باق تۋرالى جاڭا زاڭ جوباسى: وزگەرىس پەن ترانسفورماتسيا ۋاقىتى

حالىق پەن بيلىكتى تۇيىستىرەر ءبىر ماقسات بولسا, ول – قازاقستاندى دەموكراتيالى, دامىعان, باقۋاتتى ەلدەر قاتارىندا كورۋ. باق-تى ۇكىمەت پەن بيلەۋشى پارتيانىڭ قولشوقپارى, حالىقتى ءبىر يدەياعا توپتاستىراتىن ۇگىت-ناسيحات قۇرالى رەتىندە قولدانۋ – ەسكىلىكتىڭ سارقىنشاعى, دامىماعان جابىق قوعام بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى ەكەنى ءسوزسىز.

سوندىقتان اشىق اقپاراتتىق كە­ڭىس­تىك پەن مىقتى مەديا نارىقتىڭ قا­لىپتاسۋى دامىعان ەلگە تەزىرەك جەتۋدىڭ العىشارتتارىنىڭ ءبىرى بول­ماق. ءباسپاسوز ەركىندىگى – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دەموكراتيالى قوعام قۇرۋداعى باستى كەپىلى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حا­لىق­قا جولداۋىندا «تاۋەلسىز ءارى جاۋاپ­كەر­شىلىگى جوعارى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بولماسا, قوعامدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىنە سەنىمدىمىن» دەگەن ءسوزى پىكىرى­مىز­دى قۋاتتاي تۇسەدى.

سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن, قوعام­نىڭ سۇرانىسىن جانە مەديا سالاسىنىڭ دامۋ ءۇردىسىن ەسكەرە وتىرىپ, باق تۋرالى زاڭدى قايتا قاراۋ كەرەگىن اتاپ ءوتتى. كوپ ۇزاماي-اق اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى جاڭا زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە كىرىستى. قا­زىرگى تاڭدا 63 cاراپشىدان قۇرالعان جۇمىس توبىنىڭ العاشقى وتىرىسى ءوتىپ ۇلگەردى. مينيستر اسقار وما­روۆ­تىڭ ايتۋىنشا, وتىرىستا نەگىزىنەن ءجۋرناليستىڭ مارتەبەسى, قۇقىقتىق قورعالۋى, مەملەكەتتىك تاپسىرىس جانە باسقا دا تاقىرىپتار تالقىلانعان.

جاڭا زاڭعا قاتىستى قوعامدا كە­ڭى­نەن كوتەرىلگەن ماسەلەنىڭ ءبىرى – الەۋ­­مەتتىك جەلىدە اقپارات تاراتاتىن پابليكتەر مەن بەلسەندى قولدانۋ­شىلارعا ارنايى ستاتۋستىڭ بەرىلۋى. بۇل, كەرىسىنشە, الەۋمەتتىك جەلىدەگى باقىلاۋدى كۇشەيتىپ, ءسوز ەركىندىگىنە كەدەرگى بولادى دەپ الاڭدايتىندار بار.

راسىندا, الەۋمەتتىك جەلىلەرگە دەموكراتيا قۇندىلىقتارىن بۇز­باي, قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىك ارتۋ وزەكتى ماسەلە ەكەنى ءسوزسىز. كەي پلات­فور­ما­لار­دىڭ شەكتەن تىس كۇش پەن ىقپالعا يە بولۋى الەم ەلدەرىن الاڭداتىپ وتىر. اسىرەسە كەيىنگى كەزدەگى گەوساياسي احۋال مەن كەيبىر ەلدەردىڭ اقپاراتتىق ساياساتى بۇل سالاعا دا قۇقىقتىق رەت­تەۋدىڭ كەرەگىن كورسەتكەندەي. بىراق ءسوز بوستاندىعىنىڭ دامۋىنا ايتار­لىق­تاي سەرپىن بەرگەن الەۋمەتتىك جەلى­لەردى «باقىلاۋ» مەن «زاڭعا باعىن­دى­رۋ­دىڭ» كوزگە كورىنبەيتىن شەكاراسى قايدا؟

شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە بۇل ماسەلەگە باس اۋىرتىپ جۇر­گەن­دەر جەتەرلىك. ناۋرىز ايىندا ۇلى­بري­تانيانىڭ تەحنولوگيالار جانە تسيفرلىق ەكونوميكا ءمينيسترى كريس فيلپ ينتەرنەتتەگى قاۋىپسىزدىك تۋرالى زاڭ جوباسى ارقىلى ۇكىمەتتىڭ تسيفرلى رەتتەۋ جوسپارىن باياندادى. وندا وركەندەگەن دەموكراتيانى قولدايتىن جەڭىل تاسىلدەر تۋرالى قاراستىرىلعان. بۇل «الەۋمەتتىك جەلىلەردى دەموكراتيالى جولمەن رەتتەۋدىڭ ادىستەرى قانداي بولۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراقتىڭ وزەكتىلىگى كۇن سايىن ارتىپ بارا جاتقانىن كورسەتەدى. اسىرەسە كەيبىر پلاتفورمالاردىڭ رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك RT ارناسىن ەۋروپا اۋماعىندا بۇعاتتاۋى الپا­ۋىت تەحنولوگيالىق كومپانيالاردىڭ اقپارات­تىق ساياسات پەن مەديا نارىق­تاعى ۇلكەن ويىنشىلاردىڭ بىرىنە اينالعانىن تاعى ءبىر رەت دالەلدەدى.

جالپى, دەموكراتيا فيلوسوفيا­سىندا قوعامدىق پىكىرتالاس دەمو­كراتيالىق دەپ سانالۋى ءۇشىن نەگىزگى ەكى شارت ورىندالۋى كەرەك. بىرىن­شى­دەن, وعان ازاماتتار قاتىسۋعا ءتيىس. ەكىنشىدەن, پىكىرتالاس ارقىلى حا­لىق­تىڭ بەلگىلى ءبىر ماسەلە تۋرا­لى ءبىلىمىنىڭ ارتۋى شارت, ياعني, جان-جاقتى اقپارات الۋى ماڭىزدى. الەۋ­مەت­تىك جەلى وسى ەكى شارتتىڭ دا ورىندالۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.

الايدا تەحنولوگيانىڭ دامۋىمەن ونلاين الىمجەتتىك, جالعان اقپارات, قوعامداعى پولياريزاتسيا, سەنىمنىڭ جوعالۋى جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە سىرتتان تونەتىن قاۋىپ سەكىلدى جاڭا ماسەلەلەر تۋىنداي باستادى.

الەۋمەتتىك جەلىنىڭ قوعامداعى مۇم­كىندىكتەرى مەن ماسەلەلەرىن زەرت­تەيتىن ۇلىبريتانيالىق Norms for the new public sphere جوباسى ءوز بايان­داماسىندا ساياساتكەرلەر ءۇشىن نۇس­قاۋلىق بولا الاتىن ءتورت نەگىز­گى ەرەجەنى ۇسىنىپتى. ەڭ الدىمەن, تال­قىلاۋلارعا قاتىسۋعا بارىنە تەڭ زاڭدى قۇقىق بەرىلۋى كەرەك دە­لىن­­گەن. ەكىنشىدەن, پلاتفورمالار, رەت­­تەۋشى ورگاندار جانە قاتىسۋ­شى­­لار شىندىققا جاناسپايتىن اقپا­­راتتى جاريالاۋدان باس تارتۋى قاجەت. ۇشىنشىدەن, پلاتفورمالار, رەت­تەۋ­شى­لەر مەن قاتىسۋشىلار نەگە وسى پوزيتسيانى ۇستاناتىنىن ءتۇسىن­دىرىپ, دالەلدەر كەلتىرۋى كەرەك نەمەسە باسقالار ۇسىنعان شەشىمدەرگە قۇلاق اسىپ, كەرەك بولسا ءوز ۇستانىمىن وز­گەر­تۋگە دايىن بولۋى ماڭىزدى. سونداي-اق بۇكىل تاراپ ايتىلعان پى­كىر­لەردى قورىتۋعا جانە ويلانۋعا ۋاقىت الا بىلۋگە ءتيىس.

بايانداما اۆتورلارىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەرەجەلەر دەموكراتيالىق قوعامدىق ومىردە ەتيكالىق ارەكەتتەردى ايقىنداۋعا جانە دەموكراتياعا قىز­مەت ەتەتىن ساپالى جۋرناليستي­كا­نى انىقتاۋعا كومەكتەسەدى. الەۋ­مەت­­تىك مەديامەن بايلانىستى زاڭ­ناما ­كۇشەيمەسە, ازايماسى انىق. 2021 جىلى امەريكالىق Freedom House ۇيىمى كەم دەگەندە 24 ەل پلات­فور­ما­لار­داعى كونتەنتتى رەتتەۋ ماسە­لەسىن قاراستىرىپ جاتقانىن مالىم­دە­دى.

ەلىمىزدەگى باق سالاسىنا قاتىستى كەلەسى ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى – ونىڭ تولىعىمەن مەملەكەتتىڭ يەلىگىندە بولۋى. قارجىلاندىرۋ كوزىنە قاراي كەز كەلگەن مەديا ءونىمدى ۇشكە بولۋگە بولادى: مەملەكەتتىك, كوممەرتسيالىق جانە بۇقارالىق (public). ەلىمىزدەگى باق-تىڭ كوپ بولىگى مەملەكەتتىك باسقارۋ مودەلىمەن جۇمىس ىستەيدى. سا­راپ­شىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل مودەلدە مەملەكەت قارجىلاندىرىپ قانا قويماي, رەداكتسيالىق ساياساتقا ىقپال ەتەدى. ولاردىڭ مانداتى كوبىنە مەملەكەتتىك لاۋازىمدى تۇلعالار مەن ولاردىڭ قىزمەتىن جاعىمدى جاعىنان كورسەتۋدى تالاپ ەتەدى.

مەملەكەتتىك باق-مۇمكىندىگى كەڭ, تابيعي اپات كەزىندە بۇكىل حالىقتى جەدەل قۇلاقتاندىرۋ سەكىلدى مىندەتتەردى ورىنداۋعا قاۋقارلى. دەگەنمەن, كوپ جاعدايدا ەلدەگى جەتەكشى پار­تيانىڭ ىعىنا جىعىلاتىنى بار. East Anglia ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عا­لىمدارى مەديانىڭ مۇنداي ءتۇرى ءسوز بوستاندىعى تومەن ەلدەردە كەڭىنەن تارالاتىنىن ايتادى.

ال كوممەرتسيالىق اقپارات قۇرال­دا­رىنىڭ رەداكتسيالىق ساياساتى بيزنەس ۇلگىگە نەگىزدەلگەن. ينۆەستوردىڭ, جارناما بەرۋشىنىڭ جانە اۋديتوريانىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋعا تىرى­سادى. جارناما نارىعى جاقسى دامى­ما­عان قوعامداردا تابىس ءۇشىن شوۋ-بيزنەس جانە وقىرماندى ەلەڭ ەتكىزەتىن ماعىناسى «جەڭىل» اقپارعا باسىمدىق بەرىلەدى. وسىلايشا, بيزنەس جوبانىڭ سالماقتى, ساپالى جۋرناليستيكادان الىستاپ كەتۋى عاجاپ ەمەس.

بۇقارالىق نەمەسە قوعامدىق مەديا كوبىنە دامىعان دەموكراتيالى قوعامدا كەزدەسەدى. بۇل اقپارات قۇ­رال­دارى قارجىنى مەملەكەتتەن نەمەسە جارناما مەن دەمەۋشىلەردەن الادى. بىراق رەداكتسيانىڭ ساياساتى مەن مەملەكەتتىڭ, جەكە تۇلعالاردىڭ مۇد­دەسىنىڭ اراسىندا ناقتى شەكارا بەلگىلەنگەن.

بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن قارجىلاندىرۋدىڭ الەمدە ەڭ كوپ تارالعان ءتۇرى – ليتسەنزيا ءۇشىن تولەم. ونى ۇلىبريتانيادا, جاپونيادا جانە وڭتۇستىك كورەيادا كەزدەستىرە الامىز. ال نورۆەگيا, شۆەتسيا جانە فينليانديا سەكىلدى كەيبىر ەلدەردە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ اقىسى سالىق پەن كوممۋنالدىق تولەم­دەرگە قوسىلعان. كەيبىر قوعام­دىق مەديا ۇيىمدار ارالاس مودەلدى قار­جى­لان­دىرۋدى پايدالانىپ, بىرنەشە كىرىس كوزدەرىنە سۇيەنەدى.

اقپارات قۇرالدارى جوعارىدا اي­­تىل­عان ءۇش ءتۇرلى ۇلگىدە قىزمەت ەتە­دى. ەلى­مىزدەگى جاڭا زاڭ جوباسىندا مەم­­­لەكەتتىڭ رەداكتسيالىق ساياساتقا ىق­پالىن شەكتەيتىن نورمالار قاجەت-اق. ۋا­قىت تالابى سولاي دەيدى. بۇل قا­دام­نىڭ دەموكراتيالىق قوعام قۇرىپ قانا قويماي, ەكونوميكانىڭ وسۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن كورسەتەتىن زەرتتەۋلەر دە بار. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن 1997-1999 جىلدارداعى زەرت­تەۋلەردىڭ ناتيجەسىن مىسالعا كەل­تىرسەك. وندا ءباسپاسوزدى قاتاڭ با­قى­لايتىن ەلدەردىڭ نارىعىندا كوم­پا­نيالاردىڭ جان باسىنا شاققان­دا الدەقايدا از تىركەلگەنى انىقتالعان جانە بانك جۇيەسى دە ارتتا قالعانى ايتىلادى.

وسىلايشا, ەلىمىزدىڭ كەڭەس داۋىرى­نەن قالعان اقپاراتتىق ساياساتىن جەتىلدىرۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ دا­مى­عان ەلدەر قاتارىنا قوسىلۋ پرو­تسە­سىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسا الامىز. مەديا تاقىرىبىنداعى زەرتتەۋلەر مەن عىلىمي تۇجىرىمدار ءبىراۋىزدان تاۋەلسىز ءباسپاسوز بەن دامىعان قوعام اراسىندا ايقىن بايلانىستىڭ بارىن كورسەتىپ كەلەدى. ءبىز ءۇشىن جالعىز تاڭداۋ – دامۋ مەن ترانسفورماتسيا جولى.

مەرۋەرت بۇركىتباي