كىتاپ وتپەيدى ەمەس, جەتپەيدى...

– جاقىندا باسپادان جاڭا كىتابىڭىز شىقتى دەپ ەستىپ ەدىم, قۇتتى بولسىن, – دەدى. قالامگەر ماڭعازدانا باس يزەدى.

– ايتسىن, ايتسىن.

– تيراجى, بىلايشا ايتقاندا, قانشا دانامەن شىقتى؟

– ە, نەسىن ايتاسىڭ, تەگى سول تيراجعا جارىماي-اق قويدىق قوي.

– سوندا دا قانشا دانامەن شىقتى دەگەنىم عوي.

– تازدىڭ ءبيتى ساناۋلى دەگەن, ايتەۋىرى جوقتان جوعارى. بەس ءجۇزدىڭ ار جاق, بەر جاعىندا.

تىلەۋلەس سەرىكتەسى قىنجىلىس ءبىل­دىردى.

– الدىڭعى كىتابىڭىز دا سول شامادا شىعىپ ەدى, بۇل كىتابىڭىز دا سونىڭ تاز كەپەشىن كيگەن ەكەن عوي.

– البەتتە سولاي, ادەبيەت اۋىلىندا سونداي ءبىر قالىپتاسقان تاز كەپەش بار. سونى ءبىر مەن ەمەس, كۇللى قالامگەردىڭ كىتابى كيىپ جاتىر. ايتپاقشى, اناۋ كەزدە شىققان سەنىڭ كىتابىڭنىڭ دا داناسى سول شامالاس-اۋ دەيمىن.

– ءيا, ءدال ۇستىنەن ءتۇستىڭىز. كىتاپ­تاردىڭ سانى توبەسىندە توعىز, سامايىندا سەگىز, جەلكەسىندە جەتى بيت تىرلىك كەشكەن تازدىڭ مەحناتى ءتارىزدى بولىپ تۇرعان مىنا زاماندا قايتىپ ايىمىز وڭىنان تۋا قويسىن...

اڭگىمە وسى ارادا كىلت ءۇزىلىپ ەدى. جاڭا­عى سوزگە ەكەۋى دە كۇلگەنسىدى...

بۇل وقىس باس قوسقان ەكى نەمەسە ءۇش جازۋ­شىنىڭ باسىنداعى جاي ەمەس. بۇل بۇگىنگى قولىنا قالام ۇستاعان كۇللى قا­زاق جازۋشىسىنىڭ باسىنداعى قالىپ­تاسقان جاعداي. سول ءۇشىن دە مۇنى جەكەلەپ, وڭاشالاپ قاراۋعا بولمايدى. كىتاپ تارالىمى مادەني ومىرىمىزدەگى وزەگىنە قۇرت تۇسكەن, جازىلۋى قيىنعا اينالعان قوعامدىق قۇبىلىس. سوندىقتان مۇنى الەۋمەتتىك سيپاتتا قاراعان ءجون. دەمەك, بۇل ماقالانىڭ تاقىرىبى دا, ايتار ويى دا, ماقساتى دا كىتاپ تيراجى تۋرالى بولماق. بۇدان ارى كىتاپ سانى, داناسى دەمەي, تيراج دەپ جازعاندى ءجون كوردىك. باس­قاسىنىڭ ءبارى تۇگەندەلىپ, كولەڭكەدە قالعان وسى ءسوز عانا ەمەس شىعار...

كەيبىرەۋلەر ايتادى, نەگىزى قازاق ادە­بيەتى قاي كەزدە بولسىن تيراجعا جارىعان جوق. قاي كەزدە بولسىن تارتقان ازاپ, كورگەن بەينەتىمىز وسى تيراج تاپشى­لى­عى دەپ وي توپشىلايدى. بۇل ءجون ەمەس, بۇل بىرجاقتى شالاعاي پىكىر. نەگە دەيسىز عوي, نەگەسى سول كەشەگى كەڭەس ۇكىمەتى, قى­زىل قوعام تۇسىندا كىتاپتاردىڭ تيرا­جى كوپ بولعان. جازۋشىنىڭ ءار شىق­قان كىتابىنىڭ تيراجى 30-40 مىڭ, كەي­دە ودان دا الدەنەشە ەسە كوپ بولعان. ايتۋ­شىلار كىتاپتىڭ تيراجى تىم كوپ بولۋى سەبەپتى اقشاسى دا استا-توك بول­عان دەسەدى... ءبىر عانا مىسال كەلتىرە كەتە­يىن. مەنىڭ العاشقى كىتابىم «ادال اس» دەپ اتالادى. 1983 جىلى «بالاۋسا» باسپاسىنان شىقتى. تيراجى – 30 000. سول شاقتاعى ادىلقازىلار القاسىنىڭ ءتورايىمى ف.وڭعارسىنوۆا «..جاقسى جا­زىلعان جيناق ەكەن. وقيعاسى دا قى­زىق­تى, تارتىمدى دۇنيە ەكەن. مىنە, بالا­لار ادەبيەتى دەگەن وسى. 50 000 دانا­مەن شىعارايىق...» دەپ ءۋاج ايتىپتى. ءبىر قاسقا باس «... بۇل اۆتوردىڭ تۇڭعىش كىتابى ەكەن. سول جاعىن دا ەسكەرەيىك. 30 000 تيراج دا بولىپ قالار دەپتى. اقى­رى سول قاسقانىڭ دەگەنى بولىپتى. كىتاپ سول شامادا جارىق كوردى. مە­نىڭ عانا ەمەس, سول شاقتاعى جازۋشى كىتاپ­تارىنىڭ ءبارىنىڭ دە سانى وسى توڭىرەكتە بولعان.

مىنە, ادەبيەتىمىز وسىنداي يت باسى­نا ىركىت توگىلگەن زاماندى دا باستان وتكەر­گەن. تيراجدىڭ تامىرىنا تۇز قۇيىلىپ, قۇرىعان كەزى تاۋەلسىزدىك العان تۇستان باستالدى. ەلىمىز قالاي تاۋەلسىزدىك الدى, سول شاقتان باستاپ, ادەبيەتىمىزدە «اق تابان شۇبىرىندى, القا كول سۇلاما» باس­تالدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى باسقاسىن بىلمەيمىن, ادەبيەت ءۇشىن شىن مانىندەگى توقىراۋ, قۇلدىراۋ جىلدارى بولدى. كوركەمسوز ونەرى دامىمادى. سونىڭ سال­دارى بولار وسى تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جى­­لىندا ادەبيەت مايدانىندا اتويلاپ العا شىققان, اداقتاپ كوزگە تۇسكەن قالامگەرلەر توبى قالىپتاسپادى...

كىتاپ دەگەنىڭىز شىقپاي قالدى. بۇ­رىن­دارى ازداپ بولسا دا شىعۋشى ەدى. ەن­دى وعان دا زار بولدىق. «توقال ەشكى قۇدايدان ءمۇيىز سۇرايمىن دەپ, قۇلاقتان ايىرىلىپتىنىڭ» كۇيىن كەشتىك. اۋپى­رىمدەپ ءجۇرىپ, ارەڭ شىعارعان كىتاپقا اقشا بەرىلمەدى. ونىڭ ەسەسىنە كىتاپتىڭ ءوزىن قورجىنىڭا سىقاپ بەردى. ودان ارى نە بولدى دەيسىز عوي, بولعانى سول كى­تاپ­تى سومكەگە تولتىرىپ, كوشەگە شىق­­­­تىق. بالاباقشاعا باردىق, مەكتەپ جا­­عا­لا­دىق, تۇككە تۇرمايتىن قايداعى ءبىر باس­­تىقسىماقتارعا بارىپ, جاعداي ايتىپ, ءوزىڭنىڭ كىم ەكەنىڭدى تانىستىرىپ, جار­كەلەنشى بولدىق. سوزىمىزگە تۇزدىق بولسىن, تاعى دا ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەيىن. 2014 جىلى الماتى وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن مەنىڭ «وشپەيتىن وتتىڭ جارىعى» دەگەن كىتابىم شىقتى. تيراجى –  500. ونىڭ 100 كىتابى قولعا تيمەدى. 400 كىتاپ تىرشىلىك تارازىسىنا ءتۇستى. الگىدەگى شەت-جاعاسىن شىعارىپ ايتقان جايتتار سول كەزدە باستان وتكەن. ەندى ءسال سابىر ەتىپ, ويلاپ كورىڭىزدەرشى, 400 كىتاپ قاي جىرتىققا جاماۋ بولادى؟ قازاقستاندا 15 وبلىس, 200-دەن استام اۋدان بار. ال, شىققان كىتاپتىڭ سۇرى اناۋ. سوندا 400 كىتاپ قالامگەردى قاي مۇراتىنا جەت­كىزبەك. اشىعىن ايتقاندا, 400 كىتاپ ءبىر وبلىس, نەمەسە جان-جاعى اۋىلعا تولى ءبىر عانا قالاعا تيەسىلى دۇنيە عوي. جازۋشى جۇماباي شاشتاي ۇلى  «...ءبىز شىعارماشىلىق قىزى­عىن كورە المايتىن جازۋشىلارمىز. ءبىز­دىڭ ەڭبەگىمىز ەش, تۇزىمىز سور. ويتكەنى ءبىز تاريحتىڭ ءولىارا كەزىندە عۇمىر كەشىپ جاتىرمىز» دەپ ايتىپ ەدى ءوزىنىڭ ءبىر سوزىندە. جۇكەڭنىڭ ايتقانى راس. ونى بارىمىزدە قوس قولداپ قولدايمىز. كىتاپتىڭ تارالىمى اناۋ بولسا, وعان العان اقشاڭنىڭ ءتۇرى اناۋ بولسا, قاي­تىپ بارقادار شەگەسىڭ. ەكى جىرتىق ءبىر كەلىپ, ابىرويىڭنىڭ توگىلگەنى سول ەمەس پە؟ «سوقىردىڭ تىلەگەنى ەكى كوزى» دەمەكشى, قالامگەردىڭ دە تىلەگەنى ءوزىنىڭ جازعان ادەبي دۇنيەسىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى, قالا بەردى بولاشاعى. جازۋشى ءوز شىعارماسىن جەكە وبلىس, نە بولماسا شەكتەۋلى ايماق ءۇشىن جازبايدى. جازۋشىنىڭ ءار جازعان كىتابى كۇللى وقىرماننىڭ رۋحاني ازىعى, يگىلىگىنە اينالۋعا ءتيىس.

ال, سول جازعاندارىن ەل ءسۇيسىنىپ, قىزىعىپ وقيتىن جازۋشى بار ما, بار بولسا, ول قانداي كىتاپتار. بۇعان جاۋاپ مولىنان تابىلادى. باسپادان شىققان كىتابى پىشاق ۇستىندە تاراپ كەتەتىن قالامگەرلەر بارشىلىق. جازۋشى بار, باسپادان شىققان كىتاپ تا بار, وكىنىشتىسى سول, ءۇمىتىمىزدى ۇزگەندەي ەتىپ, الدىڭدا تۇرعان ۇلكەن تاس قامال بار. ول كىتاپ­تىڭ تيراجى. جازۋشى دەگەن جانكەشتى حالىق. وعان كىتاپ جازا قويشى, جازعانىڭدى وقۋعا دايىنبىز دەپ, قۇلشىنىپ تۇرعان ەشكىم جوق. ايتسە دە, جازۋشى جازا بەرەدى. جاقسى جەرى سول جازۋشىلارىمىزدىڭ ءاربىر شىققان كىتابىن كۇندەلىكتى باسپا بەتى حابارلاپ جاتادى. ءبىز سول حابارلامانى وقىپ, سونىمەن عانا شەكتەلەمىز. ال, الگى 1 000, نە بولماسا 2 000 ياكي 3 000 دانامەن شىققان كىتاپ قايدا, ول جاعى تەگى بەلگىسىز. الگى ايتىلعان كىتاپتاردى ەشبىر كىتاپ سورەلەرىنەن تابا المايسىڭ.

كىتاپسۇيەر قاۋىم جاڭا كىتاپتىڭ قانىن جەرگە تيگىزبەي تالاپايلاپ الىپ كە­تەدى. دەمەك, وقىرمان بار دەگەن ءسوز. وقىر­­مان بار, ال كىتاپ شىركىننىڭ سانى ونى قاناعاتتاندىرا المايدى. وكى­نىش­تى...

قازاق پروزاسىنىڭ قارا جورعاسى تۇرىسبەك ساۋكەتاي شىعار­مالارى دا قاسقالداقتىڭ قانىنداي. تابا المايسىڭ. سونىمەن باسقانى بىل­مەي­مىن, مەن ءوزىم تۇكەڭنىڭ كىتابىن سۇراپ ۇيىنە باردىم. اڭگىمەنى ايتپاسا دا ءتۇ­سىندى. بۇگىنگى ادەبيەتتىڭ ءىنجۋ-مار­جاندارى سانالاتىن. «جەلقايىق», «اي­قا­راڭعىسى», «مەن – جىندىمىن» كى­تاپ­تارى قولعا ءتيدى. ءبىر ەمەس, بىر­نەشە كىتابىن الىپ, مول ولجامەن ۇيگە قايت­تىم. ال, قابىرعالى قالامگەر تۇرلىبەك مامەسەيىتتىڭ كىتاپتارى قاي­دا, ەش جەردەن تاپپاعان جايىمىز بار. سول سەكىلدى بۇگىنگى كورنەكتى جازۋشى­لا­رىنىڭ سەرىك اسىلبەكتىڭ, مەرەكە قۇل­كە­نوۆتىڭ, تۇر­سىنجان شاپايدىڭ, اسقار التايدىڭ, جۇماباي شاشتاي ۇلىنىڭ, نۇرداۋلەت اقىشتىڭ, قۋاندىق تۇ­مەنبايدىڭ, الىبەك اسقاردىڭ, قالي سارسەنبايدىڭ, جۇسىپبەك قورعاسبەكتىڭ, ت.ب. تالانتتى قالامگەرلەردىڭ جازعاندارى رەسپۋبلي­كا كولەمىنە تەگىس تارالۋعا ءتيىس. ماقا­لا كولەمىن ەسكەرىپ, مەن بۇگىنگى قالام­گەرلەردىڭ شەت جاعىن عانا جاعالاپ شىق­تىم. ار جاعىندا اتى اتالماعان ءاپايتوس ارىستار جەتىپ جاتىر.

قۇزىرلى ورىن كىتاپ شىعارعاندا بەلگىلى ءبىر ماقسات, مەجە قويسا جاراسار ەدى. ماسەلەن, قازاقستان بويىنشا نەشە اۋىل, نەشە قالاشىق, قالا بار, نەشە كىتاپحانا بار. سونىڭ دا ءبىر ەسەبىن العان ءجون عوي. وسى ايتىلعان ەلدى مەكەندەرگە ەڭ قۇرىعاندا ءبىر دانادان كىتاپ بارسا, جازۋشىنىڭ كىتابىنىڭ سانى الدەنەشە ەسەلەنەر ەدى.

بۇل كۇندەرى قاعازي ادەبيەت ازايىپ كەتتى. كىتاپتار سان جاعىنان از. ال, وقى­عانعا دا, توردە ساقتاپ قويعانعا دا قاعازي كىتاپ جاقسى. اسىرەسە, جاس بالالاردىڭ وقۋىنا وتە ىڭعايلى. جانارىن جاسىتپايدى. ويى تۇنىق, ساناسى سەرگەك بولادى. قاعازي كىتاپ اتادان قالعان مۇرا. ءبىز سول مۇرانى جالعاستىرۋىمىز كەرەك.

مىنە, بۇل كۇندەرى ءوستىپ دابىل قاعا­مىز. سوڭىرا ەلەكتروندى كىتاپ قاپتاپ كەتتى, بۇل بالا دەنساۋلىعىنا تىم زيان, بالانىڭ ويىن بۇزىپ, ساناسىن ۋلايدى. سول سەكىلدى جانارى ەرتە سونەدى دەگەندى دە قوسىپ قويامىز. جاعدايلارعا كىم كىنالى, كىنالى تۇپتەپ كەلگەندە ءوزىمىز. تيرا­جى ماردىمسىز قاعازي كىتاپ جەتپەي جاتسا, جاس ۇرپاق ەلەكتروندى كىتاپ وقىماعاندا, نە وقيدى. تەگىندە وقۋ مەن ءبىلىم كەرەك قوي.

بۇل ايتىلعانداردان قورىتىندى شىعارۋ ءۇشىن نە ىستەگەن ءجون؟ نە ىستەي­تىنىمىز دە قول بۇلعاپ, شاقىرىپ تۇرعان جوق پا؟ وقىرماندى بۇل تىعىرىقتان قۇتقاراتىن جالعىز عانا جول بار. كىتاپ تيراجىن ەسەلەپ كوبەيتۋ كەرەك. ءار شىققان كىتاپتىڭ ورتاشا تيراجى كەم دەگەندە 10 000-نان تومەن بولماعانى ءجون. 20 000-30 000-نان اسسا, نۇر ۇستىنە نۇر جاۋعانداي بولار ەدى. كىتاپ ماسەلەسى جولعا قويىلماي, ەل وركەنيەتكە جەتە المايدى. جاڭا قازاقستاندى ەرتەڭگى جارقىن بولاشاققا جەتكىزەتىن ءبىر عانا نارسە بار. ول وقۋ مەن ءبىلىم. ال, ءبىلىمنىڭ كەنىشى كىتاپتا جاتىر. سول ءۇشىن كىتاپتار تيراجىن ءسات سايىن ەسەلەپ كوبەيتىپ وتىرۋ بۇگىنگى زامانعى باستى مىندەتتەردىڭ بىرىنەن سانالادى.

دانەش احمەت ۇلى,

جازۋشى

الماتى