بەلگىلى جازۋشى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلىنىڭ «تىلالشاق» دەگەن اڭگىمەسىندە كوتەرىلگەن ماسەلە, ونداعى باس كەيىپكەر – قۇلبولدىڭ ءىس-ارەكەتى جۇرەككە سالماق سالادى, وي-ءورىسىڭدى سان-ساققا بۇرادى. قۇلبولدى سياقتى مىڭ-ميلليون ادام قوعامدى قۇردىمعا سۇيرەپ اكەتىپ بارا جاتقانداي سەزىنەسىڭ.
قۇلبولدى – ايدالادا پاناسىز, شاراسىز, جالعىز قالعان جان. ونىڭ مۇنداي كۇيگە جەتۋىنە ەڭ باستىسى ءوزى, ودان كەيىن ايار, ەشكىمدى دە ايامايتىن, ءالسىز جەرىڭنەن ۇستاپ الىپ, تىپىر ەتكىزبەي ءوزىنىڭ ق ۇلىنا اينالدىراتىن ورتاسى كىنالى.
قۇلبولدى. اكەسى ونىڭ ەسىمىن قۇدايدىڭ ق ۇلى ەمەس, ادامنىڭ, ورتاسىنىڭ ق ۇلى بولسىن دەپ قويعانداي. بالكىم, اكەسى ۇلىنىڭ ەسىمىن قۇدايدىڭ ق ۇلى بولسىن دەپ قۇلبولدى قويعان شىعار, بىراق ول ءبارىبىر ادامنىڭ, ورتاسىنىڭ, جۇيەنىڭ ق ۇلى بولدى. «اكەسى» دەمەكشى... عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, قادىر-قاسيەت ادامعا قانمەن كەلەدى. قۇلبولدىنىڭ اكەسى دە ءبۇتىن ءبىر اۋىلدىڭ, كولحوز باسشىلارىنىڭ «بارىپ كەل, شاۋىپ كەل» دەپ جۇمسايتىن, اركىمنىڭ شارۋاسىمەن «ەرتەڭنەن كەشكە دەيىن كوشەدەن كوشەگە تەپەڭدەيتىن دە جۇرەتىن» ادام بولادى. ءتىپتى ول الدەبىر شارۋاعا ءوزى ەمەس, باسقانىڭ جۇمسالىپ بارا جاتقانىن بىلسە كادىمگىدەي رەنجيتىن جاعدايعا دەيىن جەتكەن. مىنە, وسىنداي اكەدەن قۇلبولدى تۋعان. اتقا بۇت ارتۋعا جاراپ قالعان كەزدەن باستاپ اكەسىنىڭ «قاسيەتتى بورىشىن» وتەۋ قۇلبولدىنىڭ موينىنا ءىلىنىپ جۇرە بەرگەن. بۇعان رەنجىگەن ول جوق. اقىماق اكەسى «تىلالشاق بولعان وزىڭە جاقسى» دەپ اقىلسىماعىن ايتقان. تۇقىم قۋالاعاندىكى بولار قۇلبولدى اكەسىنىڭ مىندەتىن قاپىسىز ورىندايتىن جان بولعانى سونشا, ءوز ەسىمى ۇمىتىلىپ, اۋىل-ايماقتا «تىلالشاق» دەپ اتالىپ كەتكەن.
تىلالشاقتىڭ «كاسىبى» مەكتەپتە وقىپ جۇرگەنىندە كەرەمەت دامىدى. سىنىپ جەتەكشىسىنەن باستاپ مەكتەپتىڭ بۇكىل مۇعالىمى تىلالشاقتى جۇمساماي اس باتپايتىن حالگە جەتەدى. «ال» دەسەڭ ونىڭ نە شارۋا ەكەنىمەن ءىسى جوق, تۇرا شاباتىنىن بىرىنەن-ءبىرى ەستىگەن مۇعالىمدەر ەندىگى جەردە كەزەك-كەزەك جۇمسايتىن بولدى…
تىلالشاق ءوستىپ ءجۇرىپ ساباقتى كىلەڭ ءتورت دەگەن باعامەن ءبىتىردى. بەستىك, ۇشتىك, ەكىلىك جوق. كىلەڭ تورتتىك ونىڭ «ەڭبەگىنىڭ» وتەۋى. وقۋلىقتىڭ بەتىن اشىپ كورمەگەنگە بەستىك قويۋ ەندى قيىن عوي.
كىم بالاسىنان ءۇمىت كۇتپەيدى دەيسىز. تىلالشاقتان دا اتا-اناسىنىڭ كۇتەرى مول. ماقساتتارى – بالاسىن بىلدەي ينستيتۋتقا ءتۇسىرۋ. سودان «الماتىعا وقۋعا بارامىن, دەپ بىراق نەنىڭ وقۋىنا باراتىنىن بىلمەي, بىرەۋ سۇراسا «كورەم عوي»-دان ءارى اسا الماي, ءارى-سارىلەۋ جۇرگەندە, بۇلارعا جاماعايىن بولىپ كەلەتىن, وسى اۋىلدان شىققان تۇڭعىش «زامدەكاننىڭ» كەلە قالماسى بار ما». مۇنى اكەسى ەشكىمنىڭ دە كوڭىلىن قالدىرماي شاپقىلاي بەرگەنىمىزدىڭ قايتارىمى دەپ ءبىلدى. «زامدەكانعا» تاپسىرىلعان بالا ينستيتۋتقا سىرتتاي وقۋعا تۇسەدى, دۇرىسى تۇسىرەدى. مۇندا دا ول دوكەيلەردىڭ قولبالاسىنا اينالىپ, ىسساپارلارعا ولارمەن بىرگە شىعىپ, نەگە جۇمساسا دا «قاتىرامىز» دەگەن ءبىر-اق اۋىز سوزبەن كەلىسىپ شاپقىلاۋمەن كۇن وتكىزەدى. «قاتىرامىز» دەگەننەن باسقا ءسوز ايتپايتىن تىلالشاقتىعىن بىلگەن ينستيتۋتتاعى باسقا دا كىسى جۇمساعىشتار, دوكەيلەر مۇنى «ەرتتەپ ءمىنىپ» قۇلشا قۇنجىڭداتادى. بىردە ينستيتۋت باسشىلىعى اۋىسىپ, ءوزىن جۇمساپ جۇرگەندەر جاپپاي جۇمىستان كەتكەندە وقۋدان شىعىپ قالىپ, يەسىز يتتەي قاڭعىرىپ قالادى. سوندا دا ول وزىنە «قوي مۇنىم جاراماس, ءجوندى جول تابايىن» دەپ ويلانبايدى. ءوزىن جۇمسايتىن, جۇمساعاندا دا تىنىم تاپتىرمايتىن تاعى بىرەۋلەردى ىزدەيدى, اڭسايدى. ول ءسويتىپ ءجۇرىپ بۇرىن ءوزىن تالاي جۇمساعان ءبىر دوكەيدەن «جۇمىس» سۇراپ بارادى. الگى دوكەي ونى «جۇمىسقا» قابىلدايدى. ءسويتىپ, تىلالشاق ابىرويلى, اتاق-داڭقتى دوكەيلەردىڭ كيىمدەرىن كوتەرۋمەن, جۇكتەرىن تاسىپ, جاتقىزىپ, تۇرعىزۋمەن كاسىبىن جالعايدى. وزىنە دە سول كەرەك. بىراق «داۋرەنى» ۇزاعىنان بولمايدى. زامان وزگەرىپ, بۇل جۇمسالىنباي دالادا قالادى. اقىرىندا ايەلى دە بالا-شاعاسىن ەرتىپ, مۇنى تاستاپ كەتەدى.
جازۋشى ءوز شەبەرلىگىمەن قۇلبولدى ءومىرىنىڭ «اساۋ بەلەستەرىن» بايانداۋ ارقىلى بۇگىنگى قوعامىمىزداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ۇرپاق تاربيەسىندەگى كەمشىلىكتەردى, ونىڭ قاۋىپتى ۇردىسكە اينالىپ بارا جاتقانىن, قۇلبولدى سياقتى سانداعان جاستىڭ ورتامىزدا ءورىپ جۇرگەنىن انىق اڭعارتادى. «تىلالشاق» ارقىلى جازۋشى قازىرگى قازاق قوعامىنىڭ دەرتىن اششى كەكەسىنمەن سىناعان.
قانداي ماسەلەنىڭ دە تۇپكى سەبەبى, ءىرىڭدى وزەگى بولادى ەمەس پە. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان قۇلبولدىلار سياقتى مىڭ-ميلليونداردىڭ شىعۋ سەبەبىن جازۋشى مىنا تومەندەگى جولدار ارقىلى اشىپ كورسەتەدى, تۇيتكىلدىڭ تۇپكى مانىنە زەر سالدىرادى.
«بۇل مەكەمەدە كەزىندە, نەبىر مارقاسقالار قىزمەت ىستەپ, قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققان ەكەن. مارقاسقا بولعاندا, اتاقتان, ابىرويدان كەندە بولماعان. كەۋدەلەرى تولعان وردەن, مەدال. شەتىنەن زيالى, قۇرمەتتى, عۇلاما… زەينەتكە شىعىپ كەتكەن دەيتىن ەمەس, قاي-قايسىنىڭ دا جۇرگەن-تۇرعانى بارىپ تۇرعان مىندەت. توبەسى كورىنگەننەن الدىنان قۇراق ۇشىپ شىقپاساڭ, قولتىعىنان سۇيەمەلدەپ كىرگىزبەسەڭ, «ال كوكە» دەپ وتىرعىزباساڭ, ايتقانىن ەكى ەتكىزسەڭ, بالەگە قالاتىنىڭ وپ-وڭاي ەكەن. وزدەرى قۇرمەتتى دەمالىسقا كەتكەنىمەن بىرەۋىنىڭ بالاسى, بىرەۋىنىڭ ناعاشىسى نەمەسە جيەنى, بىرەۋىنىڭ قايىن جۇرتى دەگەندەي, داۋرەندەرىنىڭ ءجۇرىپ تۇرعان كەزدەرىندە بيلىككە جەتەلەپ, يتەرىپ, كىرگىزىپ كەتكەن جاعدايلارى بار بوپ شىقتى. ولارىن ايتپايدى, ال مۇنىڭ باستىعىنا: «مىنا كرەسلوعا ءوزىمىز جابىلىپ وتىرعىزعان بالاسىڭ» دەگەندى, ءسوز جوق كەلگەن سايىن ءبىر اۋەندەتىپ وتەدى. مۇنىڭ ار جاعى قيلى-قيلى بۇيىمتاي».
«...كەزىندە ابىروي, اتاعى بولعاندى قازاقتىڭ حان كوتەرىپ الاتىن ءداستۇرى بار عوي. وبالى نە كەرەك, قايسىسىنا قاي جەرگە ەرىپ بارسا دا تىلالشاقتىڭ كورەتىنى – اناعان دەگەن ىستىق ىقىلاس, كەڭ پەيىل, «كەزىندە ويتكەن دە, بۇيتكەن اعامىز عوي, مارتەبەمىز, مەرەيىمىز», دەسكەن قازاق. بىرەۋ ءسويتىپ جالباقتاپ جاتسا, اناۋ جۇرسە – تالتاقتاماي, وتىرسا – شالقاقتاماي قايتەدى. ءسويتىپ قانا قويسا جاقسى, ساپارى – كيگەن اسا باعالى كوستيۋم-شالبار, شاپان-شاپقىت جانە كۇزگە جەتكىزىلەتىن سوعىممەن بىتە قويمايدى. «وسى سەندەر, مەنىڭ ەسىمىمدى مەكتەپكە, كوشەگە نەگە بەرمەيسىڭدەر؟» – دەپ ۇدەيدى. ەندى بىرەۋىنىڭ سالاتىن سالماعى – «تۋعان اۋىلدان ءبىر ءزاۋلىم ءۇي سالىپ بەرسەڭدەرشى, جاستىڭ كەلگەن شاعىندا جاتايىن دا جامباستاپ, تۋعان توپىراقتىڭ توسىندە…».
جوعارىداعى جولداردان بۇگىنگى اعا بۋىننىڭ كەيبىر وكىلدەرىنىڭ جاعىمسىز كەلبەتى, ۇسقىنسىز ۇلگىسى قىلاڭ بەرەدى. جازۋشى اعا بۋىنعا ءتان جامان قىلىقتار جاعىمسىز ۇردىستەردەن قۇلبولدىلاردىڭ قاپتاپ ءوسىپ شىعاتىنىن مەڭزەيدى. «تاڭ قۇلانيەكتەنگەندە ەسىن جيعان. شوقايىپ ۇزاق وتىردى. ءۇستى-باسى مالمانداي, لاي-باتپاق». دالادا قالعان قۇلبولدىنىڭ كەيپى وسىنداي. مۇندايدان ۇرپاعىمىزدى قۇداي ساقتاسىن!
