ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى: «سايرامسۋدا مىڭ شەيىت, قاسقاسۋدا كىم جاتىر؟»

حازىرەتپەن ساپاردا

حازىرەتتىڭ اۋىلىندا جۇماقى­لىق (جۇما كۇنى وتكىزىلگەن ءىس-شارالار-ا.ق.) تىرلىك بولدى. شار­شا­­عان جولسوقتىدان ارىلىپ, كىتاپ كوتە­رىپ, جانىمىز جاي تاۋىپ جات­قان كۇندەردىڭ بىرىندە الا­تاۋ­دىڭ تەرىسكەيىندەگى قىرعىز جۇرتىنان كىسى كەلدى. حازىرەتتى شاقىرا كەلدى.

سوزدەرىنىڭ توركىنى, جانىستىڭ ( ۇلى ءجۇزدىڭ دۋلات رۋىنىڭ ءبىر تارماعى-ا.ق.) مال باققان كىسى­لە­رى, سولاردىڭ ەككەن تارى, بيداي­لارىنا مال ءتۇسىردى دەپ, سودان جانىستىڭ اتقا مىنەر جىگىت-جەلەڭ­دەرى كوكپارعا تارتقان لاق تەكەدەي باقىرتىپ ديقان, باعبانى دەمەي سىلتەگەن سويىلدىڭ استىندا قالىپتى. ەندىگىسى بۇل قازاقتان قۇن سۇراماقشى. قىرعىزدىڭ ءسوز ۇستاعاندارى, تورەلىگىن, دۇرىسىن ايتار دەپ, وزگەسىنە بارماي, بەكاسىل حازىرەتكە جۇگىنبەكشى. قوقيلاپ, كيىز قالپاعىن ميلىعىنا باسا كيە­تىن قالىڭ قىرعىزدىڭ ورتاسىنا بەكاسىل حازىرەت جالعىز بارامىن دەپ, مۇنداعى اعايىندارى جالعىز جىبەرمەيمىز دەپ اۋرە-سارساڭعا ءتۇستى.

جارىقتىق حازىرەت بولسا: «ۋا اعا­يىن, كىنا بىزدەن, سوعىلعان سو­يىل­دىڭ باسى سولارعا ءتيدى, سابى بىزدە قالدى» دەپ ايتۋمەن بولدى.

تۇبىنە جەتىپ سۇراسا كەلە, قىر­عىزدارعا توبەلەس قىلعان جانىستار دا, مالىن ەگىندەرىنە تۇسىرگەن شىمىرلار (شىمىر دا دۋلات رۋىنىڭ ءبىر تارماعى-ا.ق.) بولىپ شىقتى.

 حازىرەت جارىقتىق الىس جولعا جۇرمەكشى بولىپ, جىلقىدا جۇرگەن, ەسىك پەن توردەي جيرەن توبەل اتىن الدىرىپ, تاڭ اسىرتتى. ەرتەڭىندە ءتۇس اۋا اتتانباقشى. تاڭ اتىپ قال­عان ەكەن, دالاعا شىقسام, حازىرەت كەتپەنىن يىعىنا سالىپ قالىڭ باۋ­دان كەلەدى ەكەن, الدىنان شىعىپ, سالەم بەردىم.

سالەمىمدى العان سوڭ: ء«جۇسىپ باۋىرىم, مىنا قاسقاسۋدىڭ بويىندا, اتا-بابام جاتىر, سولاردى اتتاپ كەتىپ قايدا بارامىن. جانىستىڭ جانتۋىنان تاراعان قۇدايبەردىسىنىڭ تۇگەلباي-داناي­دان تاراعان يگى جاقسىلار, باسى تۇگەلباي-داناي بولىپ سوندا جاتىر. كۇنىمىز جەتكەندە بارار جەرىمىز», دەپ ايتقان سوڭ, ورازامىزدى اشىپ, اتقا قوندىق. قاسقاسۋ دەسە قاسقاسۋ ەكەن, تاۋ بوكتەرىنەن قۇلاعان ەكپىنى اتتى ادام بىلاي تۇرسىن, اتان تۇيەگە قاۋىپتى. وتكەندەرگە مۇڭىمىزدى شاعىپ, مىنا ەلدىڭ تىرلىگىنە ءسوز قى­لىس­قان بىزدەردى سوڭىمىزدان بوتالى ىن­گەن قۋىپ جەتتى دە, بىزبەن قاتار ءجۇردى دە وتىردى. بەكاسىل حازىرەت ەكى الاقانىن جايىپ دۇعا قىلدى: «ۋا, جاراتقان مىرزا قۇداي, بوسقا وتكىزگەن, ءوزىڭ بەرگەن كۇنىڭ بولسا كەشىرە گور. جولىمىز بولادى ەكەن»,  دەپ كوز قيىعىمەن بوتالى ىنگەندى مەڭزەدى.

 قابىرستان كورىنگەن تۇستا, اتتاردى تالعا بايلاپ, ۇرتتاساڭ تاڭدايدان ءوتىپ, ماڭدايىڭدى تۇسىرەر مۇزداي سۋدان, جۋىنىپ-شايىنىپ, توڭىرەكتى قاراساق, بوتا دا جوق, تۇيە دە جوق, عايىپ بولدى.

جارىقتىق حازىرەتتىڭ كوزىنە جاس ءۇيىرىلىپ, قالىڭ قورىمعا بەت تۇزەدىك.

زامانى ءوتىپ, توزىعى جەتكەنى بار, بۇگىن دۇنيەدەن وتكەنى بار, قالىڭ بەيىتتىڭ ءبىر شەتىنە تىزە بۇگىپ, قۇران كارىمنىڭ بەتىن اشتىق. جاتقان قالىڭ ارۋاققا دۇعا قىلىپ, بەت سىيپاسىپ, رۇقساتىن الىپ جانىمىز ءبىر راحات تاۋىپ ەدى.

جارىقتىقتىڭ اڭگىمەسى ەلدەن ەرەك, سانامىزعا ۇلگى. مۇنداي ادام ىزدەسەڭ تابىلا ما؟ بۇگىنگىنىڭ جۇر­تىنا تاڭ بولاسىڭ, قولىندا بارىنا جاقۇت ەدى دەپ قاراۋلارى جوق, سامارقاننىڭ سارتىن كورسە سونىڭ سوڭىندا شۇبىرىپ جۇرگەندەرى. بۇل حارەكەتتەرىن نە دەيسىن, قازاقتىڭ يگى جاقسىلارى اجال جەتىپ ولگەندەي بولسا, سولاردىڭ ازىرەتى سۇلتاننان دامەسى بولسا, قوجا ناسىلىنەنبىز دەپ جۇرگەن جاڭاعى سارتتارىڭ ءجۇز جىلقى سۇراسىن. مىنە, دۇنيەنى كورىڭىز نە بولعانىن.

بەكاسىل حازىرەت قىرعىز اراسىندا بوگەلگەن جوق. بولعان امالدىڭ اق-قاراسىن ايىردى دا, اۋىلىنا ورالدى, بوس ورالمادى, ءبىتىمدى بولدى. عادىل ىسىنە بەرگەن ات-شاپان جولىن, اعايىن اراز بولماسىن دەپ, شىعىنى شىققان جاققا تارتۋ ەتتى. بۇل ءىسى ۇلگى بولماعاندا شە, مىنا ەلگە كىم ۇلگى بولار.

ەسىك پەن توردەي كۇرەڭ توبەلدەن باسقا ات الىپ جۇرە الماس, الىپ دەنەلى, بويى ۇزىن, سالالى ساۋساق­تارى, ەڭبەكتەگەن بالا تۇگىلى جاسى ۇلكەنگە كولەڭكە بولعانداي ءىرى. ۇستىنەن اق كيىمىن تاستامايتىن, سۇراعاندار بولسا: «اقتا قارا جوق, قاراعا شارا جوق. شىراعىم, ءىشىڭ قانداي اق بولسا, سىرتىڭ دا سولاي بولسىن, اققا قۇداي جاق» دەپ وتىرۋشى ەدى. سونشا ءىرى بولسا دا اسقا, تاماققا قوماعاي ەمەس. ىشەتىن اسىنىڭ ءتۇرى-سۇتكە قوسىلعان جەمىس تالقانى, قىسىراقتىڭ قىمىزى, ەت بىتكەننەن قويدىڭ قۇيرىعىن تۋراپ, ارالاستىرىپ جاتقانى. قاناعاتشىل ادام.

ءماشھۇر ءجۇسىپ اشىعىپ قال­ماسىن دەپ تاپسىرعان ەكەن. ءتاۋىر دەگەن قىزى, ەت پەن قىمىزعا مەنى ابدەن بوكتىردى, بەرەكە دارىعان بالا ما دەپ قالدىم. حازىرەتتىڭ اۋى­لىنىڭ توڭىرەگىندەگى جەردەن كوتەرەم مالدى كورە المادىم. مىنە, مالعا دا, جانعا دا قۇت دەپ وسىنى ايت. ۇرپاعى كوپ جاساعىر, شاڭىراعىنان ادام ارىلمايدى. ىرىزدىعىن جاراتقان ءتاڭىر حازىرەتتىڭ پەيىلىنە بەرگەن بولار. بىرەۋدى داتتاپ, بىرەۋدەن سىي الاسىڭ با, قولىڭدا. جات تۇگىلى, تۋعا­نىنا قيمايتىن زامان بولعان سوڭ ايتامىز دا.

حازىرەتتىڭ اتا-باباسى جاتقان قاسقاسۋدان سايرامسۋ الىس ەمەس, سول سايرامسۋدا مىڭ شەيىتتىڭ قورىمى بار. سوناۋ اللا تاعالانىڭ حاق ءدىنى يسلامدى تاراتقان زاماندا, ناماز ۇستىندە وتىرعان بەيباقتار دىنسىزدەردىڭ قولىنان قازا بولعان دەسەدى. ونى دا كوزبەن كوردىك. جولاۋشىنىڭ كۇنى عارىپتىڭ كۇنى دەسەدى. بۇل جەردە سارىارقاداعى تۋعاندارىنىڭ اراسىندا جۇرگەندەي كۇيدەسىڭ. جولاۋشىنىڭ ماقساتى كوزدەگەن جەرى. تاشكەن ءشاردى بەتكە ۇستاپ شىققان ادام جاتا الا ما؟

حازىرەتتى بەكاسىلدار ارامىزدان كەتكەن سوڭ ءبىز سىقىلدى جوقشىلار كىمگە بارماق.

1908 جىل. تۇركىستان, «تاشكەن ساپارىم».

بۇل جازبانى يمانعالي ماكەن بالاسى 1921 جىلى مولدا ءماشھۇر جازباسىنان كوشىرىپ ۇسىنعان.

ءماشھۇردىڭ اماناتى

ۇلى وتان سوعىسى اياقتالىپ, ەلگە ورالعاننان كەيىن ۇستاز-مۇعالىمدىك كاسىبىمە كىرىستىم. 1948 جىلى قاراعاندى وبلىسى قازىرگى بۇقار جىراۋ اۋدانى (بۇرىنعى ۋليانوۆكا) شالقار اۋىلىندا ىستەيمىن, ءبىر كۇنى اۋدان ورتالىعىنداعى ميليتسياعا شاقىرتتى. ويدا دانەڭە جوق, سالت اتپەن اۋدان ورتالىعىنا كەلدىم.

ميليتسيا باستىعىنىڭ ورىنباسارى حاميت دەگەن جىگىت: «جولداس مانەنوۆ, جوعارىدان كەلگەن نۇسقاۋ بويىنشا وتباسى, اعايىن تۋىس­تا­رى­ڭىزدىڭ قايدا وقىپ, قاي جەردە ىستەگەندەرى جونىندە انىقتامالار كەرەك. ءبىر ايدىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ مە­كەمەمىزگە تاپسىراسىز دەيدى. ول زاماندا ءستاليننىڭ بار كەزى, ورىن­داماسقا لاجى جوق. ءوزىڭ بىلە­سىڭ, قارىنداسىم ءابيدانىڭ ال­ماتىداعى كىلەم فابريكاسىنىڭ العاشقى ديرەكتورى بولعانىن. ءوزى 1934 جىلى تاشكەنتتەگى ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە جەڭىل ونەركاسىپ ماماندىعى بويىنشا وقىعانىن جاقسى بىلەسىز.

ءوزىڭ دە مۇراعات قوپارىپ, جوق دۇنيەنى ىزدەپ باعۋداسىڭ عوي. تاش­كەنگە حات جازسام وزبەك تۋعاندار جاۋاپ بەرمەيدى. سودان اۋداندىق وقۋ بولىمىنە ءوتىنىش جازىپ, دەمالىس الدىم دا, تاشكەنت قايداسىڭ دەپ ءبىر-اق تارتتىم. قاراعاندىدان پويىزعا ءمىندىم دە الماتىعا كەلدىم. الماتىدا تۋىستار بارشىلىق. الكەي, شاپىقتار قىزمەتتە. ول جەردە ءبىر قونىپ, تاشكەنت باعى­تىنداعى پويىزعا وتىردىم, مەجەلى ۋاقىتىندا ايتەۋىر جەتتىك-اۋ. ەندى ۋنيۆەرسيتەتكە بارسام مەنى كىر­گىزبەيدى. انانى اكەل, مىنانى اكەل دەپ. ەندى نە ىستەۋ كەرەك, سودان الماتىعا تەلەفون شالىپ, شاپىققا (شوكين) مىنالارعا حابارلاس, كونبەسە قانىشقا (ساتپاەۆ) ايت, ماعان كومەك جاسا دەپ, ايتەۋىر ءبىر پاراق قاعاز بەرگىزدىردى. ءوزىڭ بىلەسىڭ, ءابيدا اپاڭ 30-جىلدار سوڭىندا دۇنيە سالدى. ول زاماندا ولىگە دە, تىرىگە دە انىقتاما سۇراتاتىن كەز. اپاڭنىڭ كۇيەۋى قازسسر پروكۋراتۋراسىندا جاۋاپتى قىزمەتتە بولىپ, 1938 جىلى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى.

ءسويتىپ, ءابيدا مارقۇمعا قاتىس­تى انىقتاما قولىما تيگەن سوڭ شىمكەنتتىڭ لەڭگىرىنە تارتتىم.

ونداعى ويىم مولدا اتا ء(ماشhۇر ءجۇسىپ-ا.ق.) قۇرمەت تۇت­قان بەكاسىل حازىرەتتىڭ اۋىلىن, جات­قان جەرىن ءبىر كورىپ قايتۋ بولاتىن. ول كىسى قاسيەتتى ادام عوي. لەڭگىرگە كەلگەنشە جولىم اقتى دا وتىردى. سودان لەڭگىردە ەشكىمدى تانىمايمىن, كورىنگەن ادامنان سۇراپ, قاسقاسۋ دەگەن اۋىلعا بارۋشى ەدىم, ءجون سىلتەپ جىبەرسەڭىزدەر دەپ. ول كۇن ەشقايدا بارا المادىم. اۋىلدىڭ شەتىندە ءبىر اقساقال اتىن ارقانداپ قويعان ەكەن, سول ادامعا مەن قۇدايى قوناق ەدىم دەپ, ءجون سۇراسىپ, سول كىسىنىكىنە قونىپ شىقتىم. ول كەزدە جوقشىلىقتان ارىلا قويماعان زامان ەدى عوي. تۇنىمەن الگى اقساقالمەن اڭگىمە سوقتىق. اقساقال: «قاسقاسۋدا كىمىڭ بار ەدى؟ وندا كىمگە باراسىڭ؟», دەگەن سوڭ, شىنىمدى ايتتىم. سولاي دا سولاي مەن بەكاسىل حازىرەتتى ىزدەپ كەلە جاتىر ەدىم. سول كىسى مەنىڭ ۇستازىم ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ سىيلاس ادامى بولعان ەدى دەپ.

جاڭاعى اقساقالىم بەكاسىل حازى­رەتكە اتالاس اعايىن بولىپ شىق­تى. ماعان: «وي, باۋىرىم, ءتاڭىر جارىلقاسىن, ەرتەڭ ساعان ول جاققا باراتىن كولىك ىزدەيمىن. باۋىرىم, ەسىڭدە بولسىن, قاسقاسۋ دەگەن ەكەۋ. ورىس قاسقاسۋى, قازاق قاسقاسۋى دەپ اتالادى. سەن قازاق قاسقاسۋىنا باراسىڭ», دەپ, نە امال قىلاتىنىمدى نۇكتەسىنە دەيىن ايتىپ بەردى. مىنە, قارتايعاننىڭ بەلگىسى عوي سول اقساقال­دىڭ ەسىمىن ۇمىتىپ قالدىم.

ءسويتىپ, بەكاسىل حازىرەتتىڭ قابى­رىندە بولىپ, دۇعا باعىشتاپ قايتتىم. ەسىمدە قالعانى وزەننەن وتەتىن اعاش كوپىر بولاتىن.

بەكاسىل حازىرەتتىڭ ۇرپاقتارى بار, اقساقالمەن اقىلداسىپ ەدىم, «شىراعىم بىرەۋدى بىرەۋ كورسەتكەن زامان عوي, شاماڭ كەلسە بايقارسىڭ» دەپ اقىلىن ايتىپ ەدى. سودان, مەنىڭ قىرسىعىم تيەر دەپ قورعالادىم.

مىنا كىتاپ ءماشھۇر ءجۇسىپ باباڭا سول كىسىنىڭ (بەكاسىل حازىرەت­تىڭ-ا.ق.) بەرگەنى. مىنا ءوزىڭ كوشىر­گەن اڭگىمەلەر دە مولدا اتاڭ­نان قالدى.

التىنبەك, اينالايىن! زامان تۇزەلەر, سەن كوپ جۇرەسىڭ, كىم بىلەدى, مۇمكىن ۇرپاقتارى ىزدەر, ءبىز­دىڭ جاقتا وزدەرىڭە قاتىستى دۇنيەلەردى, ەكشەپ تەرىپ الادى. بۇل كىسى – وڭتۇستىكتىڭ ءماشھۇر ءجۇسىپ باباڭ سىقىلدى قادىرمەندى ادامى. ارۋاعى ريزا بولادى. ەندى ساعان امانات. سەن ءوزىڭ اڭعالسىڭ, بوتەن بىرەۋدىڭ قولىندا كەتىپ قالىپ جۇرمەسىن. ساعان ءۇش قايىرا ايتارىم, ءوز ۇرپاعىنان ىزدەۋشىلەر بولسا عانا بەر. ايتپەسە, ۇيىڭدە تۇرا بەرسىن», دەپ اڭگىمەسىن اياقتادى.

اڭگىمەنى تورايعىر اۋىلىنىڭ تۇرعىنى,

86 جاستاعى باياناۋىلدىق يمانعالي اقساقالدان 

1989 جىلعى 7 قاراشادا جازىپ العان

التىنبەك قۇرمانوۆ