(اكەم ايتقان اڭگىمەلەر)
بۇل حات ماعان وسىدان ءتورت جىل بۇرىن كەلگەن ەدى. جولداعان – زايسان اۋدانىنىڭ «قارابۇلاق» كەڭشارىندا ۇزاق جىلدار پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان, قازىر زەينەتكەر جەڭىسبەك شاعيەۆ اعامىز. ول ءوز حاتىندا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى زاكاريا قوجەكەنوۆتىڭ مايدانداعى ەرلىك جولدارى, سونان كەيىنگى بەيبىت ومىردەگى ونەگەلى قىزمەتى تۋرالى باياندايدى.
«سوعىس ءورتى ەل ىرگەسىن شارپىعان كەزدە زاكاريا اتامىز مەكتەپتى جاڭا تامامداعان جاس ورەن ەدى. 1941 جىلدىڭ تامىز ايىندا زايساندىق جەرلەستەرى قىدىرباي قيقاباەۆ, انۋاربەك كەنجەباەۆتارمەن بىرگە مايدانعا اتتاندى. ءنوۆوسىبىر قالاسىندا ءتورت ايلىق كۋرستان ءوتىپ, كىشى لەيتەنانت اتاعىن الادى. 1942 جىلى قاڭتاردا كالينين مايدانىنىڭ № 69 ارتيللەريالىق پولكىندە ۆزۆود كومانديرى رەتىندە جاۋعا قارسى جورىق جولىن باستادى. سول جىلدىڭ سوڭىندا جارالانىپ, ءبىر جارىم اي گوسپيتالدە ەمدەلىپ, 1943 جىلى ناۋرىزدا بەلورۋسسيا مايدانىنىڭ № 47 ارتيللەريا پولكىندە ۆزۆود كومانديرى بولىپ قايتادان ۇرىسقا كىرىپ, ەرلىكپەن شايقاستى.
ادام بالاسىنا ماراپات, قۇرمەت, اتاق-ابىروي وزدىگىنەن كەلمەيتىندىگى انىق. وتان قورعاۋ جولىندا ۇيقى كورمەي قان كەشكەن جاس جىگىتتىڭ ەرلىگى دە ەسكەرۋسىز قالماي, ول «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن, گەرمانيانى, جاپونيانى جەڭگەنى ءۇشىن مەدالدارىمەن ماراپاتتالدى.
1945 جىلى مامىردا زابايكالە اسكەري وكرۋگىنەن جاپوندارعا قارسى سوعىسقا ازىرلىك مايدانىنا جىبەرىلدى. وسى مايداندا زايساندىق جەرلەستەرى بايعانبەك قۇداباەۆ, سەيىت ەلەكەنوۆ, ۆاسيلي تسىگانچۋكتەرمەن بىرگە بولىپ, سوعىس جولدارىن جەڭىسپەن اياقتادى.
زاكاريا اتام 1946 جىلدىڭ 27 قاراشاسىندا پاروحود توقتايتىن تۇعىل كەنتىندە ءوزى سەكىلدى سوعىستان ەلگە ورالىپ كەلە جاتقان جەرلەسى فايزولدا الىپباەۆپەن كەزدەسىپ, ەكەۋى قارا ەرتىستى بويلاي وتىرىپ, 60 شاقىرىم جولدى جاياۋ ءجۇرىپ وتەدى. جول بويى ارمانسىز سىرلاسادى. ءسويتىپ اقارال اۋىلىنداعى اۋكەباەۆتىڭ ۇيىنە سوعادى. امان-ەسەن اۋىلدارىنا دا جەتەدى.
ولار بەيبىت ءومىردىڭ ەسىگىن اشىپ, بىردەن ەڭبەككە ارالاستى. فايزولدا «پراۆدا» كولحوزى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقاردى. ءبىزدىڭ ۇيمەن كورشىلەس بولدى. بالالارىمەن بىرگە وستىك. ال ول ۇيدەگى ءماستۋرا اپاي مەن مەنىڭ انام ناعىز سىرلاس دوستار بولدى. فايزولدانىڭ ءىنىسى قايروللا ەكەۋمىز كەڭوتكەل وزەنىنەن ۇيگە سۋ تاسيتىنبىز» دەپ جازىپتى جەڭىسبەك اعا ءوز ماقالاسىندا. مۇنان كەيىن كەشەگى جاۋىنگەر زاكاريا قوجەكەنوۆتىڭ بەيبىت ومىردە جاساعان قىزمەتىنە توقتالعان.
شىنىن ايتۋ كەرەك, كەزىندە بۇل ماقالانى گازەتكە بەرۋدىڭ ءساتى كەلمەدى. سەبەبى, كونۆەرت سىرتىندا باسىلعان مورگە قاراعاندا حات 2010 جىلدىڭ 4 مامىرى كۇنى زايسان قالاسىنان جونەلتىلگەن. 2010 جىلدىڭ 11 مامىرى كۇنى استانا پوشتاسى قابىلداپ العاندىعى تۋرالى ءمورىن باسىپ, رەداكتسياعا جەتكىزگەن. مەن بۇل كەزدە ەڭبەك دەمالىسىندا بولىپ, مامىردىڭ ورتاسىنان اسا بارىپ قىزمەتكە ورالىپ ەدىم. ءسويتىپ, بۇل حات جەڭىس مەرەكەسىنىڭ ءىزى سۋي باستاعان شاقتا مەنىڭ قولىما ءتيدى دە اعا سالەمى ورىندالماعان كۇيى قالىپ كەتكەن ەدى.
دەگەنمەن, كوڭىلدە جۇرگەن دۇنيە ەسكەرۋسىز قالمايدى عوي. جۋىقتا ءتورت جىل بۇرىن جازىلعان وسى حاتتى ءوزىمنىڭ ەسكى مۇراعات قاعازدارىمدى اقتارا وتىرىپ, تاۋىپ الدىم. حاتتى قايتا ءبىر وقىپ شىققانىمدا ول مەنى ءارتۇرلى ويلارعا جەتەلەدى. بالا كەزىمدە اكەمنىڭ مايدان جولدارى تۋرالى ايتاتىن اڭگىمەسى ەسكە ءتۇستى. ءسويتىپ, جەڭىسبەك اعانىڭ ماقالاسىن اكەمنىڭ اڭگىمەلەرىمەن بايىتا وتىرىپ, ءوز اتىمنان جازىپ شىققاندى ءجون كوردىم.
اكەمىز فايزولدا ءالىپباي ۇلى سوعىسقا دەيىنگى بالالىق شاعىندا جەرگىلىكتى مەكتەپتەردىڭ بىرىنەن ءبىلىم الىپ, ساۋاتتى بولعان ەكەن. اتامىز ءالىپبايدىڭ كالينين كولحوزىندا بريگادير بولعانىنا قاراعاندا جاستىق شاعى وسى اۋىلدا وتكەن بولۋى كەرەك. بوزبالا شاعىندا ونەرگە جۋىق بولادى. زايسان تەاترىندا ارتيست بولىپ, سول كەزدەگى تەاتر قويعان قويىلىمداردا ءتۇرلى ءرولدەردە وينايدى. ولەڭ جازۋمەن دە اينالىسقان. سوعىستان جازعان حاتتارىنىڭ بارلىعىن ولەڭمەن جازادى ەكەن.
اتتاندىق اۋىلىمىزدان الپىس بالا,
اقىلى الپىسىنىڭ الپىس سانا.
اي-جۇلدىز جارقىراتىپ نۇرىن توكتى,
قوشتاسقان ەلىمەنەن بىزگە بولا.
پاروحود سالعان كەزدە ەرتىستى ورلەپ,
كەپتەلدى كومەكەيگە سەزىم كەرمەك.
كوركىنە تۋعان جەردىڭ تەسىلدىم كەپ.
شىركىن-اي, كۇن تۋسا ەدى قايتا كورمەك, –
دەپ سوعىسقا اتتانىپ بارا جاتقاندا جازىپ, حاتپەن ۇيىنە جولداعان ولەڭىن بەرتىنگە دەيىن ءبىزدىڭ تۋعان-تۋىستارىمىز, اكەمنىڭ قاتارلاستارى ايتىپ جۇرەتىن.
اكەم اقكوڭىل, ادال, ەتى ءتىرى, شيراق ادام ەدى. بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاۋ, كىسىنىڭ سوڭىنان ءسوز ايتۋ دەگەندى مۇلدەم بىلمەيتىن. ەشۋاقىتتا مويىعان, جاسىعان كەزدەرىن كورگەن ەمەسپىن. ومىرلىك, ادامگەرشىلىك قاعيداتتارعا بەرىك جان ەدى. ادامعا تىكە قاراپ سويلەيتىن, بويىنداعى ءمىنىن بەتىنە ايتاتىن قاسيەتى بار ەدى. ونىڭ وسى مىنەزدەرى ءار كەزەڭدەگى ومىرىنە ءارتۇرلى اسەر ەتكەن سەكىلدى. سوعىستاعى اسكەري قاتال ءتارتىپتىڭ ورتاسى ونى جاقسى قابىلدايدى. بىزگە بىلاي دەپ اڭگىمە ايتۋشى ەدى.
«كەز كەلگەن قازاق بالاسى اتقا مىقتى بولىپ وسەدى عوي. وسى اتتىڭ جايىن بىلگەندىكتىڭ ماعان سوعىستا ۇلكەن پايداسى ءتيدى. پولشا جەرىنە كەلىپ كىرگەنىمىزدە مال-مۇلكىن تاستاپ, ءوزى نەمىس اسكەرلەرىمەن بىرگە قاشىپ كەتكەن پومەششيكتىڭ اتقوراسىنان قاراڭعى جەردە ۇستالىپ, كۇتىمدە بولعان ەكى سايگ ۇلىك تابىلدى. بۇل اساۋ جىلقىلاردى باتالونىمىزدىڭ كومانديرى قاتتى ۇناتادى دا ۇيرەتتىرىپ, مىنبەك بولادى. سونان كەيىن: «سولداتتاردىڭ اراسىنان اساۋ اتتاردى باستىقتىراتىن كىم بار؟» دەپ ىزدەستىرە باستاعاندا: «مەن بارمىن», دەپ بىردەن ساپتان اتىپ شىقتىم. سودان باستاپ كوماندير مەنى ءوزىنىڭ قاسىندا ۇستايتىن بولدى.
بۇلار بۇرىن مىنىلگەن جىلقىلار ەكەن. كوماندير اتتىڭ سىرىن بىلمەگەندىكتەن, باسىمەن الىسقان اساۋ اتتار وعان جابايى جىلقىلار سەكىلدى كورىنگەن. مەن ولاردى تەز باستىقتىرىپ, كومانديردى اتقا مىنگىزىپ ۇيرەتتىم. ول مەنىڭ پىسىقتىعىمدى, ەڭبەكقورلىعىمدى ۇناتىپ, وتە جاقسى كورىپ كەتتى. باتالونعا كومسورگ ەتىپ تاعايىنداپ, پارتيا قاتارىنا وتۋىمە جاردەم جاسادى. ءتىپتى «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, اجالدى ولەدى» دەگەندەي سوعىستان ءتىرى قالۋىم دا سول كىسىنىڭ ارقاسى بولسا كەرەك. بىردە كوماندير مەنى شاقىرىپ الىپ بىلاي دەدى: «بىزگە نەمىستەردىڭ جويقىن شابۋىلعا شىعاتىندىعى تۋرالى دەرەك كەلدى. ءبىزدىڭ شەگىنۋىمىز مۇمكىن. الدا-جالدا جاۋدىڭ شابۋىلىنا توتەپ بەرە الماساق, بۇكىل پولك بولىپ شەگىنىپ بارىپ, بەكىنىس قۇرىپ, قايتا شەپ ۇستاۋ ءۇشىن ارتىمىزدان وكوپ قازاتىن ادامدار توبىن جاساقتاپ جاتىرمىز. ول توپتى ءوزىڭ سەكىلدى جاستاردان جاساقتاپ جاتىرمىز. مەن سەنى سول توپقا قوسقالى وتىرمىن. ءبىزدىڭ باتالوننان باراتىن جاستارعا كومسومولدىق باسشىلىق جاسايسىڭ. بۇل دا سوعىسقا قاجەتتى, اسا ماڭىزدى تاپسىرما», دەدى.
كومانديردىڭ ايتقانى كەلدى. كوپ ۇزاماي زەڭبىرەكتەر ءۇنى گۇرسىلدەگەن ۇلكەن ۇرىس قيمىلى باستالىپ تا كەتتى. نەمىستەر ۇلكەن شابۋىلعا شىعاردىڭ الدىندا ساعاتتار بويى زەڭبىرەك سناريادتارىمەن سوعاتىن. سونان كەيىن تانكىمەن شابۋىلدايتىن. وسىدان ءبىزدىڭ باتالوننىڭ ءبىرازى قىرىلىپ كەتىپتى. ءبىز قازعان وكوپقا شەگىنىپ كەلىپ تۇسكەن جاۋىنگەرلەر قاراسى بۇرىنعىداي كوپ بولماعاندىعىنان وسىنى اڭعاردىق», دەيتىن اكەمىز.
اكەمىز ناعىز قان مايداننىڭ ورتاسىندا بولعان ادام. سوعىستا جەكە كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن جانە «پراگانى ازات ەتكەنى ءۇشىن», «ۆارشاۆانى ازات ەتكەنى ءۇشىن», «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن», «جاپونيانى جەڭگەنى ءۇشىن», باسقا دا بىرقاتار مەدالدارمەن ماراپاتتالعان. دنەستر وزەنىن سوعىسپەن قالاي ءجۇزىپ وتكەندەرىن ايتىپ وتىرۋشى ەدى.
سوعىس اياقتالىسىمەن اكەمىزدى ءماسكەۋدەگى كىشى كومانديرلەر دايىندايتىن بىرنەشە ايلىق اسكەري كۋرسقا وقۋعا جىبەرەدى. مىنە, وسى وقۋدى وقىپ جاتقان كەزدەرىندە اتاقتى جەڭىس شەرۋىنە قاتىسۋ باقىتى بۇيىرادى. الايدا, اكەم وقۋىن اياقتاپ ۇلگەرمەيدى. پاراد اياقتالىسىمەن جاپونياعا قارسى سوعىس جاريالاناتىندىعى بەلگىلى بولىپ, ولار قيىر شىعىسقا جىبەرىلەدى. ءسويتىپ, اكەم جاپون سوعىسىنا دا قاتىسىپ, ءوزىنىڭ جەڭىس جورىعىن پورت-ارتۋر قالاسىندا اياقتايدى.
ناعىز قاندى سوعىستى باستان كەشكەن مايدانگەرلەردىڭ كورگەندەرى دە كوپ بولادى عوي. بىزگە ءوز باسىنان وتكەرگەن كوپتەگەن قىزىقتى جايتتاردى ايتۋشى ەدى. كەزىندە جازىپ الماعاندىقتان قازىر كوبىن ۇمىتىپ قالىپپىز. «مىڭ ەستىگەننەن ءبىر رەت كورگەن ارتىق» دەگەن ءسوز, شاماسى, بەكەر ايتىلماسا كەرەك. دەگەنمەن, سوعىستا ءجۇرىپ ءوز اۋىلداسى مولداپيا كەڭەسباەۆپەن قالاي كەزدەسكەندىگىن ايتقان مىنا ءبىر اڭگىمەسى ەسىمدە قالىپ كەتىپتى.
شاماسى, ۋكراينانىڭ شىلقىعان سازدى, باتپاقتى جەرى بولسا كەرەك. ءبىر ۇرىستى ءساتتى اياقتاپ, دەمالۋعا مۇرسات العان سولداتتار ءبىر سارايدىڭ قالقاسىنا كەلىپ, اياقتارىنداعى سۋ بولعان شۇلعاۋلارىن جايىپ, تەمەكى تارتىپ, كۇنشۋاقتاپ وتىرادى. «ءسويتىپ وتىرعانىمىزدا, – دەپ ەسكە الاتىن اكەم, – سارايدىڭ ەكىنشى جاق بەتىندەگى اۋدەم جەردەن ۇرىس كەزىندە ءوز اسكەري بولىمىنەن كوز جازىپ قالعان ءبىر جاۋىنگەردىڭ شالا-پۇلا ورىسشاسىمەن اركىمنەن ءبىر ءجون سۇراسىپ ءوتىپ بارا جاتقاندىعىن بايقاپ قالدىم. ماعان ونىڭ داۋىسى وتە تانىس كورىنىپ كەتتى دە, دەرەۋ ورنىمنان اتىپ تۇرىپ, شۇلعاۋىمدى وراپ, ەتىگىمدى كيىپ, سارايدىڭ قالقاسىنان جۇگىرە باسىپ شىققانىمشا ءجون سۇراعان الگى جاۋىنگەر ءبىراز جەرگە كەتىپ قالعان ەكەن. دەگەنمەن, بىردەن تاني كەتتىم. ءوزىمنىڭ بالالىق شاقتان بىرگە وسكەن اۋىلداس دوسىم مولداپيانىڭ اسكەري كيىممەن سوڭىنان قاراعانداعى سونداعى تۇلعاسى كوزىمە وتتاي باسىلدى. سوڭىنان مەن دە جۇگىرە باسىپ: «مولداپيا, توقتا, مولداپيا!» دەپ ايعاي سالعانىمدا مۇنداي وقيعانى كۇتپەگەن ول شالقاسىنان تۇسە جازدادى», دەپ ەسكە الاتىن.
سوعىستان ەلگە ورالىپ كەلە جاتقاندا تاعى ءبىر اۋىلداس جاقسى جولداسى مايدانگەر زاكاريا قوجەكەنوۆپەن تۇعىلدا كەزدەسىپ, ەكەۋى سول جەردەن ەرتىستى بويلاي وتىرىپ, ەلگە دەيىن جاياۋ ءجۇرىپ بارعاندىعى تۋرالى جوعارىدا ايتىلدى. «ءبىزدىڭ قولىمىزدا اسكەري كوميسسارياتتىڭ: «جولاي كەزدەسكەن اۋىلدار مەن كولحوزداردىڭ باسشىلارى بۇل جاۋىنگەرلەردى كەلەسى اۋىلعا دەيىن كولىكپەن جەتكىزىپ تاستاۋعا مىندەتتى», دەگەن قاعازى بار ەدى. بىراق, جاۋدى جەڭىپ, جايدارى كوڭىلمەن ەلگە ورالىپ كەلە جاتقان سوڭ ول قاعازدى ەشكىمگە كورسەتپەدىك. كەزدەسكەن كولحوز باستىقتارىنا قولقا سالۋدى ءجون كورمەدىك», دەپ ەسكە الاتىن.
ال ەندى اكەمىز فايزولدانىڭ سوعىستان كەيىنگى ومىرىنە كەلسەم, «پراۆدا», «سكوتوۆود» كولحوزدارىندا, «قارابۇلاق» سوۆحوزىندا ۇزاق جىلدار حالىق شارۋاشىلىعىندا قىزمەت ەتتى. سەمەيدىڭ مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىندا سىرتتاي وقىدى. كولحوز باستىعىنىڭ ورىنباسارى, پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى, زووتەحنيك, باس اگرونوم, باس گيدروتەحنيك قىزمەتتەرىن اتقاردى. ۇنەمى ات ۇستىنەن تۇسپەي ەڭبەك ەتتى. ءوزىن ۇنەمى پارتيانىڭ قاتارداعى قاراپايىم سولداتى رەتىندە سەزىنەتىن. قارتايعانعا دەيىن اۋىرىپ-سىرقادىم دەگەن كەزىن, اۋرۋحاناعا جاتقانىن, كۋرورتقا بارعانىن كورمەدىم. تىم ەرتە تۇراتىن, ءجاي جاتاتىن. بوس وتىرۋدى سۋقانى سۇيمەيتىن. ءومىر ابدەن شىڭداعان تاسقاينات ادام ەدى. 1992 جىلى 72 جاسىندا قايتىس بولدى.
قازىر ويلاپ وتىرسام, اتامىز ءالىپبايدىڭ ءتورت ۇلىنىڭ ۇشەۋى سوعىسقا اتتانعان ەكەن. ەكىنشى ۇلى زاينوللا مايدان دالاسىنان ورالمادى. قاي جەردە قازاعا ۇشىراعانى بەلگىسىز. اجەمىز ءسابيلا بالاسىن ءولدى دەۋگە قيماي ءومىر بويى كۇتۋمەن ءوتتى. ءۇشىنشى ۇلى قابدەن (ازان شاقىرىپ قويعان اتى زەينەلقابدەن) 1944 جىلى جاسى 18-گە تولماي ءوز ەركىمەن اسكەرگە الىنىپ, 1951 جىلعا دەيىن رەزەرۆتىك ارميادا قىزمەت ەتىپ, التى جىل ءومىرىن وتان تىنىشتىعىنا ارنادى. ۇزاق جىلدار «قارابۇلاق» كەڭشارىندا قويما مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ەتتى. قايتىس بولعانىنا ءبىراز جىل بولدى.
ال كەنجە ىنىلەرى قايروللا الىپباەۆ سەمەيدىڭ مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىن بىتىرگەنىمەن زايسان اۋداندىق «دوستىق» گازەتىندە, ارتىنان ۇزاق جىلدار سەمەي وبلىستىق «سەمەي تاڭى» گازەتىندە قىزمەت ەتىپ, قالامى قارىمدى جۋرناليست ءارى اتى شىققان اقىن بولدى. 2010 جىلى 68 جاسىندا قايتىس بولدى. قابدەن, قايروللا اعالار, قابدەننىڭ ءۇلكەن ۇلى قايىرباقىت اعا قايتىس بولعاننان كەيىن الدىم جالاڭاشتانىپ قالعانداي كورىنەدى. ويتكەنى, ءالىپباەۆتار اۋلەتىنەن تاراعان ەركەككىندىكتىلەر اراسىندا جاسى ۇلكەنى ءوزىم بولىپ قالىپپىن.
«ادام ۇرپاعىمەن مىڭ جاسايدى», دەگەن راس قوي. بۇل كۇندە زاكاريا قوجەكەنوۆ, مولداپيا كەڭەسباەۆ سەكىلدى اكەمنىڭ مايدانگەر دوستارىنىڭ وزدەرى جوق بولعانىمەن سوڭىندا قالعان كوزدەرى ءبىر قاۋىم ەل بولىپ, ءتۇتىن تۇتەتۋدە. اۋداننىڭ پارتيا, كەڭەس سالاسىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارىپ, ۇلگىلى ۇستاز بولعان زاكاريانىڭ ۇلكەن كۇيەۋ بالاسى جەڭىسبەك شاعيەۆ تۋرالى ءبىراز ايتىلدى. ول كىسى ءبىزدىڭ كەڭشاردا ۇزاق جىلدار جۇمىسشىلار كوميتەتىنىڭ توراعاسى, پارتكوم حاتشىسى بولىپ قىزمەت ىستەپ, باسقا كەڭشارعا ورلەپ-ءوسىپ كەتكەن ەدى. سونان كەيىن اۋدانىمىزدىڭ اتاقتى ديقانى, ەڭبەكتەگى ەرلىگى بىرنەشە وردەن, مەدالمەن ماراپاتتالعان مولداپيانىڭ ۇلكەن ۇلى ماۋكەن كەڭەسباەۆ ءبىزدىڭ كەڭشارىمىزعا پارتكوم حاتشىسى بولىپ قىزمەتكە كەلگەندە اكەم تاعى دا قاتتى قۋاندى. قوناققا شاقىرىسىپ, جاقسى ارالاسىپ تۇردىق. جايدارى مىنەزدى, كىشىپەيىل ماۋكەن اعا اكەم سەكىلدى ارداگەرلەردى جاقسى قۇرمەتتەدى.
زاكاريانىڭ ۇلكەن ۇلى اسەت اعا اۋدانداعى سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى مىقتى مامان بولدى. اۋدانداعى سۋ شارۋاشىلىعى مەكەمەسىن باسقاردى. باسقا بالالارى دا جاقسى قىزمەتتەر اتقاردى. اكەم اۋدان ورتالىعىنا بارعاندا وزىمەن جولداس بولعان ازاماتتاردىڭ, اسىرەسە, قارۋلاس دوستارىنىڭ جاقسى اتانىپ جۇرگەن بالالارىن كورسە, سوعان قۋانىپ ۇيگە ايتا كەلەتىن. وتكەن ومىرىنەن اڭگىمە قوزعاپ, سول ازاماتتاردى ۇلگى رەتىندە كورسەتەتىن. قازىر ويلاپ قاراسام, وسىنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ءومىر جولىمىزدا جاقسى تاربيە بولعان سەكىلدى.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
شىعىس قازاقستان وبلىسى.
1945 جىلى مامىردا زابايكالە اسكەري وكرۋگىنەن جاپوندارعا قارسى سوعىسقا ازىرلىك مايدانىنا جىبەرىلدى. وسى مايداندا زايساندىق جەرلەستەرى بايعانبەك قۇداباەۆ, سەيىت ەلەكەنوۆ, ۆاسيلي تسىگانچۋكتەرمەن بىرگە بولىپ, سوعىس جولدارىن جەڭىسپەن اياقتادى.
زاكاريا اتام 1946 جىلدىڭ 27 قاراشاسىندا پاروحود توقتايتىن تۇعىل كەنتىندە ءوزى سەكىلدى سوعىستان ەلگە ورالىپ كەلە جاتقان جەرلەسى فايزولدا الىپباەۆپەن كەزدەسىپ, ەكەۋى قارا ەرتىستى بويلاي وتىرىپ, 60 شاقىرىم جولدى جاياۋ ءجۇرىپ وتەدى. جول بويى ارمانسىز سىرلاسادى. ءسويتىپ اقارال اۋىلىنداعى اۋكەباەۆتىڭ ۇيىنە سوعادى. امان-ەسەن اۋىلدارىنا دا جەتەدى.
ولار بەيبىت ءومىردىڭ ەسىگىن اشىپ, بىردەن ەڭبەككە ارالاستى. فايزولدا «پراۆدا» كولحوزى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقاردى. ءبىزدىڭ ۇيمەن كورشىلەس بولدى. بالالارىمەن بىرگە وستىك. ال ول ۇيدەگى ءماستۋرا اپاي مەن مەنىڭ انام ناعىز سىرلاس دوستار بولدى. فايزولدانىڭ ءىنىسى قايروللا ەكەۋمىز كەڭوتكەل وزەنىنەن ۇيگە سۋ تاسيتىنبىز» دەپ جازىپتى جەڭىسبەك اعا ءوز ماقالاسىندا. مۇنان كەيىن كەشەگى جاۋىنگەر زاكاريا قوجەكەنوۆتىڭ بەيبىت ومىردە جاساعان قىزمەتىنە توقتالعان.
شىنىن ايتۋ كەرەك, كەزىندە بۇل ماقالانى گازەتكە بەرۋدىڭ ءساتى كەلمەدى. سەبەبى, كونۆەرت سىرتىندا باسىلعان مورگە قاراعاندا حات 2010 جىلدىڭ 4 مامىرى كۇنى زايسان قالاسىنان جونەلتىلگەن. 2010 جىلدىڭ 11 مامىرى كۇنى استانا پوشتاسى قابىلداپ العاندىعى تۋرالى ءمورىن باسىپ, رەداكتسياعا جەتكىزگەن. مەن بۇل كەزدە ەڭبەك دەمالىسىندا بولىپ, مامىردىڭ ورتاسىنان اسا بارىپ قىزمەتكە ورالىپ ەدىم. ءسويتىپ, بۇل حات جەڭىس مەرەكەسىنىڭ ءىزى سۋي باستاعان شاقتا مەنىڭ قولىما ءتيدى دە اعا سالەمى ورىندالماعان كۇيى قالىپ كەتكەن ەدى.
دەگەنمەن, كوڭىلدە جۇرگەن دۇنيە ەسكەرۋسىز قالمايدى عوي. جۋىقتا ءتورت جىل بۇرىن جازىلعان وسى حاتتى ءوزىمنىڭ ەسكى مۇراعات قاعازدارىمدى اقتارا وتىرىپ, تاۋىپ الدىم. حاتتى قايتا ءبىر وقىپ شىققانىمدا ول مەنى ءارتۇرلى ويلارعا جەتەلەدى. بالا كەزىمدە اكەمنىڭ مايدان جولدارى تۋرالى ايتاتىن اڭگىمەسى ەسكە ءتۇستى. ءسويتىپ, جەڭىسبەك اعانىڭ ماقالاسىن اكەمنىڭ اڭگىمەلەرىمەن بايىتا وتىرىپ, ءوز اتىمنان جازىپ شىققاندى ءجون كوردىم.
اكەمىز فايزولدا ءالىپباي ۇلى سوعىسقا دەيىنگى بالالىق شاعىندا جەرگىلىكتى مەكتەپتەردىڭ بىرىنەن ءبىلىم الىپ, ساۋاتتى بولعان ەكەن. اتامىز ءالىپبايدىڭ كالينين كولحوزىندا بريگادير بولعانىنا قاراعاندا جاستىق شاعى وسى اۋىلدا وتكەن بولۋى كەرەك. بوزبالا شاعىندا ونەرگە جۋىق بولادى. زايسان تەاترىندا ارتيست بولىپ, سول كەزدەگى تەاتر قويعان قويىلىمداردا ءتۇرلى ءرولدەردە وينايدى. ولەڭ جازۋمەن دە اينالىسقان. سوعىستان جازعان حاتتارىنىڭ بارلىعىن ولەڭمەن جازادى ەكەن.
اتتاندىق اۋىلىمىزدان الپىس بالا,
اقىلى الپىسىنىڭ الپىس سانا.
اي-جۇلدىز جارقىراتىپ نۇرىن توكتى,
قوشتاسقان ەلىمەنەن بىزگە بولا.
پاروحود سالعان كەزدە ەرتىستى ورلەپ,
كەپتەلدى كومەكەيگە سەزىم كەرمەك.
كوركىنە تۋعان جەردىڭ تەسىلدىم كەپ.
شىركىن-اي, كۇن تۋسا ەدى قايتا كورمەك, –
دەپ سوعىسقا اتتانىپ بارا جاتقاندا جازىپ, حاتپەن ۇيىنە جولداعان ولەڭىن بەرتىنگە دەيىن ءبىزدىڭ تۋعان-تۋىستارىمىز, اكەمنىڭ قاتارلاستارى ايتىپ جۇرەتىن.
اكەم اقكوڭىل, ادال, ەتى ءتىرى, شيراق ادام ەدى. بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاۋ, كىسىنىڭ سوڭىنان ءسوز ايتۋ دەگەندى مۇلدەم بىلمەيتىن. ەشۋاقىتتا مويىعان, جاسىعان كەزدەرىن كورگەن ەمەسپىن. ومىرلىك, ادامگەرشىلىك قاعيداتتارعا بەرىك جان ەدى. ادامعا تىكە قاراپ سويلەيتىن, بويىنداعى ءمىنىن بەتىنە ايتاتىن قاسيەتى بار ەدى. ونىڭ وسى مىنەزدەرى ءار كەزەڭدەگى ومىرىنە ءارتۇرلى اسەر ەتكەن سەكىلدى. سوعىستاعى اسكەري قاتال ءتارتىپتىڭ ورتاسى ونى جاقسى قابىلدايدى. بىزگە بىلاي دەپ اڭگىمە ايتۋشى ەدى.
«كەز كەلگەن قازاق بالاسى اتقا مىقتى بولىپ وسەدى عوي. وسى اتتىڭ جايىن بىلگەندىكتىڭ ماعان سوعىستا ۇلكەن پايداسى ءتيدى. پولشا جەرىنە كەلىپ كىرگەنىمىزدە مال-مۇلكىن تاستاپ, ءوزى نەمىس اسكەرلەرىمەن بىرگە قاشىپ كەتكەن پومەششيكتىڭ اتقوراسىنان قاراڭعى جەردە ۇستالىپ, كۇتىمدە بولعان ەكى سايگ ۇلىك تابىلدى. بۇل اساۋ جىلقىلاردى باتالونىمىزدىڭ كومانديرى قاتتى ۇناتادى دا ۇيرەتتىرىپ, مىنبەك بولادى. سونان كەيىن: «سولداتتاردىڭ اراسىنان اساۋ اتتاردى باستىقتىراتىن كىم بار؟» دەپ ىزدەستىرە باستاعاندا: «مەن بارمىن», دەپ بىردەن ساپتان اتىپ شىقتىم. سودان باستاپ كوماندير مەنى ءوزىنىڭ قاسىندا ۇستايتىن بولدى.
بۇلار بۇرىن مىنىلگەن جىلقىلار ەكەن. كوماندير اتتىڭ سىرىن بىلمەگەندىكتەن, باسىمەن الىسقان اساۋ اتتار وعان جابايى جىلقىلار سەكىلدى كورىنگەن. مەن ولاردى تەز باستىقتىرىپ, كومانديردى اتقا مىنگىزىپ ۇيرەتتىم. ول مەنىڭ پىسىقتىعىمدى, ەڭبەكقورلىعىمدى ۇناتىپ, وتە جاقسى كورىپ كەتتى. باتالونعا كومسورگ ەتىپ تاعايىنداپ, پارتيا قاتارىنا وتۋىمە جاردەم جاسادى. ءتىپتى «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, اجالدى ولەدى» دەگەندەي سوعىستان ءتىرى قالۋىم دا سول كىسىنىڭ ارقاسى بولسا كەرەك. بىردە كوماندير مەنى شاقىرىپ الىپ بىلاي دەدى: «بىزگە نەمىستەردىڭ جويقىن شابۋىلعا شىعاتىندىعى تۋرالى دەرەك كەلدى. ءبىزدىڭ شەگىنۋىمىز مۇمكىن. الدا-جالدا جاۋدىڭ شابۋىلىنا توتەپ بەرە الماساق, بۇكىل پولك بولىپ شەگىنىپ بارىپ, بەكىنىس قۇرىپ, قايتا شەپ ۇستاۋ ءۇشىن ارتىمىزدان وكوپ قازاتىن ادامدار توبىن جاساقتاپ جاتىرمىز. ول توپتى ءوزىڭ سەكىلدى جاستاردان جاساقتاپ جاتىرمىز. مەن سەنى سول توپقا قوسقالى وتىرمىن. ءبىزدىڭ باتالوننان باراتىن جاستارعا كومسومولدىق باسشىلىق جاسايسىڭ. بۇل دا سوعىسقا قاجەتتى, اسا ماڭىزدى تاپسىرما», دەدى.
كومانديردىڭ ايتقانى كەلدى. كوپ ۇزاماي زەڭبىرەكتەر ءۇنى گۇرسىلدەگەن ۇلكەن ۇرىس قيمىلى باستالىپ تا كەتتى. نەمىستەر ۇلكەن شابۋىلعا شىعاردىڭ الدىندا ساعاتتار بويى زەڭبىرەك سناريادتارىمەن سوعاتىن. سونان كەيىن تانكىمەن شابۋىلدايتىن. وسىدان ءبىزدىڭ باتالوننىڭ ءبىرازى قىرىلىپ كەتىپتى. ءبىز قازعان وكوپقا شەگىنىپ كەلىپ تۇسكەن جاۋىنگەرلەر قاراسى بۇرىنعىداي كوپ بولماعاندىعىنان وسىنى اڭعاردىق», دەيتىن اكەمىز.
اكەمىز ناعىز قان مايداننىڭ ورتاسىندا بولعان ادام. سوعىستا جەكە كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن جانە «پراگانى ازات ەتكەنى ءۇشىن», «ۆارشاۆانى ازات ەتكەنى ءۇشىن», «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن», «جاپونيانى جەڭگەنى ءۇشىن», باسقا دا بىرقاتار مەدالدارمەن ماراپاتتالعان. دنەستر وزەنىن سوعىسپەن قالاي ءجۇزىپ وتكەندەرىن ايتىپ وتىرۋشى ەدى.
سوعىس اياقتالىسىمەن اكەمىزدى ءماسكەۋدەگى كىشى كومانديرلەر دايىندايتىن بىرنەشە ايلىق اسكەري كۋرسقا وقۋعا جىبەرەدى. مىنە, وسى وقۋدى وقىپ جاتقان كەزدەرىندە اتاقتى جەڭىس شەرۋىنە قاتىسۋ باقىتى بۇيىرادى. الايدا, اكەم وقۋىن اياقتاپ ۇلگەرمەيدى. پاراد اياقتالىسىمەن جاپونياعا قارسى سوعىس جاريالاناتىندىعى بەلگىلى بولىپ, ولار قيىر شىعىسقا جىبەرىلەدى. ءسويتىپ, اكەم جاپون سوعىسىنا دا قاتىسىپ, ءوزىنىڭ جەڭىس جورىعىن پورت-ارتۋر قالاسىندا اياقتايدى.
ناعىز قاندى سوعىستى باستان كەشكەن مايدانگەرلەردىڭ كورگەندەرى دە كوپ بولادى عوي. بىزگە ءوز باسىنان وتكەرگەن كوپتەگەن قىزىقتى جايتتاردى ايتۋشى ەدى. كەزىندە جازىپ الماعاندىقتان قازىر كوبىن ۇمىتىپ قالىپپىز. «مىڭ ەستىگەننەن ءبىر رەت كورگەن ارتىق» دەگەن ءسوز, شاماسى, بەكەر ايتىلماسا كەرەك. دەگەنمەن, سوعىستا ءجۇرىپ ءوز اۋىلداسى مولداپيا كەڭەسباەۆپەن قالاي كەزدەسكەندىگىن ايتقان مىنا ءبىر اڭگىمەسى ەسىمدە قالىپ كەتىپتى.
شاماسى, ۋكراينانىڭ شىلقىعان سازدى, باتپاقتى جەرى بولسا كەرەك. ءبىر ۇرىستى ءساتتى اياقتاپ, دەمالۋعا مۇرسات العان سولداتتار ءبىر سارايدىڭ قالقاسىنا كەلىپ, اياقتارىنداعى سۋ بولعان شۇلعاۋلارىن جايىپ, تەمەكى تارتىپ, كۇنشۋاقتاپ وتىرادى. «ءسويتىپ وتىرعانىمىزدا, – دەپ ەسكە الاتىن اكەم, – سارايدىڭ ەكىنشى جاق بەتىندەگى اۋدەم جەردەن ۇرىس كەزىندە ءوز اسكەري بولىمىنەن كوز جازىپ قالعان ءبىر جاۋىنگەردىڭ شالا-پۇلا ورىسشاسىمەن اركىمنەن ءبىر ءجون سۇراسىپ ءوتىپ بارا جاتقاندىعىن بايقاپ قالدىم. ماعان ونىڭ داۋىسى وتە تانىس كورىنىپ كەتتى دە, دەرەۋ ورنىمنان اتىپ تۇرىپ, شۇلعاۋىمدى وراپ, ەتىگىمدى كيىپ, سارايدىڭ قالقاسىنان جۇگىرە باسىپ شىققانىمشا ءجون سۇراعان الگى جاۋىنگەر ءبىراز جەرگە كەتىپ قالعان ەكەن. دەگەنمەن, بىردەن تاني كەتتىم. ءوزىمنىڭ بالالىق شاقتان بىرگە وسكەن اۋىلداس دوسىم مولداپيانىڭ اسكەري كيىممەن سوڭىنان قاراعانداعى سونداعى تۇلعاسى كوزىمە وتتاي باسىلدى. سوڭىنان مەن دە جۇگىرە باسىپ: «مولداپيا, توقتا, مولداپيا!» دەپ ايعاي سالعانىمدا مۇنداي وقيعانى كۇتپەگەن ول شالقاسىنان تۇسە جازدادى», دەپ ەسكە الاتىن.
سوعىستان ەلگە ورالىپ كەلە جاتقاندا تاعى ءبىر اۋىلداس جاقسى جولداسى مايدانگەر زاكاريا قوجەكەنوۆپەن تۇعىلدا كەزدەسىپ, ەكەۋى سول جەردەن ەرتىستى بويلاي وتىرىپ, ەلگە دەيىن جاياۋ ءجۇرىپ بارعاندىعى تۋرالى جوعارىدا ايتىلدى. «ءبىزدىڭ قولىمىزدا اسكەري كوميسسارياتتىڭ: «جولاي كەزدەسكەن اۋىلدار مەن كولحوزداردىڭ باسشىلارى بۇل جاۋىنگەرلەردى كەلەسى اۋىلعا دەيىن كولىكپەن جەتكىزىپ تاستاۋعا مىندەتتى», دەگەن قاعازى بار ەدى. بىراق, جاۋدى جەڭىپ, جايدارى كوڭىلمەن ەلگە ورالىپ كەلە جاتقان سوڭ ول قاعازدى ەشكىمگە كورسەتپەدىك. كەزدەسكەن كولحوز باستىقتارىنا قولقا سالۋدى ءجون كورمەدىك», دەپ ەسكە الاتىن.
ال ەندى اكەمىز فايزولدانىڭ سوعىستان كەيىنگى ومىرىنە كەلسەم, «پراۆدا», «سكوتوۆود» كولحوزدارىندا, «قارابۇلاق» سوۆحوزىندا ۇزاق جىلدار حالىق شارۋاشىلىعىندا قىزمەت ەتتى. سەمەيدىڭ مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىندا سىرتتاي وقىدى. كولحوز باستىعىنىڭ ورىنباسارى, پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى, زووتەحنيك, باس اگرونوم, باس گيدروتەحنيك قىزمەتتەرىن اتقاردى. ۇنەمى ات ۇستىنەن تۇسپەي ەڭبەك ەتتى. ءوزىن ۇنەمى پارتيانىڭ قاتارداعى قاراپايىم سولداتى رەتىندە سەزىنەتىن. قارتايعانعا دەيىن اۋىرىپ-سىرقادىم دەگەن كەزىن, اۋرۋحاناعا جاتقانىن, كۋرورتقا بارعانىن كورمەدىم. تىم ەرتە تۇراتىن, ءجاي جاتاتىن. بوس وتىرۋدى سۋقانى سۇيمەيتىن. ءومىر ابدەن شىڭداعان تاسقاينات ادام ەدى. 1992 جىلى 72 جاسىندا قايتىس بولدى.
قازىر ويلاپ وتىرسام, اتامىز ءالىپبايدىڭ ءتورت ۇلىنىڭ ۇشەۋى سوعىسقا اتتانعان ەكەن. ەكىنشى ۇلى زاينوللا مايدان دالاسىنان ورالمادى. قاي جەردە قازاعا ۇشىراعانى بەلگىسىز. اجەمىز ءسابيلا بالاسىن ءولدى دەۋگە قيماي ءومىر بويى كۇتۋمەن ءوتتى. ءۇشىنشى ۇلى قابدەن (ازان شاقىرىپ قويعان اتى زەينەلقابدەن) 1944 جىلى جاسى 18-گە تولماي ءوز ەركىمەن اسكەرگە الىنىپ, 1951 جىلعا دەيىن رەزەرۆتىك ارميادا قىزمەت ەتىپ, التى جىل ءومىرىن وتان تىنىشتىعىنا ارنادى. ۇزاق جىلدار «قارابۇلاق» كەڭشارىندا قويما مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ەتتى. قايتىس بولعانىنا ءبىراز جىل بولدى.
ال كەنجە ىنىلەرى قايروللا الىپباەۆ سەمەيدىڭ مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىن بىتىرگەنىمەن زايسان اۋداندىق «دوستىق» گازەتىندە, ارتىنان ۇزاق جىلدار سەمەي وبلىستىق «سەمەي تاڭى» گازەتىندە قىزمەت ەتىپ, قالامى قارىمدى جۋرناليست ءارى اتى شىققان اقىن بولدى. 2010 جىلى 68 جاسىندا قايتىس بولدى. قابدەن, قايروللا اعالار, قابدەننىڭ ءۇلكەن ۇلى قايىرباقىت اعا قايتىس بولعاننان كەيىن الدىم جالاڭاشتانىپ قالعانداي كورىنەدى. ويتكەنى, ءالىپباەۆتار اۋلەتىنەن تاراعان ەركەككىندىكتىلەر اراسىندا جاسى ۇلكەنى ءوزىم بولىپ قالىپپىن.
«ادام ۇرپاعىمەن مىڭ جاسايدى», دەگەن راس قوي. بۇل كۇندە زاكاريا قوجەكەنوۆ, مولداپيا كەڭەسباەۆ سەكىلدى اكەمنىڭ مايدانگەر دوستارىنىڭ وزدەرى جوق بولعانىمەن سوڭىندا قالعان كوزدەرى ءبىر قاۋىم ەل بولىپ, ءتۇتىن تۇتەتۋدە. اۋداننىڭ پارتيا, كەڭەس سالاسىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارىپ, ۇلگىلى ۇستاز بولعان زاكاريانىڭ ۇلكەن كۇيەۋ بالاسى جەڭىسبەك شاعيەۆ تۋرالى ءبىراز ايتىلدى. ول كىسى ءبىزدىڭ كەڭشاردا ۇزاق جىلدار جۇمىسشىلار كوميتەتىنىڭ توراعاسى, پارتكوم حاتشىسى بولىپ قىزمەت ىستەپ, باسقا كەڭشارعا ورلەپ-ءوسىپ كەتكەن ەدى. سونان كەيىن اۋدانىمىزدىڭ اتاقتى ديقانى, ەڭبەكتەگى ەرلىگى بىرنەشە وردەن, مەدالمەن ماراپاتتالعان مولداپيانىڭ ۇلكەن ۇلى ماۋكەن كەڭەسباەۆ ءبىزدىڭ كەڭشارىمىزعا پارتكوم حاتشىسى بولىپ قىزمەتكە كەلگەندە اكەم تاعى دا قاتتى قۋاندى. قوناققا شاقىرىسىپ, جاقسى ارالاسىپ تۇردىق. جايدارى مىنەزدى, كىشىپەيىل ماۋكەن اعا اكەم سەكىلدى ارداگەرلەردى جاقسى قۇرمەتتەدى.
زاكاريانىڭ ۇلكەن ۇلى اسەت اعا اۋدانداعى سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى مىقتى مامان بولدى. اۋدانداعى سۋ شارۋاشىلىعى مەكەمەسىن باسقاردى. باسقا بالالارى دا جاقسى قىزمەتتەر اتقاردى. اكەم اۋدان ورتالىعىنا بارعاندا وزىمەن جولداس بولعان ازاماتتاردىڭ, اسىرەسە, قارۋلاس دوستارىنىڭ جاقسى اتانىپ جۇرگەن بالالارىن كورسە, سوعان قۋانىپ ۇيگە ايتا كەلەتىن. وتكەن ومىرىنەن اڭگىمە قوزعاپ, سول ازاماتتاردى ۇلگى رەتىندە كورسەتەتىن. قازىر ويلاپ قاراسام, وسىنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ءومىر جولىمىزدا جاقسى تاربيە بولعان سەكىلدى.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
شىعىس قازاقستان وبلىسى.
