقتى گازبەن قامتۋ جولدارىن ىزدەستىرۋگە كىرىستى. ماسەلەن, ۋكراينادا قاقتىعىس باستالىسىمەن گەرمانيا نورۆەگيا مەن نيدەرلاندتان گاز جەتكىزۋگە تالپىنىپ جاتىر. Energy Institute ساراپتاما ورتالىعىنىڭ زەرتتەۋشىسى كيت دورياننىڭ ايتۋىنشا, گەرمانيا سونداي-اق قاتار مەن اقش-تان سۇيىتىلعان تابيعي گازدى يمپورتتاۋ ءۇشىن بەس قالقىمالى تەرمينال ساتىپ العان. مۇنداي قۇرىلعىلاردى پورتتى قالالارعا ورناتپاق.
دەگەنمەن بۇل – ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلاتىن پروتسەسس. رەسەي گاز جەتكىزۋدى اياق استىنان ازايتىپ تاستادى. دەمەك ماسەلە دە تەز ءارى ءدال قازىر ءتيىمدى بولاتىن شەشىم قابىلداۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. «قالقىمالى تەرمينال ساتىپ العانىمەن تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى تارقامايدى. جاعالاۋدان گەرمانيانىڭ قالعان بولىگىنە جاڭا قۇبىرلار سالۋ قاجەت. بۇل بىرنەشە ايعا ءتىپتى جىلعا سوزىلۋى مۇمكىن. سونداي-اق گەرمانيا سەكىلدى رەسەيلىك گازعا تاۋەلدى بولىپ كەلىپ, ەندى ونى جەتكىزۋ كوزدەرىن كۇرت وزگەرتە الۋ مۇمكىن ەمەس», دەيدى Crystol Energy اناليتيكالىق كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى كەرول ناحلە.
ەۋروپانىڭ باسقا ەلدەرى دە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بالامالى جولدارىن ىزدەي باستادى. يتاليا مەن يسپانيا الجيردەن كوبىرەك گاز يمپورتتاۋعا تالپىنىپ جاتىر. سونداي-اق گەرمانيا ءبىر كەزدەرى پايدالانۋدان باس تارتقان كومىر ءوندىرىسىن ۇلعايتۋدى قولعا العان. قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن اسەرىنە قاراماستان, جاۋىپ تاستاماق بولعان ەلەكتر ستانسالارىنىڭ قىزمەتىن جانداندىرماق. ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋ مەرزىمىن ۇزارتىپ, قايتا ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىر.
ء«ار ەل شاما-شارقىنشا قولىنان كەلەتىن ىسكە كىرىستى. ويتكەنى حالىقتىڭ سۇرانىسىن ورىنداۋ كەرەك, ەلدى تىعىرىقتان شىعارۋ قاجەت. ەنەرگەتيكا تاپشىلىعىن شەشۋ ءۇشىن دە قولدا باردىڭ ءبارىن پايدالانۋ كەرەك», دەيدى كيت دوريان.
بۇگىندە ەۋروپالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەر گاز پايدالانۋدى 15 پايىزعا قىسقارتۋ تۋرالى كەلىسىم ازىرلەگەن. Energy Institute ساراپتاما ورتالىعىنىڭ زەرتتەۋشىسى كيت دورياننىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, كوپتەگەن ەۋروپالىق قازىردىڭ وزىندە ءۇيدى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بالاما ادىستەرىن ىزدەستىرىپ جاتقان كورىنەدى. ماسەلەن, گەرمانيا تۇرعىندارى اعاش جاعاتىن پەشتەردى ساتىپ الىپ, اۋلالارىنا كۇن باتارەيالارىن ورناتۋعا كىرىسكەن. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, تۇرعىندار بۇل ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ءتۇسىنىپ, گاز تۇتىنۋدى ازايتۋ ءۇشىن قولدان كەلەر ءىس-شارالار اتقارىپ جاتىر.
The Guardian گازەتىنىڭ كەلتىرگەن مالىمەتتەرىنە ساي, بەرلينگە يمپورتتالاتىن گاز كولەمىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى, فرانتسياعا شامامەن بەستەن ءبىر بولىگى سىبىردەن كەلەدى. قازىرگى كەزدەگى مالىمەت بويىنشا نەمىس قويماسىنداعى گازدىڭ قورى 65 پايىزدى قۇرايدى. ۇكىمەت ەلدى بيىلعى قىستان شىعارۋ ءۇشىن الداعى قاراشا ايىنىڭ باسىنا دەيىن قويمانى 90 پايىزعا تولتىرۋدى ماقسات ەتكەن بولاتىن. كوگىلدىر وتىننىڭ جەتكىزىلۋ كولەمى ازايعاندا بۇل جوسپاردى ورىنداۋ ەكىتالاي.
