ستەنداپ (Stand-UP) – XXI عاسىرداعى ءازىل-سىقاق شوۋلاردىڭ ەڭ مەرەيلى ءستيلى. قىسقا دا نۇسقا كومەديالىق ونەر. ازىلكەش ءبۇتىن اۋديتوريا الدىندا جەكە-دارا قويىلىم قويادى. مۇندا كۇلكى كەيىپكەرى – اۆتوردىڭ ءوزى, كوبىنە ولار قۋ ءتىلدى كەلەدى. كەيبىر ازىلكەش حالىققا ءوتىمدى بولۋ ءۇشىن مۋزىكالىق اسپاپتاردى, ۆەنتريلوكيزمدى, قىزىقتى ادىستەردى پايدالانادى. ستەنداپەر الدىن الا دايىندالعان ماتىنمەن جۇمىس ىستەيدى, بىراق ونى وقىمايدى, اۋىزەكى ايتىپ بەرەدى. ستەنداپ كومەدياسى ءازىل-سىقاق كلۋبتارىندا, بارلاردا, پابتاردا, كلۋبتاردا, تەاترلاردا, دەمالىس ورتالىقتارىندا, ءتىپتى ساياباقتاردا قويىلا بەرەدى. سونىسىمەن دە كوپشىلىككە ءوتىمدى.
بۇل زاماناۋي يۋمور ءبىر ادامنىڭ كۇندەلىكتى ومىردەگى «قوجاناسىرلىعى» دەسەك دۇرىس بولار. سول اپەندىلىگىن اشكەرەلەي وتىرىپ, كورەرمەندى كۇلكىگە قارىق قىلادى. قازىر قازاقشا ستەنداپ ەلىمىزدە قارقىندى دامىپ كەلە جاتىر. جاستاردىڭ دەنى جايدارمان نەمەسە بەلگىلى ءازىل-سىقاق تەاترلارىنا بارعاننان گورى, وسى جەڭىل ازىلدەردى ءجيى تىڭدايدى. ويعا قونىمدى, جۇرەككە جۇمساق ءارى ساناڭىزعا سالماق تۇسىرمەيدى. ستەند-اپتىڭ ەڭ ءبىر وعاشتىعى ماڭايدا بالا-شاعا, ۇلكەن كىسىلەر جۇرگەنىنە قاراماستان, ازىلگە بەيپىل سوزدەر ارالاستىرىپ, بوعاۋىز قوسادى. سول ارقىلى اۆتور اڭگىمەسىن ارلەيدى, ياكي بۇل – كۇلكىنىڭ كۋلميناتسياسى. تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار دەگەندەي, بۇل زامان تالابى دەپ جاۋىردى جابا توقىعانىمىزبەن, دورەكى كۇلكى قوعامنىڭ ساناسىنا ۇلكەن سوققى. اسىرەسە جاستاردىڭ ەتيكالىق قالىبىن قۇرتادى. مۇنى تەاتر مايتالماندارى دا مويىنداۋدا.
«بۇگىن بۇرىنعى ازىلمەن كوپشىلىكتى كۇلدىرە المايسىڭ. سەبەبى زامان باسقا, ۋاقىت پەن تالاپ تا باسقا. ونىڭ ۇستىنە كورەرمەننىڭ تالعامى وزگەردى. ارينە, قازىر جەڭىل كۇلكىگە اۋەس بولىپ كەتتىك. كەيبىر جاستارىمىز تەز تانىمال بولعىسى كەلەدى. «جايدارمان» وينايمىن دەپ وزدەرىن تەاتر اكتەرلارىمەن تەڭ ۇستايتىندارى دا بار. ارتيست بولۋ كەز كەلگەن ادامنىڭ مازاعى ەمەس. ول ءۇشىن دە وقۋ-ءبىلىم كەرەك, قاسيەت قاجەت. سوندىقتان مەن «تاماشانىڭ» اكتەرلارىنا ارزان ازىلگە اۋەس بولماۋدى ۇنەمى ايتامىن. ويتكەنى ءبىزدىڭ ءوز كورەرمەنىمىز بار. ءبىز جۇرتتى كوپ كۇلدىرە الماساق تا, كورسەتكەن ءار ساتيرامىزدىڭ استارىندا شىنايى كوپ دۇنيە جاتىر. كورەرمەن كۇلۋ ءۇشىن ەمەس, كۇلىپ وتىرىپ جىلاپ كەتۋ ءۇشىن كەلۋ كەرەك. ءوزىنىڭ كەمشىلىگىن, قوعامدا بولىپ جاتقان اقيقاتتى ءبىز ۇسىنعان قويىلىمدارىمىزدان كورە ءبىلۋى قاجەت دەپ ويلايمىن», دەيدى «تاماشانىڭ» تارلانى اسىلبەك بورانباەۆ.
تەاتر مايتالمانىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ازىلدەگى مادەنيەتتى جوعالتپاۋ قاجەت. جاسىراتىنى جوق, مۇنداعى جاستاردىڭ ءازىلى تۇرپايىلاۋ, ايتسە دە وسى باعىتتاعى قالجىڭدار وقىرمانعا وتەدى. ءبىر جۇمباق ديللەما دەرسىز. تاريح ساحناسىنا XVIII عاسىردا شىققان ونەر سالاسى و باستا مۋزىكانتتاردىڭ كورەرمەننىڭ كوڭىلىن كوتەرۋ ءۇشىن تاپقان ءادىسى ەدى. ارتىنان بۇل ءداستۇر ەسكىرىپ, ازىلكەشتەردىڭ جەكە ورىنداۋىندا كورىنىس تاپتى. وتانى – ۇلىبريتانيا. بىراق بىزگە بۇل ءونىم باتىستان نە ەۋروپادان كەلگەن جوق, كورشى رەسەيدەن ەندى. قىزىعى, بۇل جانردى ورىستاردىڭ ورتاسىندا جانداندىرعان قازاق بالاسى ەكەن. بەلگىلى ستانداپەر – نۇرلان سابۋروۆ.
ەندى قاراڭىزشى, سول نۇرلان شوۋدا ۇنەمى ءوز ۇلتىن, ايەلىن جانە قىزىن ازىلگە قوسادى. ازداپ پافوسقا تولى شىنايى وقيعالار جەلىسىن كورەرمەن جىلى قابىلدادى. ول سويلەۋ مانەرىمەن, ميميكاسىمەن, ارتىستىگىمەن باۋراپ الدى. ەڭ كۇلكىلى نارسەنى بايسالدى جۇزبەن جەتكىزەدى. «مەن قازاقتى مازاق قىلمايمىن, ماقتانىشپەن ايتامىن. مىسالى, مەنىڭ ازىلدەرىمدى قازاق اۋديتورياسىنىڭ قابىلداۋى ەكىۇداي. ءبىز, قازاقتار, جايدارلى حالىقپىز, بىراق بىرەۋدى كۇلكىگە قالدىرعاندى ۇناتپايمىز. رەسەيدە بۇل نەعۇرلىم بولەك. مۇندا ولار وزدەرىنە دە, باسقالارعا دا بىردەي كۇلەدى», دەيدى ءوزى.
ۋاقىت وتكەن سايىن ءازىل دە, ونى ورىنداۋشى دا تۇرلەنەدى. سىن-ساپاسى, تاقىرىپ اياسى كەڭيدى. قازىر قاراپايىم حالىقتى بىرنەشە مينۋتتىق مونولوگتار مەزى ەتەدى, وعان قاراعاندا قىسقا-نۇسقا, ءدامدى ازىلدەرگە سۇرانىس جوعارى. مۇنى مويىنداۋ قاجەت. ءارى كوميكتەر بەلگىلى ءبىر وبرازدى نىساناعا الىپ, ازىلدەرىن سونىڭ اياسىندا وربىتەدى.
قازاقستاندا ونعا جۋىق ستەنداپ-كلۋب بار. جىل وتكەن سايىن قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. YouTube جەلىسىندە جەكە ارنالار اشىپ, الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى تارالۋدا. بۇل ءۇردىستى اۋەلدە امەريكالىقتار پايدالانعان. اسىرەسە تۇنگى جانە كەشكى شوۋلاردا جاس تالانتتار ەلگە تانىلۋدا. سوعان ساي جەكەلەگەن باعدارلامالاردىڭ دا سانى ارتىپ كەلەدى. باتىستا بۇل تەندەنتسيا وتكەن عاسىردا باستالعان. ەندەشە, بۇگىنگى دامۋ قارقىنىن ءوزىڭىز ويلاي بەرىڭىز. اقىر سوڭىندا, بۇل باعىت الەمگە تارالدى. كەڭەس يدەولوگياسى جۇرگىزگەن تسەنزۋرانىڭ سالدارىنان بۇل جوبا پوستكەڭەستىك ەلدەرگە ەندى-ەندى ءتاي-ءتايلاپ كەلە جاتىر.
«ستەنداپ سپەكتاكلدەرىندە ايتىلعان اڭگىمەلەر اۆتوردىڭ ءجۇز پايىز ومىرىنەن الىندى دەۋگە كەلمەس. ادەتتە مونولوگ 50 پايىز شىندىق جانە 50 پايىز كوركەم «قوسپالاردان» قۇرالادى. سونداي-اق ازداپ شىنشىل ازىلدەر دە بولادى, ولاردا شىنايىلىق باسىم, ال قالعانىن كومەدياعا قيال قوسىپ جەتكىزەدى. نەلىكتەن قازىر بۇلاي بولىپ جاتقانىن بىلگىڭىز كەلە مە؟ ستەنداپ – ادامنىڭ ساحناعا شىعىپ, ءازىل ايتۋى تۋرالى اڭگىمە ەمەس. بۇل ومىرگە, ادامدارعا, سەزىمدەرگە, وقيعالارعا, تابيعاتقا دەگەن كوزقاراستان تۋعان سىرشەرتپە. ەڭ الدىمەن, حالىقتى كۇلدىرۋ باستى جوسپارعا قويىلمايدى, مۇندا ءازىل ارقىلى قوعامنىڭ كەمشىلىگىن بەتكە باسۋ بار. سول ارقىلى ۇرىمتال تۇسىن تاۋىپ, كۇلكىگە جىعۋ. ازىلكەشتىڭ بەت-جۇزىندە الەمدەگى قيعاش وقيعالارعا دەگەن مىسقىل تۇرادى. مەنىڭشە, بۇرىنعى ساتيرا, بۇگىنگى ستەنداپقا ۇلاسقان سەكىلدى», دەيدى ستەنداپەر نۇركەن قويشىباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, زاماناۋي ستەنداپتا ازىلكەش قويىلىمىنا بالاعات سوزدەردى قولدانۋعا تىيىم سالىنبايدى. الايدا راديو مەن تەلەديداردا تاراتىلعان كەزدە مۇنداي تۇرپايى سوزدەردىڭ ورنىن ارنايى دىبىستار باسادى.
«ازىلدەپ بىرەۋدى مازاقتاۋ ونەر ەمەس» دەپ تۇسىنەتىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اسقار نايمانتاەۆ ارزان كۇلكىنىڭ ساحناعا شىققانىن جەتكىزدى.
«ارزان كۇلكى دەگەنىمىز – كوپشىلىكتىڭ كورىپ جۇرگەن ءسوز قۋالاعان كۇلكى. بىلايشا ايتقاندا, قىسىر ءسوز. «قىسىر ءسوز كۇلمەككە جاقسى» دەيدى. ساحنادا قىسىر ءسوزدى مەن دە ايتامىن. حالىقتى كۇلدىرىپ, وزىڭە قاراتىپ الۋ ءۇشىن ول دا كەرەك. «ويىن بىلمەگەن بالا شەشەسىنىڭ ەتەگىن كوتەرىپ وينايدى» دەپ قاتتى ايتادى قازاق. بىزدە قازىر ءدال وسىنداي قالجىڭدار قاپتاپ كەتتى. ەڭ سوراقى, ەڭ ارزان, ەڭ ماسقارا كۇلكى, مىنە, وسى. باياعى ساتيرانىڭ سايىپقىراندارىندا ساحناعا دەگەن ۇلكەن قۇرمەت بار ەدى, قازىرگى جاستاردا ول جوق», دەيدى ا.نايمانتاەۆ.
ال ءبىزدىڭ ەسىمىزگە دانىشپان اباي تۇسەدى. قازاقتىڭ رۋحى مەن ادامگەرشىلىگىن ءبىر ىزگە سالعان الىپتىڭ وسيەتىنە تاعى ايالداساق. حاكىم ءوزىنىڭ ءتورتىنشى قارا سوزىندە ورىندى جانە ورىنسىز كۇلكىنىڭ اراسىنا دانالىق قۇيادى. تاعى ءبىر مارتە كوز جۇگىرتىڭىزشى.
«...ءاربىر جامان كىسىنىڭ قىلىعىنا كۇلسەڭ, وعان راحاتتانىپ كۇلمە, ىزا بولعانىڭنان كۇل, ىزالى كۇلكى – ءوزى دە قايعى. ونداي كۇلكىگە ۇنەمى ءوزىڭ دە سالىنباسسىڭ, ءاربىر جاقسى ادامنىڭ جاقسىلىق تاپقانىنا راحاتتانىپ كۇلسەڭ, ونىڭ جاقسىلىقتى جاقسىلىعىنان تاپقاندىعىن عيبرات كورىپ كۇل. ءاربىر عيبرات الماقتىڭ ءوزى دە ماستىققا جىبەرمەي, ۋاقىتىمەن توقتاتادى. كوپ كۇلكىنىڭ ءبارىن دە ماقتاعانىم جوق, ونىڭ ىشىندە ءبىر كۇلكى بار-اۋ, قۇداي جاراتقان ورنىمەنەن ىشتەن, كوكىرەكتەن, جۇرەكتەن كەلمەيدى, قولدان جاساپ, سىرتىمەنەن بەت-اۋزىن تۇزەپ, باي-باي كۇلكىنىڭ ءانىن ساندەپ, ادەمىشىلىك ءۇشىن كۇلەتىن بوياما كۇلكى».
قۇرمەتتى وقىرمان, كىمگە ك ۇلىپ جۇرگەنىمىزدى, نەگە ك ۇلىپ جۇرگەنىمىزدى بىلەيىك!
