ادام ساۋداسىنا قارسى قادام

باحرەين اسقان «باقىتتار»...

ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, جىل سايىن ەلىمىزدە ادام ساۋداسىنا قا­تىستى 100-گە جۋىق قىلمىستىق ءىس تىركەلەتىن كورىنەدى. بيىل 6 ايدىڭ وزىندە 57 قىلمىس انىقتالعان. ونىڭ 32-ءسى – جەز­وكشەلىك, پريتونداردى ۇيىمداستىرۋ جانە ۇستاۋ, جەڭگەتايلىق قىلمىسى. جەز­وكشەلىككە سالىنعان قىزداردىڭ ورتاشا جاسى – 18-25 جاس ارالىعىندا. وتانداستارىمىز كوبىنە باحرەين, تۇركيا جانە ءباا ەلدەرىندە وت باسادى ەكەن. سونداي-اق رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا­لاردا جەزوكشەلىك دەرەكتەرى ءجيى تىركەلەدى.

تاياۋدا «ادام ساۋداسىنىڭ الدىن الۋ» ماسەلەلەرىنە ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەل­دە بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ جاي-جاپسارى ايتىلدى. ەستەرىڭىزدە بولسا, بىلتىر 2016-2020 جىلدار ارالىعىندا قىز­داردى باحرەين كورولدىگىنە جەزوك­شەلىككە تارتۋمەن اينالىسقان ترانس­ۇلت­تىق ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ قۇ­رىقتالعان ەدى. قازاقستان, رەسەي جانە باحرەين ازاماتتارىنان قۇرالعان توپ­تىڭ قۇرامىندا 19 ادام بولعان. ال جابىرلەنۋشى رەتىندە 39 ازاماتشا تانىلدى. ولار – شىمكەنت قالاسى مەن تۇركىستان وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى. بەل­گىلى بولعانداي, ولاردىڭ التاۋى قىلمىسكەرلەردەن قاشىپ كەتكەنىمەن, ەلگە ورالا الماعان. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى بىرلەسە وتىرىپ, وتانداستارىمىزدى تاۋىپ, باحرەين, تۇركيا جانە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن ەلگە قايتارعان-دى.

– ءبىزدى بوتەن ادام قارسى الدى. سوسىن قوناقۇيگە اپاردى. قوناقۇيگە جايعاستىرعاننان كەيىن: «قۇجاتتارىڭ مەنىڭ قولىمدا بولادى. مەن سەنى ساتىپ العانمىن», دەدى. مەنەن كەيىن دە كوپتەگەن قىزدىڭ جەزوكشەلىكتىڭ جەتەگىندە كەتكەنىنە كۋاگەر بولدىم. ولاردىڭ ارا­سىن­دا كامەلەتتىك جاسقا تولماعاندار دا بار. ابدەن قينالىپ, وزدەرىنە قول جۇمساپ, تامىرلارىن كەسكەن جاعدايلار دا كەزدەستى, – دەپ ەسكە العان بولاتىن جابىرلەنۋشىلەردىڭ ءبىرى.

اتتەگەن-ايى سول, كەيبىر قىزدار شەتەلگە نە ءۇشىن بارا جاتقانىن الدىن الا بىلگەن. ياعني مۇنداي قادامعا ءوز ەركىمەن باراتىندار دا كەزدەسەدى. وسى رەتتە, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ەلۆيرا ءازىموۆا الەۋمەتتىك ساياسات باعىتىنداعى جۇمىستاردى جانداندىرۋعا شاقىردى.

ومبۋدسمەن ءسوزىنىڭ جانى بار. الەۋمەت­تىك ءالسىز توپتىڭ مۇشەلەرى, قيىن جاعدايعا تاپ بولعان قىز-كەلىنشەكتەر قوعامنان الشاقتاپ, وڭاي ولجاعا كەنەلگىسى كەلەدى. كوبىنە بۇل جولعا الكوگولگە تاۋەلدى جانە جەڭىل جۇرىسكە سالىنعان ايەلدەر تۇسەدى ەكەن. الەۋمەتتتىك ساياسات دەگەننەن شىعادى, ەلىمىزدەگى وتباسى ينستيتۋتىن ءالى دە جانداندىرۋ كەرەك سياقتى. «مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق كونكۋرسىن ۇيىمداستىرۋمەن ءىس بىتپەس. ەرتە جۇكتىلىك, جاساندى تۇسىك, سۋيتسيد سياقتى دەرەكتەردىڭ كوپ تىركەلۋى كا­مەلەت جاسقا تولماعان قىزداردىڭ مەك­تەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق زورلىق-زومبىلىققا ۇرىناتىنىنا دالەل. تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, كوبىنە جالعىزباستى انالار جەزوكشەلىك, ال اكەلەر ىشكىلىك جولدى تاڭداپ جاتادى. ساراپشىلار تولىق وتباسىندا وسپەي, ەرتە جاستان پسيحيكالىق قىساستىققا ۇرىنعانداردىڭ باسىم بولىگىنىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر ەكەنىن ايتادى. كوبىنە ونداي وتباسىنان شىققاندار جەزوكشەلىك جولدى تاڭدايتىن نەمەسە ىشىمدىك, ەسىرتكى سەكىلدى تاعى باسقا ءناپسىنىڭ ق ۇلىنا اينالاتىن كورىنەدى. سوندىقتان الەۋمەتتىك ساياسات, وتباسىلىق ينستيتۋت باعىتىنداعى جۇمىستاردى جەتىلدىرە تۇسكەن ابزال.

شارۋانىڭ ۇلى دا بار, «ق ۇلى» دا بار

ەلىمىزدە جىل سايىن اۋىل شارۋاشى­لىعى سالاسىنا قادام باسقاندار ارتىپ كەلەدى. ءبىرى وسىمدىك شارۋاشىلىعىن وركەن­دەتسە, ەندى ءبىرى ءتورت ت ۇلىگىن تۇلەتىپ وتىر. قاي باعىتقا قادام باسساڭىز دا جۇمىس كۇشى قاجەت-اق. ەلدىڭ اۋزىندا جۇرگەن شارۋاشىلىقتارداعى ءومىر تاماشا! جۇمىسكەرلەرگە ارنايى ءۇي سالىنىپ, بۇكىل ىڭعايلى جاعداي جاسالعان. ءتىپتى ءوزى بىرەۋدىڭ مالىن باعىپ وتىرىپ, وزىنە تيەسەلى ت ۇلىكتىڭ سانىن ارتتىرىپ وتىر. وتباسى قاسىندا, بالالارى شاعىن بالاباقشاعا, مەكتەپكە تاسىمالدانادى. جالاقىسى جوعارى, كيگەنى بىلعارى.

ال كەيبىر شالعاي جاتقان شارۋاشى­لىق­تارداعى جاعداي مۇلدەم باسقاشا. اۋىلدىڭ اكىمى تۇگىل جاقىن تۋىسى بارا بەرمەيتىن شارۋا قوجالىقتارىندا زور­لىقپەن جۇمىسقا جەگىلگەن جىگىتتەر جەتەرلىك. كوبىنىڭ قۇجاتى جوق, ىشكىلىككە سالىنعان. بۇرىن سوتتالعاندار, بالالار ۇيىنەن شىققاندار, اقىل-ەسى كەم نە دۇرىس جەتىلمەگەندەر. اللانىڭ نازارىنان تىس قالدىم دەپ قالانىڭ بازارىندا جۇرگەن, ومىرگە وكپەلى قاڭعىباستار. «جاتاتىن جەرىڭ بولادى, تاماق اعىل-تەگىل» دەگەن شارۋاشىلىق باسشىسىنىڭ «قامقورلىق» سوزىنە يلانىپ, اق «نيۆانىڭ» سالونىنا وزدەرى-اق سەكىرىپ مىنەدى. اككى شارۋالار ءاۋ باستا جۇمىسكەردىڭ جاعدايىن جاسايدى. ۋاقىت وتە كەلە اراسىندا تاڭعى ساعات 6-دا تۇرعىزا باستايدى. سودان ءتۇن ورتاسىنا دەيىن جۇمىس ىستەتەدى. سەنبى مەن جەكسەنبى كۇندەرى قاراستىرىلعان دەمالىستى جويادى. اۋىرىپ, جاتىپ قالسا, دارىگەرگە قاراتپايدى. اقشا بەرۋ بىلاي تۇرسىن, تاماق تا بەرمەيدى. بۇل دەگەن – قۇلدىق! كەيبىر پوليتسەيلەر «جۇمىستىڭ قيىندىعىنا قاراماستان ءوزى ىستەۋگە كەلىستى. ۇناماسا كەتىپ قالماي ما, قاشىپ كەتپەي مە؟» دەپ سىلتاۋراتادى ەكەن. بىراق ولار قايدا قاشادى؟ جاپان دالاعا ما, الدە تۇزگە مە؟ قاشىپ, اۋىلدىڭ بىرەۋىنە كومەك سۇراپ بارسا دا, ونى يەسىنە تاپسىرادى. اشۋلانعان يەسى ولەرمەن ەتىپ ساباپ تاستايدى. 2020 جىلعى دەرەكتەرگە سەنسەك, مۇنداي جاعدايلار قاراعاندى وبلىسىنىڭ قارقارالى اۋدانى, بالقاش, شۋ وڭىرلەرىندە, تۇركىستان وبلىسىندا شاش-ەتەكتەن ەكەن.

ءسابي ساۋداسى سانگە اينالدى ما؟

بۇرىندارى ءسابي ساتۋ تۋرالى كينولاردان كورىپ, ونداي سۇمدىقتى شەتەل جاقتان ەستيتىنبىز. سوڭعى ۋاقىتتا ەل ىرگەسىندە دە «ىرىگەن» جاڭالىقتار جارق ەتەتىن بولىپتى. ءسابي ساتۋ مەن ساتىپ الۋعا قاتىستىلار – جەكە ادامدار, ياعني بالانىڭ اناسى مەن زاڭسىز جولمەن بالالى بولعىسى كەلگەندەر. بالا ساۋداسىمەن اينالىسامىن دەپ باسى بالەگە قالعان مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى دە كەزدەسەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, كوبىنە جاس قىز-كەلىنشەكتەر بالاسىن ساۋدالايدى. ال ء«تىرى تاۋاردى» ساتىپ الۋشىلاردىڭ دەنى – انا بولۋ باقىتىنان ايىرىلعاندار. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دۇنيە ەسىگىن ەندى اشقان سابيلەردى ساۋداعا سالعانداردىڭ كىنالارى تولىعىمەن دالەلدەنسە, ەكى جاق تا جازاسىز قالمايتىنىن ەسكەرتەدى. ءيا, جاڭا تۋعان نارەستەلەردى ساتۋ اۋىر قىلمىسقا جاتادى. 2019 جىلى ەلىمىزدە ادام ساۋداسىمەن اينالىسقاندار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ بويىنشا قىلمىستىق كودەكسكە بىرقاتار وزگەرتۋ مەن تولىقتىرۋ ەنگىزىلگەن. ماسەلەن, كودەكستىڭ 135-بابى بويىنشا قارالاتىن ىستەر اۋىر قىلمىستار ساناتىنا جاتقىزىلىپ, كامەلەتكە تولماعانداردى ساۋداعا سالىپ, پايدا كوزدەگەندەردى ون سەگىز جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى ەنگىزىلدى.

بۇل ىسكە قاتىستى دەرەكتەردى ءسۇزىپ شىقساق, جاڭا تۋعان نارەستەلەردىڭ قۇنى ميلليوننان باستالىپ, 3-4 ميلليون تەڭگەگە دەيىن باعالانادى ەكەن. ء«الى جارىق دۇنيەگە كەلمەگەن ءسابيىن اناسى ينتەرنەتتەگى ءتۇرلى سايتتار, الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى ساتىپ, اقشا تاپقىسى كەلەدى. بالا اسىراپ الۋدىڭ سان تالاپتارىن ورىنداپ, ۋاقىتىن جوعالتقىسى كەلمەيتىن ساتىپ الۋشىلار دا كوبىنە وسى ءتاسىل ارقىلى «بولاشاق بالاسىن» ىزدەيدى», دەيدى ماماندار. ءيا, بالا اسىراپ الۋ ءۇشىن ءتيىستى قۇجاتتاردى راسىمدەۋ كەرەك. بۇل – زاڭ تالابى. ونىڭ ۇستىنە كەزەككە تۇرۋ جانە ءبىراز ۋاقىتقا سوزىلاتىن بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردەن ءوتۋ قاجەت. قامقورشى ورگاندار ونسىز دا تۋا سالىپ, تاعدىردان تەپەرىش كورگەن ءسابيدى كىم كورىنگەننىڭ قولىنا ۇستاتا سالمايتىنى تاعى تۇسىنىكتى. وسىنداي كەدەرگىلەردى اتتاپ ءوتۋ ءۇشىن انا باقىتىن سەزىنە الماي جۇرگەندەر ءتۇرلى قۋلىققا بارادى. بالاسىن اسىراي المايتىنىنا كوزى جەتكەن قىز-كەلىنشەكتەر دە سول جولدى تاڭدايدى.

بۇرىندارى الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ بىرىندە مىناداي حابارلاما جاريالانىپتى: ء«ۇشىنشى بالامدى كوتەرىپ ەم, اسىراي المايمىن. كۇيەۋىم جوق. بالالار ۇيىنە وتكىزىپ, دالاعا تاستاعاننان گورى ءبىر مەيىرىمدى جان اسىراپ السا دەيمىن. ەكى بالاما نان بولۋى ءۇشىن قارجىلاي كومەك بولسا» دەپتى. استىنا «مەن الايىنشى», «بالا اسىراي الماي ءجۇرمىز, ماعان بەرىڭىزشى», «ەكو-دان جول بولمادى, مەن الايىن, قاراجاتپەن كومەكتەسەمىن» دەگەن ماندەگى پىكىرلەر كوپ جازىلىپتى. سوعان قاراعاندا بالا ساتۋ ءبىر بولەك, زاڭسىز جولمەن ساتىپ العىسى كەلەتىندەر از ەمەس سياقتى.

جوعارىدا شەتەل جايلى ايتتىق قوي. شەتەلدە مۇنداي وقيعا كۇن ساناپ تىركەلەدى. ءتىپتى كريمينوگەندىك احۋال تۇراقسىز مەكەندەردە ءسابي ساۋداسى نەگىزگى تابىستىڭ كوزى بولىپ سانالادى ەكەن. ونىڭ ارتىندا نە تۇرعانىن كىم ءبىلىپتى؟ ءبىزدىڭ ويىمىزعا بالا باقىتىن سەزىنە الماي وتىرعاندار اسىراپ الادى دەگەن وي ساق ەتە قالادى. شىن مانىندە, ءسابيدى ادام اعزاسىن ساتۋ ءۇشىن, قۇلدىققا سالۋ ءۇشىن, پەدوفيلدىككە پايدالانۋ ءۇشىن اسىراپ الۋى مۇمكىن عوي. وسى رەتتە, بۇۇ-نىڭ بالالار ساۋداسىنىڭ جولىن كەسۋ باعدارلامالارى شەڭبەرىندە كوپتەگەن مەملەكەتتە كەشەندى جۇمىس قولعا الىنعان.

زاڭ جوباسى ازىرلەنۋدە

ەلىمىزدە العاش رەت ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەس تۋرالى زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ جاتىر. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كۇرەس دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى قانات نۇرماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە 2021-2023 جىلعا ارنالعان كەشەندى شارالار جالعاسىپ جاتىر. بۇل ىسكە مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ماماندارى, حالىقارالىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى اتسالىسىپ, جوبا جان-جاقتى زەرتتەلەدى. زاڭ جوباسى 2023 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ءماجىلىستىڭ تالقىلاۋىنا ۇسىنىلماق.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ادام ساۋداسى پروبلەماسىنىڭ وزەكتىلىگىن, مۇنداي قىلمىستاردى تەرگەۋ جانە كىنالىلەردى سوت تارتىبىمەن جازالاۋ ءراسىمىن جاقسارتۋ قاجەتىن, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءىس-قيمىلىن ۇيلەستىرۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. وسىنى نەگىزگە الا وتىرىپ, بۇگىندە ۋاكىلەتتى ورگاندار دايەكتى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جۇيەلى نەگىزدە وسىنداي فاكتورلاردى انىقتاۋعا باعىتتالعان رەسپۋبليكالىق جەدەل الدىن الۋ ءىس-شارالارىن جۇرگىزەدى.

– بۇۇ مالىمەتتەرى بويىنشا ادام ساۋداسىنىڭ ەڭ كوپ تاراعان ءتۇرى –جىنىس­تىق قاناۋ. بۇل ادامداردىڭ ترافيگىنە بايلانىستى جاعدايلاردىڭ 54 پايىزىن قۇرايدى. ەلىمىزدە ادام ساۋداسىنىڭ ەڭ كوپ تارالعان ءتۇرى – ايەلدەردى جىنىستىق قاناۋ, سونداي-اق پريتوندار مەن جەڭگەتايلىق جاساۋ. ەر ادامدار, ادەتتە, ەڭبەك نارىعىندا جاپا شەگەدى. سونىمەن قاتار جاڭا تۋعان نارەستەلەر مەن جاس بالالاردى اسىراپ الۋ ءۇشىن ساتۋ فاكتىلەرى انىقتالادى. بۇگىندە وسى ساناتتاعى قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ, انىقتاۋ جانە تەرگەۋدە بەلگىلى ءبىر تاجىريبەمىز بار. بۇعان ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا تۇرىندە جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەتتىك جانە ازامات­تىق سەكتور اراسىنداعى ديالوگ الاڭى ىق­پال ەتتى. وسىنداي وڭىرلىك كوميسسيالار وبلىستاردىڭ جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ اكىمدىكتەرى جانىنان جۇمىس ىستەيدى. ءاربىر 3 جىل سا­يىن پروفيلاكتيكالىق جانە پراكتيكالىق سيپاتتاعى ءىس-شارالار كەشەنىن قامتيتىن ۇكىمەتتىك جوسپارلار قابىلدانادى. زارداپ شەككەندەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە ولارعا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن ەلىمىزدە 20-دان اسا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم جۇمىس ىستەيدى. ولارمەن تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىل جولعا قويىلىپ, ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمدار جاسالدى, – دەيدى قانات نۇرماعامبەتوۆ.

ەلىمىزدە 2016 جىلدان بەرى ادام ساۋداسىنىڭ قۇرباندارىنا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلەدى. الايدا بۇل كومەكتى تەك قازاقستان ازاماتتارى, ەلىمىزدە تۇرعىلىقتى تۇرىپ جاتقان شەتەلدىك ازاماتتار مەن قانداستار الا الادى. ال ءتۇرلى سەبەپتەرمەن قازاقستانعا ۋاقىتشا كەلگەن ەڭبەك ميگرانتتارى ادام ساۋداسىنىڭ قۇربانى بولعاندا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الا المايدى. حالىقارالىق ساراپشىلار بۇل ماسەلەنى ءجيى تىلگە تيەك ەتەدى. جالپى, بۇل باعىتتتاعى زاڭنامالىق قۇجاتتاردىڭ بولماۋى قازاقستاننىڭ كەيبىر حالىقارالىق رەيتينگتەردە تومەنگى ساتىعا جايعاسۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر.

پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىق­تارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ حاتشىسى تاستەمىر ابىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ادام ساۋ­داسىنا قارسى كۇرەس تۋرالى زاڭ جوبا­سىندا شەتەلدىك ميگرانتتاردىڭ ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋ ماسەلەسى قاراس­تىرىلعان. وزگە دە ماڭىزدى باعىتتار قامتىلعان. زاڭ قولدانىسقا ەنگىزىلسە, ادام قۇقىعى تۋرالى ەرەجەلەر حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي بولماق.

ادام ساۋداسىنىڭ الدىن الۋ جانە اتال­عان قىلمىسقا قارسى ىمىراسىز كۇ­رەستە الەمدىك تاجىريبەنىڭ ماڭىزى زور. وسى ورايدا بىلىكتى مامانداردىڭ قاتى­سۋىمەن ازىرلەنىپ جاتقان زاڭ جوباسى تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتادى دەگەن سەنىم مول.